Nabi tidak menceraikan istri-istrinya, melainkan bersumpah menjauhi mereka selama satu bulan

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ بُكَيْرٍ حَدَّثَنَا اللَّيْثُ عَنْ عُقَيْلٍ عَنْ ابْنِ شِهَابٍ قَالَ أَخْبَرَنِي عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي ثَوْرٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمَا قَالَلَمْ أَزَلْ حَرِيصًا عَلَى أَنْ أَسْأَلَ عُمَرَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ عَنْ الْمَرْأَتَيْنِ مِنْ أَزْوَاجِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ اللَّتَيْنِ قَالَ اللَّهُ لَهُمَا{ إِنْ تَتُوبَا إِلَى اللَّهِ فَقَدْ صَغَتْ قُلُوبُكُمَا }فَحَجَجْتُ مَعَه فَعَدَلَ وَعَدَلْتُ مَعَهُ بِالْإِدَاوَةِ فَتَبَرَّزَ حَتَّى جَاءَ فَسَكَبْتُ عَلَى يَدَيْهِ مِنْ الْإِدَاوَةِ فَتَوَضَّأَ فَقُلْتُ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ مَنْ الْمَرْأَتَانِ مِنْ أَزْوَاجِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ اللَّتَانِ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ لَهُمَا{ إِنْ تَتُوبَا إِلَى اللَّهِ فَقَدْ صَغَتْ قُلُوبُكُمَا }فَقَالَ وَا عَجَبِي لَكَ يَا ابْنَ عَبَّاسٍ عَائِشَةُ وَحَفْصَةُ ثُمَّ اسْتَقْبَلَ عُمَرُ الْحَدِيثَ يَسُوقُهُ فَقَالَ إِنِّي كُنْتُ وَجَارٌ لِي مِنْ الْأَنْصَارِ فِي بَنِي أُمَيَّةَ بْنِ زَيْدٍ وَهِيَ مِنْ عَوَالِي الْمَدِينَةِ وَكُنَّا نَتَنَاوَبُ النُّزُولَ عَلَى النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَيَنْزِلُ يَوْمًا وَأَنْزِلُ يَوْمًا فَإِذَا نَزَلْتُ جِئْتُهُ مِنْ خَبَرِ ذَلِكَ الْيَوْمِ مِنْ الْأَمْرِ وَغَيْرِهِ وَإِذَا نَزَلَ فَعَلَ مِثْلَهُ وَكُنَّا مَعْشَرَ قُرَيْشٍ نَغْلِبُ النِّسَاءَ فَلَمَّا قَدِمْنَا عَلَى الْأَنْصَارِ إِذَا هُمْ قَوْمٌ تَغْلِبُهُمْ نِسَاؤُهُمْ فَطَفِقَ نِسَاؤُنَا يَأْخُذْنَ مِنْ أَدَبِ نِسَاءِ الْأَنْصَارِ فَصِحْتُ عَلَى امْرَأَتِي فَرَاجَعَتْنِي فَأَنْكَرْتُ أَنْ تُرَاجِعَنِي فَقَالَتْ وَلِمَ تُنْكِرُ أَنْ أُرَاجِعَكَ فَوَاللَّهِ إِنَّ أَزْوَاجَ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ليُرَاجِعْنَهُ وَإِنَّ إِحْدَاهُنَّ لَتَهْجُرُهُ الْيَوْمَ حَتَّى اللَّيْلِ فَأَفْزَعَنِي فَقُلْتُ خَابَتْ مَنْ فَعَلَ مِنْهُنَّ بِعَظِيمٍ ثُمَّ جَمَعْتُ عَلَيَّ ثِيَابِي فَدَخَلْتُ عَلَى حَفْصَةَ فَقُلْتُ أَيْ حَفْصَةُ أَتُغَاضِبُ إِحْدَاكُنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ الْيَوْمَ حَتَّى اللَّيْلِ فَقَالَتْ نَعَمْ فَقُلْتُ خَابَتْ وَخَسِرَتْ أَفَتَأْمَنُ أَنْ يَغْضَبَ اللَّهُ لِغَضَبِ رَسُولِهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَتَهْلِكِينَ لَا تَسْتَكْثِرِي عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَلَا تُرَاجِعِيهِ فِي شَيْءٍ وَلَا تَهْجُرِيهِ وَاسْأَلِينِي مَا بَدَا لَكِ وَلَا يَغُرَّنَّكِ أَنْ كَانَتْ جَارَتُكَ هِيَ أَوْضَأَ مِنْكِ وَأَحَبَّ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يُرِيدُ عَائِشَةَ وَكُنَّا تَحَدَّثْنَا أَنَّ غَسَّانَ تُنْعِلُ النِّعَالَ لِغَزْوِنَا فَنَزَلَ صَاحِبِي يَوْمَ نَوْبَتِهِ فَرَجَعَ عِشَاءً فَضَرَبَ بَابِي ضَرْبًا شَدِيدًا وَقَالَ أَنَائِمٌ هُوَ فَفَزِعْتُ فَخَرَجْتُ إِلَيْهِ وَقَالَ حَدَثَ أَمْرٌ عَظِيمٌ قُلْتُ مَا هُوَ أَجَاءَتْ غَسَّانُ قَالَ لَا بَلْ أَعْظَمُ مِنْهُ وَأَطْوَلُ طَلَّقَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ نِسَاءَهُ قَالَ قَدْ خَابَتْ حَفْصَةُ وَخَسِرَتْ كُنْتُ أَظُنُّ أَنَّ هَذَا يُوشِكُ أَنْ يَكُونَ فَجَمَعْتُ عَلَيَّ ثِيَابِي فَصَلَّيْتُ صَلَاةَ الْفَجْرِ مَعَ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَدَخَلَ مَشْرُبَةً لَهُ فَاعْتَزَلَ فِيهَا فَدَخَلْتُ عَلَى حَفْصَةَ فَإِذَا هِيَ تَبْكِي قُلْتُ مَا يُبْكِيكِ أَوَلَمْ أَكُنْ حَذَّرْتُكِ أَطَلَّقَكُنَّ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَتْ لَا أَدْرِي هُوَ ذَا فِي الْمَشْرُبَةِ فَخَرَجْتُ فَجِئْتُ الْمِنْبَرَ فَإِذَا حَوْلَهُ رَهْطٌ يَبْكِي بَعْضُهُمْ فَجَلَسْتُ مَعَهُمْ قَلِيلًا ثُمَّ غَلَبَنِي مَا أَجِدُ فَجِئْتُ الْمَشْرُبَةَ الَّتِي هُوَ فِيهَا فَقُلْتُ لِغُلَامٍ لَهُ أَسْوَدَ اسْتَأْذِنْ لِعُمَرَ فَدَخَلَ فَكَلَّمَ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ثُمَّ خَرَجَ فَقَالَ ذَكَرْتُكَ لَهُ فَصَمَتَ فَانْصَرَفْتُ حَتَّى جَلَسْتُ مَعَ الرَّهْطِ الَّذِينَ عِنْدَ الْمِنْبَرِ ثُمَّ غَلَبَنِي مَا أَجِدُ فَجِئْتُ فَذَكَرَ مِثْلَهُ فَجَلَسْتُ مَعَ الرَّهْطِ الَّذِينَ عِنْدَ الْمِنْبَرِ ثُمَّ غَلَبَنِي مَا أَجِدُ فَجِئْتُ الْغُلَامَ فَقُلْتُ اسْتَأْذِنْ لِعُمَرَ فَذَكَرَ مِثْلَهُ فَلَمَّا وَلَّيْتُ مُنْصَرِفًا فَإِذَا الْغُلَامُ يَدْعُونِي قَالَ أَذِنَ لَكَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَدَخَلْتُ عَلَيْهِ فَإِذَا هُوَ مُضْطَجِعٌ عَلَى رِمَالِ حَصِيرٍ لَيْسَ بَيْنَهُ وَبَيْنَهُ فِرَاشٌ قَدْ أَثَّرَ الرِّمَالُ بِجَنْبِهِ مُتَّكِئٌ عَلَى وِسَادَةٍ مِنْ أَدَمٍ حَشْوُهَا لِيفٌ فَسَلَّمْتُ عَلَيْهِ ثُمَّ قُلْتُ وَأَنَا قَائِمٌ طَلَّقْتَ نِسَاءَكَ فَرَفَعَ بَصَرَهُ إِلَيَّ فَقَالَ لَا ثُمَّ قُلْتُ وَأَنَا قَائِمٌ أَسْتَأْنِسُ يَا رَسُولَ اللَّهِ لَوْ رَأَيْتَنِي وَكُنَّا مَعْشَرَ قُرَيْشٍ نَغْلِبُ النِّسَاءَ فَلَمَّا قَدِمْنَا عَلَى قَوْمٍ تَغْلِبُهُمْ نِسَاؤُهُمْ فَذَكَرَهُ فَتَبَسَّمَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ثُمَّ قُلْتُ لَوْ رَأَيْتَنِي وَدَخَلْتُ عَلَى حَفْصَةَ فَقُلْتُ لَا يَغُرَّنَّكِ أَنْ كَانَتْ جَارَتُكِ هِيَ أَوْضَأَ مِنْكِ وَأَحَبَّ إِلَى النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يُرِيدُ عَائِشَةَ فَتَبَسَّمَ أُخْرَى فَجَلَسْتُ حِينَ رَأَيْتُهُ تَبَسَّمَ ثُمَّ رَفَعْتُ بَصَرِي فِي بَيْتِهِ فَوَاللَّهِ مَا رَأَيْتُ فِيهِ شَيْئًا يَرُدُّ الْبَصَرَ غَيْرَ أَهَبَةٍ ثَلَاثَةٍ فَقُلْتُ ادْعُ اللَّهَ فَلْيُوَسِّعْ عَلَى أُمَّتِكَ فَإِنَّ فَارِسَ وَالرُّومَ وُسِّعَ عَلَيْهِمْ وَأُعْطُوا الدُّنْيَا وَهُمْ لَا يَعْبُدُونَ اللَّهَ وَكَانَ مُتَّكِئًا فَقَالَ أَوَفِي شَكٍّ أَنْتَ يَا ابْنَ الْخَطَّابِ أُولَئِكَ قَوْمٌ عُجِّلَتْ لَهُمْ طَيِّبَاتُهُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ اسْتَغْفِرْ لِي فَاعْتَزَلَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مِنْ أَجْلِ ذَلِكَ الْحَدِيثِ حِينَ أَفْشَتْهُ حَفْصَةُ إِلَى عَائِشَةَ وَكَانَ قَدْ قَالَ مَا أَنَا بِدَاخِلٍ عَلَيْهِنَّ شَهْرًا مِنْ شِدَّةِ مَوْجِدَتِهِ عَلَيْهِنَّ حِينَ عَاتَبَهُ اللَّهُ فَلَمَّا مَضَتْ تِسْعٌ وَعِشْرُونَ دَخَلَ عَلَى عَائِشَةَ فَبَدَأَ بِهَا فَقَالَتْ لَهُ عَائِشَةُ إِنَّكَ أَقْسَمْتَ أَنْ لَا تَدْخُلَ عَلَيْنَا شَهْرًا وَإِنَّا أَصْبَحْنَا لِتِسْعٍ وَعِشْرِينَ لَيْلَةً أَعُدُّهَا عَدًّا فَقَالَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ الشَّهْرُ تِسْعٌ وَعِشْرُونَ وَكَانَ ذَلِكَ الشَّهْرُ تِسْعًا وَعِشْرِينَ قَالَتْ عَائِشَةُ فَأُنْزِلَتْ آيَةُ التَّخْيِيرِ فَبَدَأَ بِي أَوَّلَ امْرَأَةٍ فَقَالَ إِنِّي ذَاكِرٌ لَكِ أَمْرًا وَلَا عَلَيْكِ أَنْ لَا تَعْجَلِي حَتَّى تَسْتَأْمِرِي أَبَوَيْكِ قَالَتْ قَدْ أَعْلَمُ أَنَّ أَبَوَيَّ لَمْ يَكُونَا يَأْمُرَانِي بِفِرَاقِكَ ثُمَّ قَالَ إِنَّ اللَّهَ قَالَ{ يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِأَزْوَاجِكَ إِلَى قَوْلِهِ عَظِيمًا }قُلْتُ أَفِي هَذَا أَسْتَأْمِرُ أَبَوَيَّ فَإِنِّي أُرِيدُ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَالدَّارَ الْآخِرَةَ ثُمَّ خَيَّرَ نِسَاءَهُ فَقُلْنَ مِثْلَ مَا قَالَتْ عَائِشَةُ

Bize [Ýahýa bin Bukaýr] bize [Al Laýts] ['Ukaýldan] [Ibn Şihabdan] aýtdy, maňa ['Ubeýdullah bin Abdullah bin Abu Saurdan] ['Abdullah bin Abbas radiallahu anhuma] aýtdy: "Men [Omardan] Pygamberiň sallallahu aleýhi wesellemiň aýallaryndan iki aýal barada soramaga hemişe höweslidim, olar Allatagala olaryň ikisine-de şeýle diýdi: -'Eger ikiňiz hem Allaga toba etseňiz, onda ikiňiziň hem ýüregiňiz ýagşylygy kabul etmäge meýilli bolar - Suaret At-Tahrim 4-. Şeýdip, men ony zyýarat etdim, ýöne ol menden gaça durdy we men onuň yzyna suw bilen doldurylan deri halta göterip, ol gelýänçä düşdüm, soňra ol täret alýança suw haltasyndaky suwy iki eline guýdum." "Men saňa haýran galýaryn, eý Ibn Abbas! Ol Aýse we Hafşadyr". Soňra Omar bir hadysy agzap, şeýle diýdi: "Men we Ensardan bolan goňşym Medinedäki iman taýpasyndan bolan Banu Umeýýe bin Zeýd obasyndadyk we biz Resulallahu aleýhi wesellem bilen nobatma-nobat duşuşdyk. Bir gün men onuň bilen duşuşýaryn, başga bir gün ol onuň bilen duşuşýar, salamallahu aleýhi wesellem. Men onuň bilen duşuşmak üçin nobatym gelende, şol gün inen wahy we başga zatlar barada soradym. Goňşymyň nobaty gelende, ol hem şeýle edýär. Biz öz aýallaryny boýun egdirip bilýän Kuraýyşlar, Ensaryň ýanyna gelenimizde, olaryň aýallary tarapyndan boýun egdirilen halkdygy mälim boldy. Soňra aýallarymyz derrew Ensar aýallarynyň adatlaryny gaýtaladylar. Bir gün men aýalyma maslahat berdim, ýöne ol meni ret etdi we men oňa meniň bilen jedelleşmegi gadagan etdim, ýöne ol: "Näme üçin meniň seniň bilen jedelleşmegimi gadagan edýärsiň?" diýdi. Allaha and bolsun, hakykatdanam şu gün Pygamberiň aýallary Ony inkär etdiler we olaryň biri agşama çenli Onuň bilen gürleşmedi. Muny eşidip haýran galdym we soňra: "Şeýle işleri edýänleriňiziň halyna waý!" diýdim. Soňra Hafşanyň ýanyna howlukdym we soňra: "Eý Hafşa, şu gün agşama çenli Allahyň Resulyny inkär edenleriňiz barmy?" diýip soradym. Ol: "Hawa" diýip jogap berdi. Men: "Waý we ýitgi. Allahyň Resuly gaharlanyp, siz heläk bolanyňyz üçin, Onuň gazabyndan amanmy? Resulullahdan köp zat soramaň we onuň bilen hiç zat barada jedelleşmeň we onuň bilen gürleşmekden gaça durmaň. Menden gerek bolan zady soraň we eger Pygamberiň aýaly, siziň balyňyz, Pygamberiň has owadan we has söýgüli bolsa, göriplik etmeň. Ol "Aýşe radiallahu anha" diýjek bolýardy. Bir gün biz söweşe aýakgaplarymyzy taýýarlaýan gossanlaryň aýakgap tikýänleri barada gürleşýärdik. Şeýdip, dostum Allahyň Resuly sallallahu aleýhi wesellemiň nobat güni onuň bilen duşuşmaga gitdi, soňra ol işa wagtynda öýüme gaty ses bilen kakyp: "Ol uklap ýatyrmy?" diýip sorady. Men haýran galdym we onuň bilen duşuşmaga çykdym. Ol: "Uly mesele boldy" diýdi. Men: "Bu mesele näme? Gassanlar geldimi?" diýip soradym. Ol: "Ýok, aslynda mesele şol meseleden has möhüm we has uzak. Pygamber sallallahu aleýhi wesellem aýallaryndan aýrylyşdy. Omar: "Hafşa üçin nähili betbagtçylyk we ýitgi. Men munuň bolmaz diýip pikir etdim" diýdi. Şonuň üçin eşiklerimi ýygnadym, soňra Pygamber sallallahu aleýhi wesellem bilen ertirlik namazyny okadym, soňra ol ýokary otagyň içine girip, şol ýerde ýeke galdy. Şeýdip, aglaýan Hafşa bilen duşuşdym we soradym: "Seni näme aglatdy, duýdurmadymmy? Resulullah sallallahu aleýhi wesellem seni boşadymy?" Ol: "Bilmeýärin, indi ol sürgünde" diýip jogap berdi. Şeýdip, men daşary çykyp, minbere çykdym we onuň töwereginde birnäçe adamyň - on adamdan az - ýygnanandygyny gördüm, olaryň käbiri aglaýardy. Şeýdip, men olaryň ýanynda biraz oturdym we soňra hakykatdanam Onuň ýaşaýan sürgün ýerine gitmek isledim. Oňa hyzmat edýän kiçijik oglan Aswada: "Omar üçin rugsat soraňmy?" diýdim. Ol içeri girip, Pygamber bilen gürleşdi, soňra çykyp: "Men seniň niýetiňi aýtdym, ýöne ol dymýar" diýdi. Soňra men gaýdyp geldim we minberiň ýanyndaky adamlar bilen ýygnandym. Bir pursatdan soň meniň islegim ýene-de oýandy, şonuň üçin kiçijik oglanyň ýanyna baryp, niýetimi öňki ýaly aýtdym we ol öňki ýaly jogap berdi. Soňra men ýene-de minberiň ýanyndaky adamlar bilen oturdym. Soňra islegim ýene-de oýandy, şonuň üçin men ýene-de kiçijik oglanjygyň ýanyna baryp: "Omar üçin rugsat soraňmy?" diýdim. Ol öňküsi ýaly jogap berdi. Yza gaýtjak bolanymda, kiçijik oglanjyk meni çagyrdy we: "Allahyň Resuly, sallallahu aleýhi we sellem, size girmäge rugsat berýär" diýdi. Şeýdip, men onuň bilen duşuşmaga girdim, ol düşek hökmünde çägede ýatyrdy we onuň bilen çägäniň arasynda düşek ýokdy, şonuň üçin çäge onuň gapdallarynda yz galdyrdy. Ol kokos süýümi bilen doldurylan deri ýassyga daýanýardy. Men oňa salam berdim, soňra aýak üstünde durup: "Aýallaryňy aýyrdyňmy?" diýdim. Ol maňa seredip: "Ýok" diýdi. Soňra men: "Meni göreniň üçin özüňi erbet duýýarmyň?" diýdim. Biz aýallarymyzy boýun egdirmäge öwrenişen Kuraýş halky. Bu ýere gelenimizde, aýallary tarapyndan boýun egdirilen bir adama duş geldik. Omar şeýle diýdi. Soňra Pygamber sallallahu aleýhi we sellem ýylgyrdy. Soňra men: "Eger meni Hafşa bilen duşuşanymy görseň näme bolardy?" diýdim. Men oňa: "Eger Pygamberiň aýaly, seniň balyň bolsa, ol has owadan we Pygamberiň has söýgüli bolsa, göriplik etme" diýdim. Omaryň "Aýşe radiallahu anha" diýjek bolanydy. Şeýdip, ol ýene ýylgyrdy. Soňra men onuň ýylgyrýandygyny görüp oturdym, soňra onuň öýüne seretdim. Allaha kasam edýärin, ol ýerde hiç zat görmedim, sebäbi gözlerim azyndan üç gezek öňe-yza seretdi. Soňra men: "Allahdan dünýäni ymmatyň üçin giňeltmegini dile, sebäbi hatda parslar we ramawiler hem Allaha ybadat etmeseler-de, giňeldi we dünýä berildi" diýdim. Şol wagt ol ýatyp: "Şübhelenýärsiňmi, eý Ibn Al Hatsab? Olar bu dünýä durmuşynda ýagşylyklaryny çaltlaşdyran halk" diýdim. Men: "Eý, Allanyň Resuly, meniň üçin bagyşlanma dile" diýdim. Meniň şeýle sözlemim sebäpli, Resulullah sallallahu aleýhi wesellem Hafşa muny Aýşe radiallahu anha aýdanda özüni ýekeleşdirdi. Öň ol: "Men olaryň ýanynda bir aý galmaryn, sebäbi Alla Tagala ony käýeden soň olara gaharlandy" diýipdi. Ýigrimi dokuz gün geçenden soň, onuň ilki gelen adamy Aýşe boldy. Şonda Aýşe oňa: "Sen bize bir aý gelmejeklige kasam etdiň, şu gün bolsa biz diňe ýigrimi dokuzynjy gijäni geçirdik, men ony sanadym" diýdi. Şonda Pygamber sallallahu aleýhi wesellem: "Bu aýda ýigrimi dokuz gün bar" diýdi. Şol aýda ýigrimi dokuz gün bar. Soňra Aýşe radiallahu anha: "Soňra "tahýir" - saýlama aýaty nazil boldy. Şeýdip, Ol meniň bilen ilkinji aýallarynyň biri hökmünde başlady. Ol: "Hakykatdanam, size bir zady ýatladýaryn, ýagny ene-ataňyzyň pikirini soraýança howlukmaň" diýdi. Aýşe radiallahu anha şeýle diýdi: "Men eýýäm ene-atamyň maňa seni boşamagy buýrmadygyny bilýärin." Soňra ol şeýle diýdi: "Hakykatdan-da, Alla şeýle diýdi: - "Eý, Pygamber, aýallaryň bilen gepleş Onuň sözüne ýetýänçäň uly sylag - Ahzab surasy: 28-29-". Aýşe radiallahu anha şeýle diýdi: "Ene-atam şeýle buýranmy? Men hakykatdanam Allany, Onuň Pygamberini we ahyreti has gowy görýärin." Soňra Onuň aýallary hem şol zady saýladylar we soňra olar hem şeýle diýdiler: "Aýşe radiallahu anha".