Surat Rasulullah dan kesaksian Abu Sufyan di depan Heraclius

حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ الْحَكَمُ بْنُ نَافِعٍ قَالَ أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ عَنْ الزُّهْرِيِّ قَالَ أَخْبَرَنِي عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ بْنِ مَسْعُودٍ أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَبَّاسٍ أَخْبَرَهُ أَنَّ أَبَا سُفْيَانَ بْنَ حَرْبٍ أَخْبَرَهُأَنَّ هِرَقْلَ أَرْسَلَ إِلَيْهِ فِي رَكْبٍ مِنْ قُرَيْشٍ وَكَانُوا تِجَارًا بِالشَّأْمِ فِي الْمُدَّةِ الَّتِي كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مَادَّ فِيهَا أَبَا سُفْيَانَ وَكُفَّارَ قُرَيْشٍ فَأَتَوْهُ وَهُمْ بِإِيلِيَاءَ فَدَعَاهُمْ فِي مَجْلِسِهِ وَحَوْلَهُ عُظَمَاءُ الرُّومِ ثُمَّ دَعَاهُمْ وَدَعَا بِتَرْجُمَانِهِ فَقَالَ أَيُّكُمْ أَقْرَبُ نَسَبًا بِهَذَا الرَّجُلِ الَّذِي يَزْعُمُ أَنَّهُ نَبِيٌّ فَقَالَ أَبُو سُفْيَانَ فَقُلْتُ أَنَا أَقْرَبُهُمْ نَسَبًا فَقَالَ أَدْنُوهُ مِنِّي وَقَرِّبُوا أَصْحَابَهُ فَاجْعَلُوهُمْ عِنْدَ ظَهْرِهِ ثُمَّ قَالَ لِتَرْجُمَانِهِ قُلْ لَهُمْ إِنِّي سَائِلٌ هَذَا عَنْ هَذَا الرَّجُلِ فَإِنْ كَذَبَنِي فَكَذِّبُوهُ فَوَاللَّهِ لَوْلَا الْحَيَاءُ مِنْ أَنْ يَأْثِرُوا عَلَيَّ كَذِبًا لَكَذَبْتُ عَنْهُ ثُمَّ كَانَ أَوَّلَ مَا سَأَلَنِي عَنْهُ أَنْ قَالَ كَيْفَ نَسَبُهُ فِيكُمْ قُلْتُ هُوَ فِينَا ذُو نَسَبٍ قَالَ فَهَلْ قَالَ هَذَا الْقَوْلَ مِنْكُمْ أَحَدٌ قَطُّ قَبْلَهُ قُلْتُ لَا قَالَ فَهَلْ كَانَ مِنْ آبَائِهِ مِنْ مَلِكٍ قُلْتُ لَا قَالَ فَأَشْرَافُ النَّاسِ يَتَّبِعُونَهُ أَمْ ضُعَفَاؤُهُمْ فَقُلْتُ بَلْ ضُعَفَاؤُهُمْ قَالَ أَيَزِيدُونَ أَمْ يَنْقُصُونَ قُلْتُ بَلْ يَزِيدُونَ قَالَ فَهَلْ يَرْتَدُّ أَحَدٌ مِنْهُمْ سَخْطَةً لِدِينِهِ بَعْدَ أَنْ يَدْخُلَ فِيهِ قُلْتُ لَا قَالَ فَهَلْ كُنْتُمْ تَتَّهِمُونَهُ بِالْكَذِبِ قَبْلَ أَنْ يَقُولَ مَا قَالَ قُلْتُ لَا قَالَ فَهَلْ يَغْدِرُ قُلْتُ لَا وَنَحْنُ مِنْهُ فِي مُدَّةٍ لَا نَدْرِي مَا هُوَ فَاعِلٌ فِيهَا قَالَ وَلَمْ تُمْكِنِّي كَلِمَةٌ أُدْخِلُ فِيهَا شَيْئًا غَيْرُ هَذِهِ الْكَلِمَةِ قَالَ فَهَلْ قَاتَلْتُمُوهُ قُلْتُ نَعَمْ قَالَ فَكَيْفَ كَانَ قِتَالُكُمْ إِيَّاهُ قُلْتُ الْحَرْبُ بَيْنَنَا وَبَيْنَهُ سِجَالٌ يَنَالُ مِنَّا وَنَنَالُ مِنْهُ قَالَ مَاذَا يَأْمُرُكُمْ قُلْتُ يَقُولُ اعْبُدُوا اللَّهَ وَحْدَهُ وَلَا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا وَاتْرُكُوا مَا يَقُولُ آبَاؤُكُمْ وَيَأْمُرُنَا بِالصَّلَاةِ وَالزَّكَاةِ وَالصِّدْقِ وَالْعَفَافِ وَالصِّلَةِ فَقَالَ لِلتَّرْجُمَانِ قُلْ لَهُ سَأَلْتُكَ عَنْ نَسَبِهِ فَذَكَرْتَ أَنَّهُ فِيكُمْ ذُو نَسَبٍ فَكَذَلِكَ الرُّسُلُ تُبْعَثُ فِي نَسَبِ قَوْمِهَا وَسَأَلْتُكَ هَلْ قَالَ أَحَدٌ مِنْكُمْ هَذَا الْقَوْلَ فَذَكَرْتَ أَنْ لَا فَقُلْتُ لَوْ كَانَ أَحَدٌ قَالَ هَذَا الْقَوْلَ قَبْلَهُ لَقُلْتُ رَجُلٌ يَأْتَسِي بِقَوْلٍ قِيلَ قَبْلَهُ وَسَأَلْتُكَ هَلْ كَانَ مِنْ آبَائِهِ مِنْ مَلِكٍ فَذَكَرْتَ أَنْ لَا قُلْتُ فَلَوْ كَانَ مِنْ آبَائِهِ مِنْ مَلِكٍ قُلْتُ رَجُلٌ يَطْلُبُ مُلْكَ أَبِيهِ وَسَأَلْتُكَ هَلْ كُنْتُمْ تَتَّهِمُونَهُ بِالْكَذِبِ قَبْلَ أَنْ يَقُولَ مَا قَالَ فَذَكَرْتَ أَنْ لَا فَقَدْ أَعْرِفُ أَنَّهُ لَمْ يَكُنْ لِيَذَرَ الْكَذِبَ عَلَى النَّاسِ وَيَكْذِبَ عَلَى اللَّهِ وَسَأَلْتُكَ أَشْرَافُ النَّاسِ اتَّبَعُوهُ أَمْ ضُعَفَاؤُهُمْ فَذَكَرْتَ أَنَّ ضُعَفَاءَهُمْ اتَّبَعُوهُ وَهُمْ أَتْبَاعُ الرُّسُلِ وَسَأَلْتُكَ أَيَزِيدُونَ أَمْ يَنْقُصُونَ فَذَكَرْتَ أَنَّهُمْ يَزِيدُونَ وَكَذَلِكَ أَمْرُ الْإِيمَانِ حَتَّى يَتِمَّ وَسَأَلْتُكَ أَيَرْتَدُّ أَحَدٌ سَخْطَةً لِدِينِهِ بَعْدَ أَنْ يَدْخُلَ فِيهِ فَذَكَرْتَ أَنْ لَا وَكَذَلِكَ الْإِيمَانُ حِينَ تُخَالِطُ بَشَاشَتُهُ الْقُلُوبَ وَسَأَلْتُكَ هَلْ يَغْدِرُ فَذَكَرْتَ أَنْ لَا وَكَذَلِكَ الرُّسُلُ لَا تَغْدِرُ وَسَأَلْتُكَ بِمَا يَأْمُرُكُمْ فَذَكَرْتَ أَنَّهُ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تَعْبُدُوا اللَّهَ وَلَا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا وَيَنْهَاكُمْ عَنْ عِبَادَةِ الْأَوْثَانِ وَيَأْمُرُكُمْ بِالصَّلَاةِ وَالصِّدْقِ وَالْعَفَافِ فَإِنْ كَانَ مَا تَقُولُ حَقًّا فَسَيَمْلِكُ مَوْضِعَ قَدَمَيَّ هَاتَيْنِ وَقَدْ كُنْتُ أَعْلَمُ أَنَّهُ خَارِجٌ لَمْ أَكُنْ أَظُنُّ أَنَّهُ مِنْكُمْ فَلَوْ أَنِّي أَعْلَمُ أَنِّي أَخْلُصُ إِلَيْهِ لَتَجَشَّمْتُ لِقَاءَهُ وَلَوْ كُنْتُ عِنْدَهُ لَغَسَلْتُ عَنْ قَدَمِهِ ثُمَّ دَعَا بِكِتَابِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ الَّذِي بَعَثَ بِهِ دِحْيَةُ إِلَى عَظِيمِ بُصْرَى فَدَفَعَهُ إِلَى هِرَقْلَ فَقَرَأَهُ فَإِذَا فِيهِ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ مِنْ مُحَمَّدٍ عَبْدِ اللَّهِ وَرَسُولِهِ إِلَى هِرَقْلَ عَظِيمِ الرُّومِ سَلَامٌ عَلَى مَنْ اتَّبَعَ الْهُدَى أَمَّا بَعْدُ فَإِنِّي أَدْعُوكَ بِدِعَايَةِ الْإِسْلَامِ أَسْلِمْ تَسْلَمْ يُؤْتِكَ اللَّهُ أَجْرَكَ مَرَّتَيْنِ فَإِنْ تَوَلَّيْتَ فَإِنَّ عَلَيْكَ إِثْمَ الْأَرِيسِيِّينَ وَ{ يَا أَهْلَ الْكِتَابِ تَعَالَوْا إِلَى كَلِمَةٍ سَوَاءٍ بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمْ أَنْ لَا نَعْبُدَ إِلَّا اللَّهَ وَلَا نُشْرِكَ بِهِ شَيْئًا وَلَا يَتَّخِذَ بَعْضُنَا بَعْضًا أَرْبَابًا مِنْ دُونِ اللَّهِ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُولُوا اشْهَدُوا بِأَنَّا مُسْلِمُونَ }قَالَ أَبُو سُفْيَانَ فَلَمَّا قَالَ مَا قَالَ وَفَرَغَ مِنْ قِرَاءَةِ الْكِتَابِ كَثُرَ عِنْدَهُ الصَّخَبُ وَارْتَفَعَتْ الْأَصْوَاتُ وَأُخْرِجْنَا فَقُلْتُ لِأَصْحَابِي حِينَ أُخْرِجْنَا لَقَدْ أَمِرَ أَمْرُ ابْنِ أَبِي كَبْشَةَ إِنَّهُ يَخَافُهُ مَلِكُ بَنِي الْأَصْفَرِ فَمَا زِلْتُ مُوقِنًا أَنَّهُ سَيَظْهَرُ حَتَّى أَدْخَلَ اللَّهُ عَلَيَّ الْإِسْلَامَ وَكَانَ ابْنُ النَّاظُورِ صَاحِبُ إِيلِيَاءَ وَهِرَقْلَ سُقُفًّا عَلَى نَصَارَى الشَّأْمِ يُحَدِّثُ أَنَّ هِرَقْلَ حِينَ قَدِمَ إِيلِيَاءَ أَصْبَحَ يَوْمًا خَبِيثَ النَّفْسِ فَقَالَ بَعْضُ بَطَارِقَتِهِ قَدْ اسْتَنْكَرْنَا هَيْئَتَكَ قَالَ ابْنُ النَّاظُورِ وَكَانَ هِرَقْلُ حَزَّاءً يَنْظُرُ فِي النُّجُومِ فَقَالَ لَهُمْ حِينَ سَأَلُوهُ إِنِّي رَأَيْتُ اللَّيْلَةَ حِينَ نَظَرْتُ فِي النُّجُومِ مَلِكَ الْخِتَانِ قَدْ ظَهَرَ فَمَنْ يَخْتَتِنُ مِنْ هَذِهِ الْأُمَّةِ قَالُوا لَيْسَ يَخْتَتِنُ إِلَّا الْيَهُودُ فَلَا يُهِمَّنَّكَ شَأْنُهُمْ وَاكْتُبْ إِلَى مَدَايِنِ مُلْكِكَ فَيَقْتُلُوا مَنْ فِيهِمْ مِنْ الْيَهُودِ فَبَيْنَمَا هُمْ عَلَى أَمْرِهِمْ أُتِيَ هِرَقْلُ بِرَجُلٍ أَرْسَلَ بِهِ مَلِكُ غَسَّانَ يُخْبِرُ عَنْ خَبَرِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَلَمَّا اسْتَخْبَرَهُ هِرَقْلُ قَالَ اذْهَبُوا فَانْظُرُوا أَمُخْتَتِنٌ هُوَ أَمْ لَا فَنَظَرُوا إِلَيْهِ فَحَدَّثُوهُ أَنَّهُ مُخْتَتِنٌ وَسَأَلَهُ عَنْ الْعَرَبِ فَقَالَ هُمْ يَخْتَتِنُونَ فَقَالَ هِرَقْلُ هَذَا مُلْكُ هَذِهِ الْأُمَّةِ قَدْ ظَهَرَ ثُمَّ كَتَبَ هِرَقْلُ إِلَى صَاحِبٍ لَهُ بِرُومِيَةَ وَكَانَ نَظِيرَهُ فِي الْعِلْمِ وَسَارَ هِرَقْلُ إِلَى حِمْصَ فَلَمْ يَرِمْ حِمْصَ حَتَّى أَتَاهُ كِتَابٌ مِنْ صَاحِبِهِ يُوَافِقُ رَأْيَ هِرَقْلَ عَلَى خُرُوجِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَأَنَّهُ نَبِيٌّ فَأَذِنَ هِرَقْلُ لِعُظَمَاءِ الرُّومِ فِي دَسْكَرَةٍ لَهُ بِحِمْصَ ثُمَّ أَمَرَ بِأَبْوَابِهَا فَغُلِّقَتْ ثُمَّ اطَّلَعَ فَقَالَ يَا مَعْشَرَ الرُّومِ هَلْ لَكُمْ فِي الْفَلَاحِ وَالرُّشْدِ وَأَنْ يَثْبُتَ مُلْكُكُمْ فَتُبَايِعُوا هَذَا النَّبِيَّ فَحَاصُوا حَيْصَةَ حُمُرِ الْوَحْشِ إِلَى الْأَبْوَابِ فَوَجَدُوهَا قَدْ غُلِّقَتْ فَلَمَّا رَأَى هِرَقْلُ نَفْرَتَهُمْ وَأَيِسَ مِنْ الْإِيمَانِ قَالَ رُدُّوهُمْ عَلَيَّ وَقَالَ إِنِّي قُلْتُ مَقَالَتِي آنِفًا أَخْتَبِرُ بِهَا شِدَّتَكُمْ عَلَى دِينِكُمْ فَقَدْ رَأَيْتُ فَسَجَدُوا لَهُ وَرَضُوا عَنْهُ فَكَانَ ذَلِكَ آخِرَ شَأْنِ هِرَقْلَرَوَاهُ صَالِحُ بْنُ كَيْسَانَ وَيُونُسُ وَمَعْمَرٌ عَنْ الزُّهْرِيِّ

A y’a fɔ an ye [Abu Al Yaman Al Hakam bin Nafi’] a ko, a y’a fɔ an ye [Syu’aib] ka bɔ [Az Zuhri] y’a fɔ ne ye [Ubaidula bin Abdullah bin ‘Utbah bin Mas’ud] ko [Abdullah bin ‘Abbas] y’a fɔ a ye ko [Abu] ale ye Harbdullah bin Tofyan ye; ko Heraclius ye kurayisi jagokɛlaw ka kulu dɔ sɔrɔ, o min tun be jago tagama dɔ la ka taga Siri jamana na wagati min na bɛnkan min tun be kira sallallaahu ‘alaihi wasallam ni Abu Sufyan ni kurayisi kafiriw cɛ, o donna fanga la. Tuma min na u lɔra Iliya’ la u ye Ɛrakli kunbɛn Ɛrakli ka weleli kosɔn k’u weele ka na baro kɛ a ka lajɛnba la, o wagati la Ɛrakli tun be ɲɔgɔn fɛ ni Ɔrɔmu mɔgɔba dɔw ye. Heraklius tun be kuma u fɛ bayɛlɛmabaga dɔ sababu fɛ. Herakili ko; ‘Aw cɛma, jumɛn lo ka denbaya jɛnɲɔgɔnya ka surun mɔgɔ min ma, ale ni mɔgɔ min b’a fɔra ko ale ye kira ye?’. Abu Sufyan ko; o ra, ne ka o jaabi; ‘Ne lo be ni denbaya jɛnɲɔgɔnya gwɛlɛ ye n’a ye ka tɛmɛ tɔɔw bɛɛ kan’. Herakili ko; ‘Aw k’a gwɛrɛ ne la ani a teriw fana na’. O la, u ye Kuraysiw bila Abu Sufyan kɔ. O kɔ, Ɛrakli y’a fɔ a ka bayɛlɛmabaga fɛ ko: ‘A fɔ a ye ko n’ y’a ɲininga cɛɛ min koo la min b’a fɔra ko ale ye kira ye. N’a ye ngalon tigɛ ne la, i ka kan ka ngalon tigɛ a la’. Ala, ni maloya min tun be sɔrɔ ngalon jalaki fɛ, u tun bena n’ minɛ, n’ tun bena ngalon tigɛ a la.’ Abu Sufyan ko; O la, a ye n ɲininga fɔlɔ min na a koo la - cira sallallaahu alayihi wasallam - o ye nin ye: ‘a bɔnsɔn lɔyɔrɔ ye mun ye aw cɛma?’. Ne k’a jaabi ko: ‘A bɔra bɔnsɔn ɲuman na’. A y’a ɲininga tugun ko: ‘Yala mɔgɔ wɛrɛ y’o fɔ ka kɔn ale ɲɛ wa?’ N y’a jaabi ko: ‘Foyi tɛ’. A y’a ɲininga tugun ko: ‘Yala a facɛ ye masacɛ ye wa?’ N y’a jaabi ko: ‘Ɔn ɔn’. Minw be tugu a kɔ, olu ye lɔyɔrɔbaw ye wa, walima mɔgɔ gwansanw lo?» Ne y’a jaabi ko: ‘Hali minw be tugu a kɔ, olu ye mɔgɔ gwansanw ye’. A y’a ɲininga tugun ko: ‘Yala mɔgɔ minw be tugura u kɔ, dɔ be farala u kan wala u be dɔgɔyara?’ N’ y’a jaabi ko: ‘Aw ka dɔ fara a kan’. A y’a ɲininga tugun ko: “Yala mɔgɔ dɔ murutira sabu a tun diminin lo a ka diinan kɔrɔ wa?” N y’a jaabi ko: ‘Foyi tɛ’. A y’a ɲininga tugun ko: ‘Yala i delila k’a ye a be ngalon tigɛra ka sɔrɔ ka min fɔ, a y’o fɔ wa? N’ y’a jaabi ko: ‘Abada’. A y’a ɲininga tugun ko: ‘Yala a delila ka nanbara kɛ wa?’ N’ y’a jaabi ko: ‘Abada. Tuma min na an tun be tagama n’a ye, a m’o kɛ abada’. Abu Sufyan ko: ‘Ne tɛ se ka foyi wɛrɛ fɔ ni kumaden nunu tɛ’. A y’a ɲininga tugun ko: ‘Aw be kɛlɛ kɛra n’a ye wa? Ne y’a jaabi ko: ‘Ɔnhɔn’. A y’u ɲininga tugun ko: “Kɛlɛ banna cogo di?” N’ y’a jaabi ko: ‘Kɛlɛ min be an n’ale cɛ, o ka bon kosɔbɛ. Tuma dɔw la, a b’an bugɔ, tuma dɔw la, an b’a bugɔ’. A y’a ɲininga tugun ko: ‘A ye cii di i ma ko i ka mun lo kɛ? Ne k’a jaabi ko: ‘A ka ci di an ma; ‘Aw ye Ala bato k’a sɔrɔ aw ma foyi jɛn n’a ye, aw bɛnbaw ka kumaw to yen. « A ye yamaruya di an ma fana ko an ka delili kɛ, ka zaka sara, ka tiɲɛ fɔ, ka yafa ɲɔgɔn ma ani ka teriya sabati ». O kama, Ɛrakli y’a fɔ a ka bayɛlɛmabaga ye ko: ‘A fɔ a ye ko n’ y’i ɲininga o tigi bangebagaw koo la, i y’a fɔ n’ ye ko o tigi bɔra mɔgɔba dɔ la. O cogo kelen na, o cɛ kununa a ta mɔgɔw ta durujaw cɛ ra. Ani n y’i ɲininga ni mɔgɔ dɔ delila k’a ka kuma fɔ ka kɔrɔ, i ko ɔnhɔn. N’a fɔra ko mɔgɔ dɔ y’o fɔ ka kɔrɔ, tiɲɛn na, n’ tun bena a miiri ko nin tigi be mɔgɔ dɔ lo ladegira ka kɔrɔ min tun y’o ɲɔgɔn fɔ. Ne y’i ɲininga fana n’a facɛ bɔra masacɛ la wa, i y’a jaabi ko ɔnhɔn. N ko n’a facɛ bɔra masaya la, siga t’a la, nin mɔgɔ nin bena a facɛ ka masaya ɲini. Ani n y'i ɲininga fana n'i delila k'a sɔrɔ . N’a ye ngalon tigɛ sanni a ka kuma fɔ, i y’a jaabi ko ɔnhɔn. N b’a faamu tiɲɛ na ko hali adamadenw tɛ ja gwɛlɛya ka ngalon tigɛ, ka ngalon tigɛ Ala la. Ne y'i ɲininga fana ko minw be tugu a kɔ, olu ye mɔgɔbabaw ye wa, walama mɔgɔ gwansanw lo?» Mɔgɔ dɔgɔman minw tugura a kɔ, i ka olugu jaabi. Tiɲɛn na, u ye kira ka kalandenw ye. N y’aw ɲininga fana ko tugubagaw hakɛ cayara walima a dɔgɔyara, aw y’a jaabi ko a cayara. Ani, o lo be kɛ limaniya koo la fɔɔ a ka dafa. Ne y'i ɲininga fana ni mɔgɔ dɔ bɔra diinan na sabu a tun diminin lo a ka diinan kɔrɔ. I y’a jaabi ko ɔnhɔn. Ani, limaniya be ten n’a be bonya ka taga ani n’a be bonya dusukun na. N’ y’i ɲininga fana n’a delila ka nanbara kɛ, i y’a jaabi ko abada. O cogo la, Cidenw tun tɛ se ka nanbara kɛ. Ani ne y’aw ɲininga fana ko a ye mun ci aw ma, aw y’a jaabi ko a ye yamaruya di aw ma ko aw ka Ala bato k’aw kana foyi fara a kan, ani a y’aw bali ka boliw bato, a ye yamaruya di aw fana ma ko aw ka delili sabati, ka zaka sara, ka tiɲɛ fɔ, ka yafa ɲɔgɔn ma ani ka teriya sabati. Ni aw bɛ min bɛɛ fɔra, o bɛɛ ye can ye, siga t’a ra, a bɛna masaya sigi ne sen kɔrɔ. N tun be sigasiga tiɲɛ na ko a tɛ aw cɛma sisan, ni n tun be sira lɔn ka taga a fɛ, tiɲɛ na, n tun bena n jija kosɔbɛ k’a sɔrɔ fɔɔ ni n tun b’a gɛrɛfɛ n tun b’a seenw ko siga t’a la. O kɔ, Herakili ye lɛtɛrɛ dɔ ɲini kira sallallaahu ‘alaihi wasallam fɛ, Dihyah tun nana ni min ye Basrah mara ɲɛmɔgɔw ye. O kama, a ye lɛtɛrɛ di Ɛrakli ma, o kama a y’a kalan ani a kɔnɔkow sɛbɛra ko: ‘Bismillahir rahmanir Rahim. Ka bɔ Muhamadu, Ala n’a ka ciden ka baaraden fɛ ka taga se Herakili ma. Ɔrɔmu ka kuntigi, Kisili be sɔrɔ minw be tugu cikanw kɔ. O kɔ, sanni o ka kɛ, ne b’aw weele ni silamɛya welekan ye; Aw ka don silamɛya la, o tuma na aw bena lafiya sɔrɔ, Ala bena aw sara siɲɛ fila. Nka n’aw y’aw kɔ don, o tuma na, aw bena aw ka mɔgɔw ka jurumuw ta, ani: E kitabu mɔgɔw, aw ka na - ka kumaden dɔ minɛ - sariya - ko sɔsɔli tɛ an n’aw cɛ, ko an tɛ mɔgɔ si bato ni Ala tɛ, ko an tɛ foyi fara a kan ani ko an kelen si tɛ mɔgɔ wɛrɛw jati i n’a fɔ Rabbiw ni Ala tɛ’. N'u y'u kɔ don, i k'a fɔ u ye ko: «Anw ye minw ye, minw y'u yɛrɛ majigi -Ala ye-». Abu Sufyan ko: ‘Heraclius y’a ka kuma fɔ ka ban tuma min na, a ye lɛtɛrɛ kalan ka ban tuma min na, mankanba dɔ kɛra ani mankanba dɔ kɛra, o min y’an gwɛn ka bɔ yen. Ne k’a fɔ ne teriw ye an gbɛnnin kɔ; ‘Tiɲɛ na, a weelera ka don Abu Kabsyah dencɛ ka koow la. Ɛrakli tun be hami Ɔrɔmu masaya koo la. Hali o wagati la, n tun be hami fana ko Muhamadu bena ɲɛtaga sɔrɔ, fɔɔ a laban na - o dusukunnakow tununa o kɔ - Ala sɔnna n ma ka don silamɛya la. Ani Ibn An Nazhur, Iliya’ ka kuntigi dɔ ani Heraclius tun ye kerecɛnw ka evɛri ye, a ko loon dɔ la, Heraclius tagara bɔ Iliya’ ye, a tun be hami kosɔbɛ, a y’a fɔ a ka kɛlɛbolo ɲɛmɔgɔ dɔw ye ko: ‘Tiɲɛ na, an be ban aw ka koow cogoya la. Ka fara o kan, Ibn Nazhur y’a fɔ ko: ‘Heraclius tun ye lolow lɔnbaga ye ani a tun b’a janto lolow ka tagamacogo la tuma bɛɛ. Loon dɔ la, sarakalasebagaw tun be ɲiningali minw kɛ a ye, a y’u jaabi; ‘Su dɔ la, n’ tun be lolow tɛmɛtɔ filɛra tuma min na, n’ y’a ye ko Khitan masacɛ wolola, jɔn lo kɛnɛkɛnɛna nin mɔgɔw cɛma?’ Sarakalasebagaw jaabi; ‹Kɛnɛkɛnɛko minw bɛ kɛ Yahudiyaw dɔrɔn le ye, aw kana hami Yahudiyaw kosɔn. I ka yamaruya di dɔrɔn i ka masaya jamanaw bɛɛ ma, janko Yahutu minw be o jamanaw na, u ka faga’. K O wagati la, Heraclius, ciden min bɔra Bani Gassan masacɛ fɛ, o y’a yira ka Ala ka ciden (s.a.w) kofɔ, o cɛɛ ka maana lakali ka ban tuma min na, Heraclius y’a fɔ ko u k’a sɛgɛsɛgɛ k’a filɛ n’a kɛnɛkɛnɛna walima n’a ma kɛnɛkɛnɛ. A y’a sɛgɛsɛgɛ ka ban tuma min na, a y’a ye ko a tun ye mɔgɔfin ye tiɲɛn na. O kɔ, mɔgɔw y’o fɔ Ɛrakli ye. Heraclius ye cɛɛ ɲininga Arabu tɔɔw koo la, u kɛnɛkɛnɛna wala u ma kɛnɛkɛnɛ wa?’ A ka o jaabi ko; ‘Arabuw bɛɛ kɛnɛkɛnɛna’. Herakili ko; ‘Nin ye Umma masacɛ ye, tiɲɛ na, a wolola’. O kɔ, Ɛraklisi ye lɛtɛrɛ ci a tericɛ dɔ ma Ɔrɔmu, min ka lɔnniya ni Ɛraklisi ta tun be bɛn ɲɔgɔn ma - k’a fɔ a ye cira Muhamadu wololon na -. O wagati la, a tora a ka tagama na ka taga Himsha jamana na, nka sanni a ka se Himsha, a tericɛ ka lɛtɛrɛ jaabili tun sera fɔlɔ. A tericɛ sɔnna Heraclius ka miiriya ma ko Muhamadu wolola ani ko tiɲɛn na, a ye kira ye. O kɔ, Ɛrakli ye Ɔrɔmu ka faamanw weele u ka na a ka yɔrɔ la Himsha dugu la, bɛɛ kɛnin kɔ lajɛn na, Ɛrakli ye yamaruya di ko u ka daaw bɛɛ tugu. O kɔ, a ko; ‘E rum jamana, yala aw bɛɛ bena see sɔrɔ ani ɲɛtaga nɔɔrɔman na, k’a sɔrɔ masaya be to an bolo wa? N’i ​​b’a fɛ, i ka sɔn a ma ko Muhamadu ye kira ye!’. U y'o kuma mɛn minkɛ, u bolila i n'a fɔ kongokolon faliw, hali k'a sɔrɔ daaw bɛɛ tun sɔgɔnin lo. Heraclius y’o koo ɲɔgɔn ye minkɛ, a jigi tigɛra k’u bena la Muhamadu ka kiraya la. O kɔ, a y’a fɔ bɛɛ ye ko u ka segi u ka sigiyɔrɔw la k’a fɔ; ‘Tiɲɛn na, ne ye min fɔ sisan, o tun ye k’aw bɛɛ ka jijali kɔrɔbɔ dɔrɔn. Sisan, ne y’o ŋaniya ye’. O kɔ, u y’u kunbiri gwan Erakili kɔrɔ ani u diyara a ye. O cogo la, Ɛrakli ka maana banna. A lakalira [Salih bin Kaisan] ni [Yunus] ni [Ma’mar] fɛ ka bɔ [Az Zuhri] fɛ.