Kesaksian Abu sufyan tentang akhlak dan kenabian Rasulullah shallallahu 'alaihi wasallam di hadapan kaisar heraclius
Imam Bukhari : 6
حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ الْحَكَمُ بْنُ نَافِعٍ قَالَ أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ عَنْ الزُّهْرِيِّ قَالَ أَخْبَرَنِي عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ بْنِ مَسْعُودٍ أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَبَّاسٍ أَخْبَرَهُ أَنَّ أَبَا سُفْيَانَ بْنَ حَرْبٍ أَخْبَرَهُأَنَّ هِرَقْلَ أَرْسَلَ إِلَيْهِ فِي رَكْبٍ مِنْ قُرَيْشٍ وَكَانُوا تِجَارًا بِالشَّأْمِ فِي الْمُدَّةِ الَّتِي كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مَادَّ فِيهَا أَبَا سُفْيَانَ وَكُفَّارَ قُرَيْشٍ فَأَتَوْهُ وَهُمْ بِإِيلِيَاءَ فَدَعَاهُمْ فِي مَجْلِسِهِ وَحَوْلَهُ عُظَمَاءُ الرُّومِ ثُمَّ دَعَاهُمْ وَدَعَا بِتَرْجُمَانِهِ فَقَالَ أَيُّكُمْ أَقْرَبُ نَسَبًا بِهَذَا الرَّجُلِ الَّذِي يَزْعُمُ أَنَّهُ نَبِيٌّ فَقَالَ أَبُو سُفْيَانَ فَقُلْتُ أَنَا أَقْرَبُهُمْ نَسَبًا فَقَالَ أَدْنُوهُ مِنِّي وَقَرِّبُوا أَصْحَابَهُ فَاجْعَلُوهُمْ عِنْدَ ظَهْرِهِ ثُمَّ قَالَ لِتَرْجُمَانِهِ قُلْ لَهُمْ إِنِّي سَائِلٌ هَذَا عَنْ هَذَا الرَّجُلِ فَإِنْ كَذَبَنِي فَكَذِّبُوهُ فَوَاللَّهِ لَوْلَا الْحَيَاءُ مِنْ أَنْ يَأْثِرُوا عَلَيَّ كَذِبًا لَكَذَبْتُ عَنْهُ ثُمَّ كَانَ أَوَّلَ مَا سَأَلَنِي عَنْهُ أَنْ قَالَ كَيْفَ نَسَبُهُ فِيكُمْ قُلْتُ هُوَ فِينَا ذُو نَسَبٍ قَالَ فَهَلْ قَالَ هَذَا الْقَوْلَ مِنْكُمْ أَحَدٌ قَطُّ قَبْلَهُ قُلْتُ لَا قَالَ فَهَلْ كَانَ مِنْ آبَائِهِ مِنْ مَلِكٍ قُلْتُ لَا قَالَ فَأَشْرَافُ النَّاسِ يَتَّبِعُونَهُ أَمْ ضُعَفَاؤُهُمْ فَقُلْتُ بَلْ ضُعَفَاؤُهُمْ قَالَ أَيَزِيدُونَ أَمْ يَنْقُصُونَ قُلْتُ بَلْ يَزِيدُونَ قَالَ فَهَلْ يَرْتَدُّ أَحَدٌ مِنْهُمْ سَخْطَةً لِدِينِهِ بَعْدَ أَنْ يَدْخُلَ فِيهِ قُلْتُ لَا قَالَ فَهَلْ كُنْتُمْ تَتَّهِمُونَهُ بِالْكَذِبِ قَبْلَ أَنْ يَقُولَ مَا قَالَ قُلْتُ لَا قَالَ فَهَلْ يَغْدِرُ قُلْتُ لَا وَنَحْنُ مِنْهُ فِي مُدَّةٍ لَا نَدْرِي مَا هُوَ فَاعِلٌ فِيهَا قَالَ وَلَمْ تُمْكِنِّي كَلِمَةٌ أُدْخِلُ فِيهَا شَيْئًا غَيْرُ هَذِهِ الْكَلِمَةِ قَالَ فَهَلْ قَاتَلْتُمُوهُ قُلْتُ نَعَمْ قَالَ فَكَيْفَ كَانَ قِتَالُكُمْ إِيَّاهُ قُلْتُ الْحَرْبُ بَيْنَنَا وَبَيْنَهُ سِجَالٌ يَنَالُ مِنَّا وَنَنَالُ مِنْهُ قَالَ مَاذَا يَأْمُرُكُمْ قُلْتُ يَقُولُ اعْبُدُوا اللَّهَ وَحْدَهُ وَلَا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا وَاتْرُكُوا مَا يَقُولُ آبَاؤُكُمْ وَيَأْمُرُنَا بِالصَّلَاةِ وَالزَّكَاةِ وَالصِّدْقِ وَالْعَفَافِ وَالصِّلَةِ فَقَالَ لِلتَّرْجُمَانِ قُلْ لَهُ سَأَلْتُكَ عَنْ نَسَبِهِ فَذَكَرْتَ أَنَّهُ فِيكُمْ ذُو نَسَبٍ فَكَذَلِكَ الرُّسُلُ تُبْعَثُ فِي نَسَبِ قَوْمِهَا وَسَأَلْتُكَ هَلْ قَالَ أَحَدٌ مِنْكُمْ هَذَا الْقَوْلَ فَذَكَرْتَ أَنْ لَا فَقُلْتُ لَوْ كَانَ أَحَدٌ قَالَ هَذَا الْقَوْلَ قَبْلَهُ لَقُلْتُ رَجُلٌ يَأْتَسِي بِقَوْلٍ قِيلَ قَبْلَهُ وَسَأَلْتُكَ هَلْ كَانَ مِنْ آبَائِهِ مِنْ مَلِكٍ فَذَكَرْتَ أَنْ لَا قُلْتُ فَلَوْ كَانَ مِنْ آبَائِهِ مِنْ مَلِكٍ قُلْتُ رَجُلٌ يَطْلُبُ مُلْكَ أَبِيهِ وَسَأَلْتُكَ هَلْ كُنْتُمْ تَتَّهِمُونَهُ بِالْكَذِبِ قَبْلَ أَنْ يَقُولَ مَا قَالَ فَذَكَرْتَ أَنْ لَا فَقَدْ أَعْرِفُ أَنَّهُ لَمْ يَكُنْ لِيَذَرَ الْكَذِبَ عَلَى النَّاسِ وَيَكْذِبَ عَلَى اللَّهِ وَسَأَلْتُكَ أَشْرَافُ النَّاسِ اتَّبَعُوهُ أَمْ ضُعَفَاؤُهُمْ فَذَكَرْتَ أَنَّ ضُعَفَاءَهُمْ اتَّبَعُوهُ وَهُمْ أَتْبَاعُ الرُّسُلِ وَسَأَلْتُكَ أَيَزِيدُونَ أَمْ يَنْقُصُونَ فَذَكَرْتَ أَنَّهُمْ يَزِيدُونَ وَكَذَلِكَ أَمْرُ الْإِيمَانِ حَتَّى يَتِمَّ وَسَأَلْتُكَ أَيَرْتَدُّ أَحَدٌ سَخْطَةً لِدِينِهِ بَعْدَ أَنْ يَدْخُلَ فِيهِ فَذَكَرْتَ أَنْ لَا وَكَذَلِكَ الْإِيمَانُ حِينَ تُخَالِطُ بَشَاشَتُهُ الْقُلُوبَ وَسَأَلْتُكَ هَلْ يَغْدِرُ فَذَكَرْتَ أَنْ لَا وَكَذَلِكَ الرُّسُلُ لَا تَغْدِرُ وَسَأَلْتُكَ بِمَا يَأْمُرُكُمْ فَذَكَرْتَ أَنَّهُ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تَعْبُدُوا اللَّهَ وَلَا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا وَيَنْهَاكُمْ عَنْ عِبَادَةِ الْأَوْثَانِ وَيَأْمُرُكُمْ بِالصَّلَاةِ وَالصِّدْقِ وَالْعَفَافِ فَإِنْ كَانَ مَا تَقُولُ حَقًّا فَسَيَمْلِكُ مَوْضِعَ قَدَمَيَّ هَاتَيْنِ وَقَدْ كُنْتُ أَعْلَمُ أَنَّهُ خَارِجٌ لَمْ أَكُنْ أَظُنُّ أَنَّهُ مِنْكُمْ فَلَوْ أَنِّي أَعْلَمُ أَنِّي أَخْلُصُ إِلَيْهِ لَتَجَشَّمْتُ لِقَاءَهُ وَلَوْ كُنْتُ عِنْدَهُ لَغَسَلْتُ عَنْ قَدَمِهِ ثُمَّ دَعَا بِكِتَابِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ الَّذِي بَعَثَ بِهِ دِحْيَةُ إِلَى عَظِيمِ بُصْرَى فَدَفَعَهُ إِلَى هِرَقْلَ فَقَرَأَهُ فَإِذَا فِيهِ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ مِنْ مُحَمَّدٍ عَبْدِ اللَّهِ وَرَسُولِهِ إِلَى هِرَقْلَ عَظِيمِ الرُّومِ سَلَامٌ عَلَى مَنْ اتَّبَعَ الْهُدَى أَمَّا بَعْدُ فَإِنِّي أَدْعُوكَ بِدِعَايَةِ الْإِسْلَامِ أَسْلِمْ تَسْلَمْ يُؤْتِكَ اللَّهُ أَجْرَكَ مَرَّتَيْنِ فَإِنْ تَوَلَّيْتَ فَإِنَّ عَلَيْكَ إِثْمَ الْأَرِيسِيِّينَ وَ{ يَا أَهْلَ الْكِتَابِ تَعَالَوْا إِلَى كَلِمَةٍ سَوَاءٍ بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمْ أَنْ لَا نَعْبُدَ إِلَّا اللَّهَ وَلَا نُشْرِكَ بِهِ شَيْئًا وَلَا يَتَّخِذَ بَعْضُنَا بَعْضًا أَرْبَابًا مِنْ دُونِ اللَّهِ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُولُوا اشْهَدُوا بِأَنَّا مُسْلِمُونَ }قَالَ أَبُو سُفْيَانَ فَلَمَّا قَالَ مَا قَالَ وَفَرَغَ مِنْ قِرَاءَةِ الْكِتَابِ كَثُرَ عِنْدَهُ الصَّخَبُ وَارْتَفَعَتْ الْأَصْوَاتُ وَأُخْرِجْنَا فَقُلْتُ لِأَصْحَابِي حِينَ أُخْرِجْنَا لَقَدْ أَمِرَ أَمْرُ ابْنِ أَبِي كَبْشَةَ إِنَّهُ يَخَافُهُ مَلِكُ بَنِي الْأَصْفَرِ فَمَا زِلْتُ مُوقِنًا أَنَّهُ سَيَظْهَرُ حَتَّى أَدْخَلَ اللَّهُ عَلَيَّ الْإِسْلَامَ وَكَانَ ابْنُ النَّاظُورِ صَاحِبُ إِيلِيَاءَ وَهِرَقْلَ سُقُفًّا عَلَى نَصَارَى الشَّأْمِ يُحَدِّثُ أَنَّ هِرَقْلَ حِينَ قَدِمَ إِيلِيَاءَ أَصْبَحَ يَوْمًا خَبِيثَ النَّفْسِ فَقَالَ بَعْضُ بَطَارِقَتِهِ قَدْ اسْتَنْكَرْنَا هَيْئَتَكَ قَالَ ابْنُ النَّاظُورِ وَكَانَ هِرَقْلُ حَزَّاءً يَنْظُرُ فِي النُّجُومِ فَقَالَ لَهُمْ حِينَ سَأَلُوهُ إِنِّي رَأَيْتُ اللَّيْلَةَ حِينَ نَظَرْتُ فِي النُّجُومِ مَلِكَ الْخِتَانِ قَدْ ظَهَرَ فَمَنْ يَخْتَتِنُ مِنْ هَذِهِ الْأُمَّةِ قَالُوا لَيْسَ يَخْتَتِنُ إِلَّا الْيَهُودُ فَلَا يُهِمَّنَّكَ شَأْنُهُمْ وَاكْتُبْ إِلَى مَدَايِنِ مُلْكِكَ فَيَقْتُلُوا مَنْ فِيهِمْ مِنْ الْيَهُودِ فَبَيْنَمَا هُمْ عَلَى أَمْرِهِمْ أُتِيَ هِرَقْلُ بِرَجُلٍ أَرْسَلَ بِهِ مَلِكُ غَسَّانَ يُخْبِرُ عَنْ خَبَرِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَلَمَّا اسْتَخْبَرَهُ هِرَقْلُ قَالَ اذْهَبُوا فَانْظُرُوا أَمُخْتَتِنٌ هُوَ أَمْ لَا فَنَظَرُوا إِلَيْهِ فَحَدَّثُوهُ أَنَّهُ مُخْتَتِنٌ وَسَأَلَهُ عَنْ الْعَرَبِ فَقَالَ هُمْ يَخْتَتِنُونَ فَقَالَ هِرَقْلُ هَذَا مُلْكُ هَذِهِ الْأُمَّةِ قَدْ ظَهَرَ ثُمَّ كَتَبَ هِرَقْلُ إِلَى صَاحِبٍ لَهُ بِرُومِيَةَ وَكَانَ نَظِيرَهُ فِي الْعِلْمِ وَسَارَ هِرَقْلُ إِلَى حِمْصَ فَلَمْ يَرِمْ حِمْصَ حَتَّى أَتَاهُ كِتَابٌ مِنْ صَاحِبِهِ يُوَافِقُ رَأْيَ هِرَقْلَ عَلَى خُرُوجِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَأَنَّهُ نَبِيٌّ فَأَذِنَ هِرَقْلُ لِعُظَمَاءِ الرُّومِ فِي دَسْكَرَةٍ لَهُ بِحِمْصَ ثُمَّ أَمَرَ بِأَبْوَابِهَا فَغُلِّقَتْ ثُمَّ اطَّلَعَ فَقَالَ يَا مَعْشَرَ الرُّومِ هَلْ لَكُمْ فِي الْفَلَاحِ وَالرُّشْدِ وَأَنْ يَثْبُتَ مُلْكُكُمْ فَتُبَايِعُوا هَذَا النَّبِيَّ فَحَاصُوا حَيْصَةَ حُمُرِ الْوَحْشِ إِلَى الْأَبْوَابِ فَوَجَدُوهَا قَدْ غُلِّقَتْ فَلَمَّا رَأَى هِرَقْلُ نَفْرَتَهُمْ وَأَيِسَ مِنْ الْإِيمَانِ قَالَ رُدُّوهُمْ عَلَيَّ وَقَالَ إِنِّي قُلْتُ مَقَالَتِي آنِفًا أَخْتَبِرُ بِهَا شِدَّتَكُمْ عَلَى دِينِكُمْ فَقَدْ رَأَيْتُ فَسَجَدُوا لَهُ وَرَضُوا عَنْهُ فَكَانَ ذَلِكَ آخِرَ شَأْنِ هِرَقْلَرَوَاهُ صَالِحُ بْنُ كَيْسَانَ وَيُونُسُ وَمَعْمَرٌ عَنْ الزُّهْرِيِّ
Yandi me zabisa beto [Abu Al Yaman Al Hakam bin Nafi’] yandi me tuba, me zabisa beto [Syu’aib] katuka na [Az Zuhri] me songa mono [Ubaidullah bin Abdullah bin ‘Utbah bin Mas’ud] nde [Abdullah bin ‘Abbas] me songa yandi nde [Abu] yandi me Harb Sufyan bin Tofyan; nde Héraclius bakaka kimvuka mosi ya mumbongo ya ba Quraïsh, yina vandaka na nzietelo ya mumbongo na Ntoto ya Siria na ntangu yina kuwakana na kati ya Ntumwa sallallaahu ‘alaihi wasallam ti Abu Sufyan ti ba infidèle ya ba Quraïsh yantikaka kusadila. Ntangu bo telamaka na Iliya’ bo kutanaka ti Héraclius na emvitasio ya Héraclius sambu bo binga bo na kusala disolo na lukutakanu na yandi, na ntangu yina Héraclius vandaka kisika mosi ti bantu ya lukumu ya Roma. Héraclius vandaka kusolula ti bo na nzila ya muntu yina vandaka kubalula. Héraclio wavova vo; ‘Nani na kati na beno kele ti bangwisana ya ngolo ya dibuta ti muntu yina ke tubaka nde yandi kele Mbikudi?’. Abu Sufyan wavova vo; yo yina mono vutulaka nde; ‘Mono kele muntu ya kele ti bangwisana ya dibuta ya kuluta ngolo ti yandi’. Héraclio wavova vo; ‘Nata yandi pene-pene na mono mpi mpi banduku na yandi’. Yo yina, bo tulaka bantu ya Quraysh na nima ya Abu Sufyan. Ebuna Héraclius kutubaka na nzila ya nsekudi na yandi nde: ‘Beno songa yandi nde mono yulaka yandi sambu na muntu yina vandaka kutuba nde yandi kele Mbikudi. Kana yandi me kusa mono, nge fwete kusa yandi’. Na zina ya Allah, kana yo vandaka ve sambu na nsoni yina bo vandaka kufunda mono nde mono vandaka kukusa, mono zolaka kukusa yandi.’ Abu Sufyan wavova vo; Yo yina kima ya ntete ya yandi yulaka mono sambu na yandi - Ntumwa sallallaahu 'alaihi wasallam - vandaka nde: 'inki kisika ya dikanda na yandi na kati na beno?' Mono vutulaka nde: ‘Yandi kele ya dikanda ya mbote - ya lukumu’. Yandi yulaka dyaka nde: ‘Keti muntu yankaka metubaka yo na ntwala na yandi?’ Mono vutulaka nde: ‘Kima ve’. Yandi yulaka dyaka nde: ‘Keti tata na yandi kele ntotila?’ Mono vutulaka nde: ‘Ve’. Keti bantu yina ke landaka yandi kele bantu ya lukumu to bantu ya kukonda mfunu?’ Mono vutulaka nde: ‘Ata bantu yina ke landaka yandi kele bantu ya kukonda mfunu’. Yandi yulaka diaka nde: ‘Keti balongoki ke kuma mingi to ke kulumuka?’ Mono vutulaka nde: ‘Beno kuma mingi’. Yandi yulaka dyaka nde: ‘Keti kele ti muntu yina mekolamaka sambu yandi vandaka kuwila dibundu na yandi makasi?’ Mono vutulaka nde: ‘Kima ve’. Yandi yulaka dyaka nde: ‘Keti nge mekutanaka ntete ve ti yandi kekusaka na ntwala ya kutuba mambu yina yandi tubaka?’ Mono vutulaka nde: ‘Ata fioti ve’. Yandi yulaka diaka nde: ‘Keti yandi me yibaka dezia?’ Mono vutudilaka yandi nde: ‘Ata fioti ve. Ntangu beto vandaka kukwenda ti yandi, yandi vandaka kusala yo ve ata fioti’. Abu Sufyan tubaka nde: ‘Mono lenda pesa ve ata fioti kima ya nkaka katula kaka bangogo ya mutindu yai’. Yandi yulaka diaka nde: ‘Keti beno ke nwana ti yandi?’ Mono vutulaka nde: ‘Ee’. Yandi yulaka dyaka nde: ‘Inki mutindu mvita kusukaka?’ Mono vutudilaka yandi nde: ‘Mvita yina kele na kati na beto ti yandi kele mingi kibeni. Ntangu ya nkaka yandi ke bulaka beto, ntangu ya nkaka beto ke bulaka yandi’. Yandi yulaka dyaka nde: ‘Inki yandi songaka nge na kusala?’ Mono vutulaka nde: ‘Yandi pesaka beto ntuma; ‘Beno sambila Allah kukonda kuvukisa ata kima mosi ti yandi, mpi beno yambula mambu yina ba-nkaka na beno vandaka kutuba. "Yandi me pesa beto mpi ntuma ya kusamba, kufuta zakat, kutuba kieleka, kulolulana mpi kutanina kinduku." Yo yina, Héraclius kutubilaka ntendula na yandi nde: ‘Songa yandi nde mono meyula nge mambu ya metala bibuti ya muntu yina, nge kesonga mono nde muntu yango kele muntu ya lukumu. Mutindu mosi, muntu yina futumukaka na kati ya bana ya bantu na yandi. Mpi mono yulaka nge kana muntu mosi me tubaka ntete mambu yina yandi tubaka, nge tubaka nde ve. Kana bo tubaka nde muntu mosi me tubaka yo ntete, ya kieleka mono ta yindula nde muntu yai ke landa muntu mosi yina me tubaka ntete mambu ya mutindu mosi. Mono yulaka nge mpi kana tata na yandi kele muntu ya dikanda ya ntotila, yo yina nge vutulaka nde ve. Mono tubaka nde kana tata na yandi kele muntu ya dikanda ya ntotila, ya kieleka muntu yai ta vanda ke lomba kimfumu ya tata na yandi. Mpi mono yulaka nge mpi kana nge me bakaka yo dezia . Avo wavova luvunu vitila kavova dina kavovele, ngeye wamvutula vo ve. Mono ke bakisa kibeni nde ata bantu ke vandaka ve ti kikesa ya kukusa, ata fioti ve kukusa Allah. Mpi mono me yula nge mpi nde, keti bantu yina ke landaka yandi kele bantu ya lukumu to bantu ya kukonda mfunu?’ Nge pesaka mvutu na bantu ya kukonda mfunu yina vandaka kulanda yandi. Kieleka, yau i alandi a Ntumwa. Mono mpi yulaka nge kana ntalu ya ba landi me kuma mingi to me kulumuka, nge me vutula nde yo me kuma mingi. Mpi yo kele mutindu yina sambu na lukwikilu tii kuna yo takuma ya kukuka. Mono me yula beno mpi kana kele ti muntu yina me yambulaka dibundu sambu yandi waka makasi sambu na dibundu na yandi. Nge vutulaka nde ve. Mpi mutindu yina lukwikilu ke vandaka kana yo ke yela mpi ke yela na ntima. Mono yulaka nge mpi kana yandi me yibaka dezia, nge vutulaka nde ve ata fioti. Mpi mutindu yina yo vandaka nde Bantumwa lendaka ve kukusa. Mpi mono me yula beno mpi mambu yina yandi me songa beno na kusala, beno me vutula nde yandi me songa beno na kusambila Allah na kuvukisaka ve ata kima mosi ti yandi, mpi yandi me buyisa beno na kusambila biteki, yandi me songa beno mpi na kusimba kisambu, kufuta zakat, kutuba kieleka, kulolulana mpi kutanina kinduku. Kana mambu yonso ya nge ke tuba kele ya kieleka, yandi ta yala kibeni kimfumu na nsi ya makulu na mono. Mono vandaka kuyindula kibeni nde yandi kele ve na kati na beno ntangu yai, kana mono zaba nzila ya kukuma na yandi, ya kieleka mono ta sala ngolo kibeni na kuzwa yandi na mpila nde ntangu mono ta vanda na lweka na yandi mono ta yobisa yandi kibeni makulu. Na nima, Héraclius lombaka mukanda ya Ntumwa sallallaahu ‘alaihi wasallam yina Dihyah nataka sambu na bamfumu ya Basrah. Yo yina, yandi pesaka mukanda yina na Héraclius, yo yina yandi tangaka yo mpi mambu yina vandaka na kati vandaka kutuba nde: ‘Bismillahir rahmanir Rahim. Tuka na Muhammad, nsadi ya Allah ti Ntumwa na yandi tii na Héraclius. Mfumu ya Roma, Lugulusu sambu na bantu yina ke landaka bantuma. Ebuna na kisika ya kusala mutindu yina, mono ke binga beno ti binga ya Islam; Kota na Islam, ebuna nge ta vanda na lutaninu, Allah ta pesa nge lufutu mbala zole. Kansi kana beno vutuka nima, pana beno ta nata masumu ya bantu na beno, mpi: O bantu ya mukanda, beno kwisa - simba - na nsa mosi - nsiku mosi - nde kukonda kuwakana kele ve na kati na beto ti beno, nde beto ke sambilaka ve ata muntu mosi katula kaka Allah mpi beto ke vukisaka ve ata kima mosi ti Yandi mpi ata - to - ata muntu mosi ve na kati na beto ke bakaka bantu ya nkaka bonso Rabbs ya nkaka katula kaka Allah'. Kana bo baluka, tuba na bo nde: “Beto kele bantu yina me lemfuka -na Allah-”. Abu Sufyan tubaka nde: ‘Na nima ya kuzabisa mambu yina yandi tubaka mpi ya kumanisa kutanga mukanda yina, mavwanga mpi ndinga ya makelele basikaka, yina kulaka beto. Mono tubaka na banduku na mono na nima ya kubasisa beto na nganda nde; ‘Ya kieleka, yandi me bingama na mambu ya mwana ya Abu Kabsyah. Héraclius vandaka kudiyangisa sambu na kimfumu ya Roma. Ata na ntangu yina mono vandaka kudiyangisa mpi nde Muhammad ta nunga, tii kuna nsuka-nsuka - mawi yina vilaka na nima ya - Allah kundima mono na Islam. Mpi Ibn An Nazhur, mfumu mosi ya Iliya’ mpi Héraclius vandaka eveke ya Bukristu, yandi tubaka nde kilumbu mosi ntangu Héraclius kwendaka kutala Iliya’ yandi vandaka kudiyangisa mingi, yandi tubilaka bamfumu na yandi yankaka ya bitumba nde: ‘Ya kyeleka beto kebuyaka mambu na beno. Dyaka, Ibn Nazhhur kutubaka nde, ‘Héraclius vandaka muntu mosi ya kelongukaka bambwetete yina vandaka kutula dikebi ntangu yonso na mutindu bambwetete ketambulaka. Kilumbu mosi, yandi pesaka bamvutu na bangyufula yina banganga-Nzambi kuyulaka yandi; ‘Kilumbu mosi na mpimpa ntangu mono vandaka kutala mutindu bambwetete vandaka kuluta, mono monaka nde ntotila ya Khitan me butuka, nani na kati ya bantu yai vandaka ya kuyotisa?’ Beno pesa banganga-Nzambi mvutu; ‘Bantu yina ke salaka luyotisu kele kaka Bayuda, beno kudiyangisa ve sambu na Bayuda. Tula kaka nsiku na bansi yonso ya kimfumu na nge, sambu bo fwa Bayuda yina kele na bansi yina’. K Na ntangu yina, Héraclius, kinati-nsangu ya ntotila ya Bani Ghassan, monisamaka sambu na kuzabisa mambu ya Ntumwa ya Allah (ngemba ti lusakumunu ya Allah kuvanda na yandi), na nima ya muntu yina kumanisa kuzabisa disolo yina, Héraclius pesaka ntuma nde bo tala yandi sambu na kuzaba kana yandi vandaka ti luyotisu to ve. Na nima ya kutala, yo monanaka nde yandi vandaka mpenza ndombe. I bosi, wantu bavovesa Heraclio. Héraclius yulaka muntu yina sambu na bantu ya nkaka ya Arabi, keti bo yotisaka bo to ve?’ Yandi vutulaka; ‘Ba Arabi yonso me yotisa’. Héraclio wavova vo; ‘Yai kele ntotila ya Ummah, kieleka yandi me butuka’. Na nima Héraclisus tindaka mukanda na nduku na yandi mosi na Roma yina nzayilu na yandi vandaka kiteso mosi ti ya Héraclisus - sambu na kuzabisa yandi lubutuku ya profete Muhammad sallallaahu 'alaihi wasallam -. Na ntangu yina, yandi landaka kusala nzyetelo na yandi na insi ya Himsha, kansi na ntwala ya kukuma na Himsha, mvutu ya mukanda ya nduku na yandi kumaka ntete. Nduku na yandi kundimaka dibanza ya Héraclius nde Muhammad kubutukaka mpi nde yandi vandaka mpenza profete. Na nima, Héraclius bingaka bamfumu ya Roma na kukwisa na kisika na yandi na Himsha, na nima ya bantu yonso kuvanda na lukutakanu, Héraclius pesaka ntuma nde bo kanga bakielo yonso. I bosi, wavova vo; ‘O dikanda ya rhum, keti beno yonso ta nunga mpi ta kwenda na ntwala na lukumu, na ntangu kimfumu ta bikala kaka na maboko na beto? Kana nge zola, ndima Muhammad bonso Profete!’. Na kuwaka mambu yai, bo tinaka bonso bampunda ya mfinda, ata bakielo yonso vandaka ya kukanga. Ntangu Héraclius monaka mambu ya mutindu yina, yandi vidisaka kivuvu nde bo ta kwikila na kiprofete ya Muhammad. I bosi wavovesa konso muntu vo kavutuka muna fulu kiandi ye wavova vo; ‘Nkutu, mambu ya mono tubaka kaka ntangu yai vandaka kaka sambu na kumeka kukangama na beno yonso. Ntangu yai mono me mona lukanu yina’. Na nima bo fukamaka na ntwala ya Héraclius mpi bo sepelaka ti yandi. I wau wufokokanga lusansu lwa Héraclius. Yau metubilama na [Salih bin Kaisan] ti [Yunus] ti [Ma’mar] katuka na [Az Zuhri].