Kesaksian Abu sufyan tentang akhlak dan kenabian Rasulullah shallallahu 'alaihi wasallam di hadapan kaisar heraclius
Imam Bukhari : 6
حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ الْحَكَمُ بْنُ نَافِعٍ قَالَ أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ عَنْ الزُّهْرِيِّ قَالَ أَخْبَرَنِي عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ بْنِ مَسْعُودٍ أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَبَّاسٍ أَخْبَرَهُ أَنَّ أَبَا سُفْيَانَ بْنَ حَرْبٍ أَخْبَرَهُأَنَّ هِرَقْلَ أَرْسَلَ إِلَيْهِ فِي رَكْبٍ مِنْ قُرَيْشٍ وَكَانُوا تِجَارًا بِالشَّأْمِ فِي الْمُدَّةِ الَّتِي كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مَادَّ فِيهَا أَبَا سُفْيَانَ وَكُفَّارَ قُرَيْشٍ فَأَتَوْهُ وَهُمْ بِإِيلِيَاءَ فَدَعَاهُمْ فِي مَجْلِسِهِ وَحَوْلَهُ عُظَمَاءُ الرُّومِ ثُمَّ دَعَاهُمْ وَدَعَا بِتَرْجُمَانِهِ فَقَالَ أَيُّكُمْ أَقْرَبُ نَسَبًا بِهَذَا الرَّجُلِ الَّذِي يَزْعُمُ أَنَّهُ نَبِيٌّ فَقَالَ أَبُو سُفْيَانَ فَقُلْتُ أَنَا أَقْرَبُهُمْ نَسَبًا فَقَالَ أَدْنُوهُ مِنِّي وَقَرِّبُوا أَصْحَابَهُ فَاجْعَلُوهُمْ عِنْدَ ظَهْرِهِ ثُمَّ قَالَ لِتَرْجُمَانِهِ قُلْ لَهُمْ إِنِّي سَائِلٌ هَذَا عَنْ هَذَا الرَّجُلِ فَإِنْ كَذَبَنِي فَكَذِّبُوهُ فَوَاللَّهِ لَوْلَا الْحَيَاءُ مِنْ أَنْ يَأْثِرُوا عَلَيَّ كَذِبًا لَكَذَبْتُ عَنْهُ ثُمَّ كَانَ أَوَّلَ مَا سَأَلَنِي عَنْهُ أَنْ قَالَ كَيْفَ نَسَبُهُ فِيكُمْ قُلْتُ هُوَ فِينَا ذُو نَسَبٍ قَالَ فَهَلْ قَالَ هَذَا الْقَوْلَ مِنْكُمْ أَحَدٌ قَطُّ قَبْلَهُ قُلْتُ لَا قَالَ فَهَلْ كَانَ مِنْ آبَائِهِ مِنْ مَلِكٍ قُلْتُ لَا قَالَ فَأَشْرَافُ النَّاسِ يَتَّبِعُونَهُ أَمْ ضُعَفَاؤُهُمْ فَقُلْتُ بَلْ ضُعَفَاؤُهُمْ قَالَ أَيَزِيدُونَ أَمْ يَنْقُصُونَ قُلْتُ بَلْ يَزِيدُونَ قَالَ فَهَلْ يَرْتَدُّ أَحَدٌ مِنْهُمْ سَخْطَةً لِدِينِهِ بَعْدَ أَنْ يَدْخُلَ فِيهِ قُلْتُ لَا قَالَ فَهَلْ كُنْتُمْ تَتَّهِمُونَهُ بِالْكَذِبِ قَبْلَ أَنْ يَقُولَ مَا قَالَ قُلْتُ لَا قَالَ فَهَلْ يَغْدِرُ قُلْتُ لَا وَنَحْنُ مِنْهُ فِي مُدَّةٍ لَا نَدْرِي مَا هُوَ فَاعِلٌ فِيهَا قَالَ وَلَمْ تُمْكِنِّي كَلِمَةٌ أُدْخِلُ فِيهَا شَيْئًا غَيْرُ هَذِهِ الْكَلِمَةِ قَالَ فَهَلْ قَاتَلْتُمُوهُ قُلْتُ نَعَمْ قَالَ فَكَيْفَ كَانَ قِتَالُكُمْ إِيَّاهُ قُلْتُ الْحَرْبُ بَيْنَنَا وَبَيْنَهُ سِجَالٌ يَنَالُ مِنَّا وَنَنَالُ مِنْهُ قَالَ مَاذَا يَأْمُرُكُمْ قُلْتُ يَقُولُ اعْبُدُوا اللَّهَ وَحْدَهُ وَلَا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا وَاتْرُكُوا مَا يَقُولُ آبَاؤُكُمْ وَيَأْمُرُنَا بِالصَّلَاةِ وَالزَّكَاةِ وَالصِّدْقِ وَالْعَفَافِ وَالصِّلَةِ فَقَالَ لِلتَّرْجُمَانِ قُلْ لَهُ سَأَلْتُكَ عَنْ نَسَبِهِ فَذَكَرْتَ أَنَّهُ فِيكُمْ ذُو نَسَبٍ فَكَذَلِكَ الرُّسُلُ تُبْعَثُ فِي نَسَبِ قَوْمِهَا وَسَأَلْتُكَ هَلْ قَالَ أَحَدٌ مِنْكُمْ هَذَا الْقَوْلَ فَذَكَرْتَ أَنْ لَا فَقُلْتُ لَوْ كَانَ أَحَدٌ قَالَ هَذَا الْقَوْلَ قَبْلَهُ لَقُلْتُ رَجُلٌ يَأْتَسِي بِقَوْلٍ قِيلَ قَبْلَهُ وَسَأَلْتُكَ هَلْ كَانَ مِنْ آبَائِهِ مِنْ مَلِكٍ فَذَكَرْتَ أَنْ لَا قُلْتُ فَلَوْ كَانَ مِنْ آبَائِهِ مِنْ مَلِكٍ قُلْتُ رَجُلٌ يَطْلُبُ مُلْكَ أَبِيهِ وَسَأَلْتُكَ هَلْ كُنْتُمْ تَتَّهِمُونَهُ بِالْكَذِبِ قَبْلَ أَنْ يَقُولَ مَا قَالَ فَذَكَرْتَ أَنْ لَا فَقَدْ أَعْرِفُ أَنَّهُ لَمْ يَكُنْ لِيَذَرَ الْكَذِبَ عَلَى النَّاسِ وَيَكْذِبَ عَلَى اللَّهِ وَسَأَلْتُكَ أَشْرَافُ النَّاسِ اتَّبَعُوهُ أَمْ ضُعَفَاؤُهُمْ فَذَكَرْتَ أَنَّ ضُعَفَاءَهُمْ اتَّبَعُوهُ وَهُمْ أَتْبَاعُ الرُّسُلِ وَسَأَلْتُكَ أَيَزِيدُونَ أَمْ يَنْقُصُونَ فَذَكَرْتَ أَنَّهُمْ يَزِيدُونَ وَكَذَلِكَ أَمْرُ الْإِيمَانِ حَتَّى يَتِمَّ وَسَأَلْتُكَ أَيَرْتَدُّ أَحَدٌ سَخْطَةً لِدِينِهِ بَعْدَ أَنْ يَدْخُلَ فِيهِ فَذَكَرْتَ أَنْ لَا وَكَذَلِكَ الْإِيمَانُ حِينَ تُخَالِطُ بَشَاشَتُهُ الْقُلُوبَ وَسَأَلْتُكَ هَلْ يَغْدِرُ فَذَكَرْتَ أَنْ لَا وَكَذَلِكَ الرُّسُلُ لَا تَغْدِرُ وَسَأَلْتُكَ بِمَا يَأْمُرُكُمْ فَذَكَرْتَ أَنَّهُ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تَعْبُدُوا اللَّهَ وَلَا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا وَيَنْهَاكُمْ عَنْ عِبَادَةِ الْأَوْثَانِ وَيَأْمُرُكُمْ بِالصَّلَاةِ وَالصِّدْقِ وَالْعَفَافِ فَإِنْ كَانَ مَا تَقُولُ حَقًّا فَسَيَمْلِكُ مَوْضِعَ قَدَمَيَّ هَاتَيْنِ وَقَدْ كُنْتُ أَعْلَمُ أَنَّهُ خَارِجٌ لَمْ أَكُنْ أَظُنُّ أَنَّهُ مِنْكُمْ فَلَوْ أَنِّي أَعْلَمُ أَنِّي أَخْلُصُ إِلَيْهِ لَتَجَشَّمْتُ لِقَاءَهُ وَلَوْ كُنْتُ عِنْدَهُ لَغَسَلْتُ عَنْ قَدَمِهِ ثُمَّ دَعَا بِكِتَابِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ الَّذِي بَعَثَ بِهِ دِحْيَةُ إِلَى عَظِيمِ بُصْرَى فَدَفَعَهُ إِلَى هِرَقْلَ فَقَرَأَهُ فَإِذَا فِيهِ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ مِنْ مُحَمَّدٍ عَبْدِ اللَّهِ وَرَسُولِهِ إِلَى هِرَقْلَ عَظِيمِ الرُّومِ سَلَامٌ عَلَى مَنْ اتَّبَعَ الْهُدَى أَمَّا بَعْدُ فَإِنِّي أَدْعُوكَ بِدِعَايَةِ الْإِسْلَامِ أَسْلِمْ تَسْلَمْ يُؤْتِكَ اللَّهُ أَجْرَكَ مَرَّتَيْنِ فَإِنْ تَوَلَّيْتَ فَإِنَّ عَلَيْكَ إِثْمَ الْأَرِيسِيِّينَ وَ{ يَا أَهْلَ الْكِتَابِ تَعَالَوْا إِلَى كَلِمَةٍ سَوَاءٍ بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمْ أَنْ لَا نَعْبُدَ إِلَّا اللَّهَ وَلَا نُشْرِكَ بِهِ شَيْئًا وَلَا يَتَّخِذَ بَعْضُنَا بَعْضًا أَرْبَابًا مِنْ دُونِ اللَّهِ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُولُوا اشْهَدُوا بِأَنَّا مُسْلِمُونَ }قَالَ أَبُو سُفْيَانَ فَلَمَّا قَالَ مَا قَالَ وَفَرَغَ مِنْ قِرَاءَةِ الْكِتَابِ كَثُرَ عِنْدَهُ الصَّخَبُ وَارْتَفَعَتْ الْأَصْوَاتُ وَأُخْرِجْنَا فَقُلْتُ لِأَصْحَابِي حِينَ أُخْرِجْنَا لَقَدْ أَمِرَ أَمْرُ ابْنِ أَبِي كَبْشَةَ إِنَّهُ يَخَافُهُ مَلِكُ بَنِي الْأَصْفَرِ فَمَا زِلْتُ مُوقِنًا أَنَّهُ سَيَظْهَرُ حَتَّى أَدْخَلَ اللَّهُ عَلَيَّ الْإِسْلَامَ وَكَانَ ابْنُ النَّاظُورِ صَاحِبُ إِيلِيَاءَ وَهِرَقْلَ سُقُفًّا عَلَى نَصَارَى الشَّأْمِ يُحَدِّثُ أَنَّ هِرَقْلَ حِينَ قَدِمَ إِيلِيَاءَ أَصْبَحَ يَوْمًا خَبِيثَ النَّفْسِ فَقَالَ بَعْضُ بَطَارِقَتِهِ قَدْ اسْتَنْكَرْنَا هَيْئَتَكَ قَالَ ابْنُ النَّاظُورِ وَكَانَ هِرَقْلُ حَزَّاءً يَنْظُرُ فِي النُّجُومِ فَقَالَ لَهُمْ حِينَ سَأَلُوهُ إِنِّي رَأَيْتُ اللَّيْلَةَ حِينَ نَظَرْتُ فِي النُّجُومِ مَلِكَ الْخِتَانِ قَدْ ظَهَرَ فَمَنْ يَخْتَتِنُ مِنْ هَذِهِ الْأُمَّةِ قَالُوا لَيْسَ يَخْتَتِنُ إِلَّا الْيَهُودُ فَلَا يُهِمَّنَّكَ شَأْنُهُمْ وَاكْتُبْ إِلَى مَدَايِنِ مُلْكِكَ فَيَقْتُلُوا مَنْ فِيهِمْ مِنْ الْيَهُودِ فَبَيْنَمَا هُمْ عَلَى أَمْرِهِمْ أُتِيَ هِرَقْلُ بِرَجُلٍ أَرْسَلَ بِهِ مَلِكُ غَسَّانَ يُخْبِرُ عَنْ خَبَرِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَلَمَّا اسْتَخْبَرَهُ هِرَقْلُ قَالَ اذْهَبُوا فَانْظُرُوا أَمُخْتَتِنٌ هُوَ أَمْ لَا فَنَظَرُوا إِلَيْهِ فَحَدَّثُوهُ أَنَّهُ مُخْتَتِنٌ وَسَأَلَهُ عَنْ الْعَرَبِ فَقَالَ هُمْ يَخْتَتِنُونَ فَقَالَ هِرَقْلُ هَذَا مُلْكُ هَذِهِ الْأُمَّةِ قَدْ ظَهَرَ ثُمَّ كَتَبَ هِرَقْلُ إِلَى صَاحِبٍ لَهُ بِرُومِيَةَ وَكَانَ نَظِيرَهُ فِي الْعِلْمِ وَسَارَ هِرَقْلُ إِلَى حِمْصَ فَلَمْ يَرِمْ حِمْصَ حَتَّى أَتَاهُ كِتَابٌ مِنْ صَاحِبِهِ يُوَافِقُ رَأْيَ هِرَقْلَ عَلَى خُرُوجِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَأَنَّهُ نَبِيٌّ فَأَذِنَ هِرَقْلُ لِعُظَمَاءِ الرُّومِ فِي دَسْكَرَةٍ لَهُ بِحِمْصَ ثُمَّ أَمَرَ بِأَبْوَابِهَا فَغُلِّقَتْ ثُمَّ اطَّلَعَ فَقَالَ يَا مَعْشَرَ الرُّومِ هَلْ لَكُمْ فِي الْفَلَاحِ وَالرُّشْدِ وَأَنْ يَثْبُتَ مُلْكُكُمْ فَتُبَايِعُوا هَذَا النَّبِيَّ فَحَاصُوا حَيْصَةَ حُمُرِ الْوَحْشِ إِلَى الْأَبْوَابِ فَوَجَدُوهَا قَدْ غُلِّقَتْ فَلَمَّا رَأَى هِرَقْلُ نَفْرَتَهُمْ وَأَيِسَ مِنْ الْإِيمَانِ قَالَ رُدُّوهُمْ عَلَيَّ وَقَالَ إِنِّي قُلْتُ مَقَالَتِي آنِفًا أَخْتَبِرُ بِهَا شِدَّتَكُمْ عَلَى دِينِكُمْ فَقَدْ رَأَيْتُ فَسَجَدُوا لَهُ وَرَضُوا عَنْهُ فَكَانَ ذَلِكَ آخِرَ شَأْنِ هِرَقْلَرَوَاهُ صَالِحُ بْنُ كَيْسَانَ وَيُونُسُ وَمَعْمَرٌ عَنْ الزُّهْرِيِّ
Atugambye [Abu Al Yaman Al Hakam bin Nafi’] yagamba, atubuulidde [Syu’aib] okuva ku [Az Zuhri] agambye [Ubaidullah bin Abdullah bin ‘Utbah bin Mas’ud] nti [Abdullah bin ‘Abbas] amugambye nti [Abu Sufyan bin Harb] amugambye; nti Heraclius yafuna ekibiina ky’abasuubuzi ba Quraish, ekyali ku lugendo lw’okusuubula okugenda mu Nsi ya Syria mu kiseera endagaano wakati wa Nabbi sallallaahu ‘alaihi wasallam ne Abu Sufyan n’abatakkiriza ba Quraish we yatandikira mu nkola. Bwe baayimirira e Iliya’ baasisinkana Heraclius ku kuyitibwa kwa Heraclius okuyitibwa okuteesa mu lukuŋŋaana lwe, mu kiseera ekyo Heraclius yali wamu n’ebikonge by’Abaruumi. Heraclius yayogera nabo ng’ayita mu muvvuunuzi. Heraclius yagamba nti; 'Ani ku mmwe alina enkolagana ey'oku lusegere mu maka n'omuntu eyeeyita Nabbi?'. Abu Sufyan yagambye nti; bwentyo ne nziramu nti; 'Nze gwe nsinga okumulinako enkolagana ey'oku lusegere mu maka'. Heraclius yagamba nti; 'Musemberereze nange era ne mikwano gye'. Kale bateeka aba Quraysh emabega wa Abu Sufyan. Awo Heraclius n’agamba ng’ayita mu muvvuunuzi we nti: ‘Mugambe nti namubuuza ku musajja eyeeyita Nabbi. Bw’aba anlimba, olwo naawe olina okumulimba’. Allah, singa si nsonyi ezireetebwa okulumiriza okulimba nti banditegedde nze, nnandibadde mmulimba.’ Abu Sufyan yagambye nti; Kale ekintu kye yasooka okumbuuzaako - Nabbi sallallaahu ‘alaihi wasallam - kyali nti: ‘olunyiriri lwe luli ki mu mmwe?’. Naddamu nti: ‘Ali wa lunyiriri lulungi - olw’ekitiibwa -’. Yaddamu okubuuza nti: ‘Waliwo omuntu omulala yenna akigambye mu maaso ge?’. Naddamu nti: ‘Tewali kintu kyonna’. Yaddamu n’abuuza nti: ‘Kitawe kabaka?’. Namuddamu nti: ‘Nedda’. Abo abamugoberera bantu ba waggulu oba ba wansi?’. Namuddamu nti: ‘N’abo abamugoberera bantu ba wansi’. Yaddamu n’abuuza nti: ‘Abagoberezi beeyongera oba bakendeera?’. Naddamu nti: ‘Yongera’. Yaddamu n’abuuza nti: ‘Waliwo omuntu yeewaggula olw’okuba yali asunguwalidde eddiini ye?’ Naddamu nti: ‘Tewali kintu kyonna’. Yaddamu n’abuuza nti: ‘Wali wamusanga ng’alimba nga tannayogera by’ayogera?’. Naddamu nti: ‘Never’. Yaddamu n’abuuza nti: ‘Abaddeko lwe yafera?’. Nnamuddamu nti: ‘Nedda. Bwe twasanyukiranga naye, ekyo teyakikolangako'. Abu Sufyan yagamba nti: ‘Siyinza kutuusa kintu kirala okuggyako ebigambo nga bino’. Yaddamu n’abuuza nti: ‘Omulwanyisa?’. Namuddamu nti: ‘Yee’. Yaddamu okubuuza nti: ‘Olutalo lwaggwa lutya?’ Nnamuddamu nti: ‘Olutalo wakati waffe naye luli nnyo. Oluusi atukuba, oluusi tumukuba'. Yaddamu okubuuza nti: ‘Kiki kye yakulagira okukola?’. Nnamuddamu nti: ‘Yatulagira; ‘Musinze Allah nga temumugattako kintu kyonna, era muleke ebyo bajjajjammwe bye baayogera.’ Era yatulagira okussaawo eswala, okusasula zaka, okwogera amazima, okusonyiwagana, n’okukuuma obuzaale.’ Awo Heraclius n’agamba omuvvuunuzi we nti, ‘Mugambe, nakubuuza ku buzaale bw’omusajja oyo, n’oŋŋamba nti yali wa kika kya kitiibwa. Era yakuzibwa mu bazzukulu b’abantu be. Nakubuuza oba waliwo eyali ayogedde bye yayogera emabegako, n’ogamba nti nedda. Singa waliwo omuntu yenna eyakyogerako emabegako, nnandimutwala ng’akoppa omuntu eyali ayogedde ekintu kye kimu emabegako. Era nakubuuza oba waliwo ku bakitaabwe eyali ezzadde ery’obwakabaka, n’ogamba nti nedda. Nagamba nti singa bakitaawe baali ba lulyo lwa kabaka, yandibadde asaba obwakabaka bwa kitaawe. Era nakubuuza oba wali omusanzeeko ng’alimba nga tannayogera by’ayogera, n’ogamba nti nedda. Ntegedde nti bw’aba teyaguma wadde okulimba abantu, ka tugambe Allah. Era nkubuuzizza nti, abamugoberera be ba kitiibwa oba ba wansi?’. Waddamu aba wansi abaamugoberera. Mazima ddala be bagoberezi ba Nabbi. Era nakubuuzizza oba omuwendo gw’abagoberezi gweyongedde oba gwakendeera, waddamu nti gweyongedde. Era bwe kityo bwe kiri ku kukkiriza okutuusa lwe kufuuka okutuukiridde. Era nkubuuzizza oba waliwo eyakyewaggula olw’okunyiiga eddiini ye. Waddamu nti nedda. Era bwe kityo okukkiriza bwe kubeera bwe kukula ne kukula mu mutima. Era nakubuuzizza oba yali aferaako, n’oddamu nti never. Era bwe kityo bwe kyali nti Abatume tebaasobola kufera. Era nange nkubuuzizza ky’aba alagidde okukola, waddamu nti yabalagira okusinza Allah nga tomugattako kintu kyonna, era yakugaana okusinza ebifaananyi, era yabalagira okunywerera ku swala, okusasula zaka, okwogera amazima, okusonyiwagana n’okukuuma omukwano. Byonna by’oyogera bwe biba bituufu, mazima ajja kufuga obwakabaka wansi w’ebigere byange. Mazima ddala, nteebereza nti kati tali mu mmwe, singa mmanyi ekkubo ly’okumusisinkana, mazima nandifubye okumusisinkana okutuusa bwe nnali ku mabbali ge mazima ddala nnandimunaaba ebigere. Awo Heraclius n’asaba ebbaluwa y’omubaka wa Allah sallallaahu ‘alaihi wasallam eyaleetebwa Dihyah eri abafuzi ba Basrah, Kale n’agiwa Heraclius, olwo n’agisoma era n’egamba nti: ‘Bismillahir rahmanir rahim. Okuva ku Muhammad omuddu wa Allah era omubaka we eri Heraclius. Omufuzi wa Rooma, Emirembe gibeere ku oyo agoberera obulagirizi. Olwo okuva ku ekyo, nkuyita n’omulanga gw’Obusiraamu; kwatire Obusiraamu ggwe, olwo ojja kuba mutebenkevu, Allah ajja kukuwa empeera ya mirundi ebiri. Naye bwe munaakyuka, olwo mujja kwetikka ekibi ky’abantu bammwe, era: Abange abantu b’ekitabo, mujje - mukwate - ku kigambo - ekiragiro - wakati waffe nammwe tewali njawulo, nti tetusinza muntu yenna okuggyako Allah era tetumukwataganya na kintu kyonna era nti tetukola - era - abamu ku ffe batwala abalala nga Bakama nga oggyeeko Allah.’ Bwe bakyuka, olwo obagambe nti: ‘Muwe obujulizi nti ffe abo abeewaayo eri Allah.’ . Abu Sufyan yagamba nti: ‘Oluvannyuma lwa Heraclius okutuusa bye yayogera n’amala okusoma ebbaluwa, waaliwo akajagalalo n’amaloboozi amangi, ne batugoba. Nagamba mikwano gyange nga tumaze okugobwa: ‘Mazima ayitiddwa mu nsonga za mutabani wa Abu Kabsyah. Heraclius yali mweraliikirivu olw’obwakabaka bwa Rooma.’ Mu kiseera ekyo era nali mweraliikirivu nti Muhammad yandibadde muwanguzi, okutuusa ku nkomerero - okuwulira okwo kwe kubula oluvannyuma - Allah yanfuula okukkiriza Obusiraamu. Era waliwo Ibn An Nazhur, omusajja ow’ekitiibwa ow’e Iliya’ ate Heraclius yali mulabirizi Omukristaayo, yagamba nti olunaku lumu Heraclius bwe yakyalira Iliya’ yali mweraliikirivu nnyo, n’agamba abamu ku baduumizi be ab’olutalo nti: ‘Mazima ddala, embeera yo tugyegaana.’ Ibn Nazhur olwo n’agamba nti, ‘Heraclius yali musamize era bulijjo yafaayo ku lugendo lw’emmunyeenye. Lumu yaddamu ebibuuzo bya bakabona abaamubuuza nti: ‘Lumu ekiro bwe nnali nneetegerezza okuyita kw’emmunyeenye, nnalaba nga kabaka w’Abakhitan azaaliddwa, mu bantu bano ani eyakomolebwa?’. Ddamu bakabona; 'Abantu bokka abakomole Bayudaaya, temweraliikirira olw'Abayudaaya.' Lagira amawanga gonna agali mu bwakabaka bwo, Abayudaaya mu nsi ezo battibwe'. Mu kiseera ekyo, omubaka okuva ewa kabaka wa Bani Ghassan yayanjula Heraclius okumubuulira ku Mubaka wa Allah (okusaasira kwa Allah n’emirembe bibeere ku ye), omusajja bwe yamala okunyumya emboozi, Heraclius yalagira bamukebere okulaba oba yakomolebwa oba nedda. Oluvannyuma lw’okukebera, kyazuuliddwa nti mu butuufu yali muddugavu. Awo abantu ne bategeeza Heraclius. Heraclius yabuuza omusajja ku Bawalabu abalala, baali bakomole oba nedda?’. N’addamu nti; 'Abawalabu bonna bakomolebwa'. Heraclius yagamba nti; 'Ono ye kabaka wa Ummah, ddala yazaalibwa'. Olwo Heraclisu n’aweereza ebbaluwa eri mukwano gwe e Roma ng’okumanya kwe kwenkana n’okwa Heraclisu - okumubuulira ku kuzaalibwa kwa Nabbi Muhammad sallallaahu ‘alaihi wasallam -. Mu kiseera ekyo, yagenda mu maaso n’olugendo lwe n’agenda mu nsi ya Himsha, naye nga tannatuuka mu Himsha, okuddamu ebbaluwa ya mukwano gwe kwali kusoose kutuuka. Mukwano gwe yakkiriziganya n’endowooza ya Heraclius nti Muhammad yazaalibwa era nti ddala yali nnabbi. Olwo Heraclius n’ayita abakungu b’Abaruumi okujja mu kifo kye e Himsha, buli omu bwe yamala okubeerawo mu lukiiko, Heraclius n’alagira enzigi zonna zisibibweko kkufulu. Awo n’agamba nti; ‘Ggwe eggwanga lya ramu, mwenna munaatuuka ku buwanguzi obw’ekitiibwa n’okukulaakulana, ng’obwakabaka busigala nga tebukyuse mu mikono gyaffe? Bwoba oyagala, kkiriza Muhammad nga Nabbi!'. Bwe baawulira ebigambo bino, ne badduka ng’endogoyi ez’omu nsiko, wadde ng’enzigi zonna zaali zisibye. Ng’alaba embeera ng’eyo, Heraclius yabulwa essuubi nti baali bajja kukkiririza mu bunnabbi bwa Muhammad. Olwo n’alagira buli omu okudda mu bifo bye n’agamba nti; ‘Mu butuufu, kye nnayogedde kati kyali kya kugezesa bugumu bwammwe mwenna. Kati ndabye obumalirivu obwo'. Awo ne bavuunama mu maaso ga Heraclius ne bamusanyukira. Bw’etyo emboozi ya Heraclius bw’ekoma. Kibadde kyogerwa [Salih bin Kaisan] ne [Yunus] ne [Ma’mar] okuva ku [Az Zuhri].