Revert to Islam, click here
ISLAM AL-HAQ: QURAN & HADITH
(The True Islam)



Kesaksian Abu sufyan tentang akhlak dan kenabian Rasulullah shallallahu 'alaihi wasallam di hadapan kaisar heraclius

Imam Bukhari : 6

حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ الْحَكَمُ بْنُ نَافِعٍ قَالَ أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ عَنْ الزُّهْرِيِّ قَالَ أَخْبَرَنِي عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ بْنِ مَسْعُودٍ أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَبَّاسٍ أَخْبَرَهُ أَنَّ أَبَا سُفْيَانَ بْنَ حَرْبٍ أَخْبَرَهُأَنَّ هِرَقْلَ أَرْسَلَ إِلَيْهِ فِي رَكْبٍ مِنْ قُرَيْشٍ وَكَانُوا تِجَارًا بِالشَّأْمِ فِي الْمُدَّةِ الَّتِي كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مَادَّ فِيهَا أَبَا سُفْيَانَ وَكُفَّارَ قُرَيْشٍ فَأَتَوْهُ وَهُمْ بِإِيلِيَاءَ فَدَعَاهُمْ فِي مَجْلِسِهِ وَحَوْلَهُ عُظَمَاءُ الرُّومِ ثُمَّ دَعَاهُمْ وَدَعَا بِتَرْجُمَانِهِ فَقَالَ أَيُّكُمْ أَقْرَبُ نَسَبًا بِهَذَا الرَّجُلِ الَّذِي يَزْعُمُ أَنَّهُ نَبِيٌّ فَقَالَ أَبُو سُفْيَانَ فَقُلْتُ أَنَا أَقْرَبُهُمْ نَسَبًا فَقَالَ أَدْنُوهُ مِنِّي وَقَرِّبُوا أَصْحَابَهُ فَاجْعَلُوهُمْ عِنْدَ ظَهْرِهِ ثُمَّ قَالَ لِتَرْجُمَانِهِ قُلْ لَهُمْ إِنِّي سَائِلٌ هَذَا عَنْ هَذَا الرَّجُلِ فَإِنْ كَذَبَنِي فَكَذِّبُوهُ فَوَاللَّهِ لَوْلَا الْحَيَاءُ مِنْ أَنْ يَأْثِرُوا عَلَيَّ كَذِبًا لَكَذَبْتُ عَنْهُ ثُمَّ كَانَ أَوَّلَ مَا سَأَلَنِي عَنْهُ أَنْ قَالَ كَيْفَ نَسَبُهُ فِيكُمْ قُلْتُ هُوَ فِينَا ذُو نَسَبٍ قَالَ فَهَلْ قَالَ هَذَا الْقَوْلَ مِنْكُمْ أَحَدٌ قَطُّ قَبْلَهُ قُلْتُ لَا قَالَ فَهَلْ كَانَ مِنْ آبَائِهِ مِنْ مَلِكٍ قُلْتُ لَا قَالَ فَأَشْرَافُ النَّاسِ يَتَّبِعُونَهُ أَمْ ضُعَفَاؤُهُمْ فَقُلْتُ بَلْ ضُعَفَاؤُهُمْ قَالَ أَيَزِيدُونَ أَمْ يَنْقُصُونَ قُلْتُ بَلْ يَزِيدُونَ قَالَ فَهَلْ يَرْتَدُّ أَحَدٌ مِنْهُمْ سَخْطَةً لِدِينِهِ بَعْدَ أَنْ يَدْخُلَ فِيهِ قُلْتُ لَا قَالَ فَهَلْ كُنْتُمْ تَتَّهِمُونَهُ بِالْكَذِبِ قَبْلَ أَنْ يَقُولَ مَا قَالَ قُلْتُ لَا قَالَ فَهَلْ يَغْدِرُ قُلْتُ لَا وَنَحْنُ مِنْهُ فِي مُدَّةٍ لَا نَدْرِي مَا هُوَ فَاعِلٌ فِيهَا قَالَ وَلَمْ تُمْكِنِّي كَلِمَةٌ أُدْخِلُ فِيهَا شَيْئًا غَيْرُ هَذِهِ الْكَلِمَةِ قَالَ فَهَلْ قَاتَلْتُمُوهُ قُلْتُ نَعَمْ قَالَ فَكَيْفَ كَانَ قِتَالُكُمْ إِيَّاهُ قُلْتُ الْحَرْبُ بَيْنَنَا وَبَيْنَهُ سِجَالٌ يَنَالُ مِنَّا وَنَنَالُ مِنْهُ قَالَ مَاذَا يَأْمُرُكُمْ قُلْتُ يَقُولُ اعْبُدُوا اللَّهَ وَحْدَهُ وَلَا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا وَاتْرُكُوا مَا يَقُولُ آبَاؤُكُمْ وَيَأْمُرُنَا بِالصَّلَاةِ وَالزَّكَاةِ وَالصِّدْقِ وَالْعَفَافِ وَالصِّلَةِ فَقَالَ لِلتَّرْجُمَانِ قُلْ لَهُ سَأَلْتُكَ عَنْ نَسَبِهِ فَذَكَرْتَ أَنَّهُ فِيكُمْ ذُو نَسَبٍ فَكَذَلِكَ الرُّسُلُ تُبْعَثُ فِي نَسَبِ قَوْمِهَا وَسَأَلْتُكَ هَلْ قَالَ أَحَدٌ مِنْكُمْ هَذَا الْقَوْلَ فَذَكَرْتَ أَنْ لَا فَقُلْتُ لَوْ كَانَ أَحَدٌ قَالَ هَذَا الْقَوْلَ قَبْلَهُ لَقُلْتُ رَجُلٌ يَأْتَسِي بِقَوْلٍ قِيلَ قَبْلَهُ وَسَأَلْتُكَ هَلْ كَانَ مِنْ آبَائِهِ مِنْ مَلِكٍ فَذَكَرْتَ أَنْ لَا قُلْتُ فَلَوْ كَانَ مِنْ آبَائِهِ مِنْ مَلِكٍ قُلْتُ رَجُلٌ يَطْلُبُ مُلْكَ أَبِيهِ وَسَأَلْتُكَ هَلْ كُنْتُمْ تَتَّهِمُونَهُ بِالْكَذِبِ قَبْلَ أَنْ يَقُولَ مَا قَالَ فَذَكَرْتَ أَنْ لَا فَقَدْ أَعْرِفُ أَنَّهُ لَمْ يَكُنْ لِيَذَرَ الْكَذِبَ عَلَى النَّاسِ وَيَكْذِبَ عَلَى اللَّهِ وَسَأَلْتُكَ أَشْرَافُ النَّاسِ اتَّبَعُوهُ أَمْ ضُعَفَاؤُهُمْ فَذَكَرْتَ أَنَّ ضُعَفَاءَهُمْ اتَّبَعُوهُ وَهُمْ أَتْبَاعُ الرُّسُلِ وَسَأَلْتُكَ أَيَزِيدُونَ أَمْ يَنْقُصُونَ فَذَكَرْتَ أَنَّهُمْ يَزِيدُونَ وَكَذَلِكَ أَمْرُ الْإِيمَانِ حَتَّى يَتِمَّ وَسَأَلْتُكَ أَيَرْتَدُّ أَحَدٌ سَخْطَةً لِدِينِهِ بَعْدَ أَنْ يَدْخُلَ فِيهِ فَذَكَرْتَ أَنْ لَا وَكَذَلِكَ الْإِيمَانُ حِينَ تُخَالِطُ بَشَاشَتُهُ الْقُلُوبَ وَسَأَلْتُكَ هَلْ يَغْدِرُ فَذَكَرْتَ أَنْ لَا وَكَذَلِكَ الرُّسُلُ لَا تَغْدِرُ وَسَأَلْتُكَ بِمَا يَأْمُرُكُمْ فَذَكَرْتَ أَنَّهُ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تَعْبُدُوا اللَّهَ وَلَا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا وَيَنْهَاكُمْ عَنْ عِبَادَةِ الْأَوْثَانِ وَيَأْمُرُكُمْ بِالصَّلَاةِ وَالصِّدْقِ وَالْعَفَافِ فَإِنْ كَانَ مَا تَقُولُ حَقًّا فَسَيَمْلِكُ مَوْضِعَ قَدَمَيَّ هَاتَيْنِ وَقَدْ كُنْتُ أَعْلَمُ أَنَّهُ خَارِجٌ لَمْ أَكُنْ أَظُنُّ أَنَّهُ مِنْكُمْ فَلَوْ أَنِّي أَعْلَمُ أَنِّي أَخْلُصُ إِلَيْهِ لَتَجَشَّمْتُ لِقَاءَهُ وَلَوْ كُنْتُ عِنْدَهُ لَغَسَلْتُ عَنْ قَدَمِهِ ثُمَّ دَعَا بِكِتَابِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ الَّذِي بَعَثَ بِهِ دِحْيَةُ إِلَى عَظِيمِ بُصْرَى فَدَفَعَهُ إِلَى هِرَقْلَ فَقَرَأَهُ فَإِذَا فِيهِ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ مِنْ مُحَمَّدٍ عَبْدِ اللَّهِ وَرَسُولِهِ إِلَى هِرَقْلَ عَظِيمِ الرُّومِ سَلَامٌ عَلَى مَنْ اتَّبَعَ الْهُدَى أَمَّا بَعْدُ فَإِنِّي أَدْعُوكَ بِدِعَايَةِ الْإِسْلَامِ أَسْلِمْ تَسْلَمْ يُؤْتِكَ اللَّهُ أَجْرَكَ مَرَّتَيْنِ فَإِنْ تَوَلَّيْتَ فَإِنَّ عَلَيْكَ إِثْمَ الْأَرِيسِيِّينَ وَ{ يَا أَهْلَ الْكِتَابِ تَعَالَوْا إِلَى كَلِمَةٍ سَوَاءٍ بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمْ أَنْ لَا نَعْبُدَ إِلَّا اللَّهَ وَلَا نُشْرِكَ بِهِ شَيْئًا وَلَا يَتَّخِذَ بَعْضُنَا بَعْضًا أَرْبَابًا مِنْ دُونِ اللَّهِ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُولُوا اشْهَدُوا بِأَنَّا مُسْلِمُونَ }قَالَ أَبُو سُفْيَانَ فَلَمَّا قَالَ مَا قَالَ وَفَرَغَ مِنْ قِرَاءَةِ الْكِتَابِ كَثُرَ عِنْدَهُ الصَّخَبُ وَارْتَفَعَتْ الْأَصْوَاتُ وَأُخْرِجْنَا فَقُلْتُ لِأَصْحَابِي حِينَ أُخْرِجْنَا لَقَدْ أَمِرَ أَمْرُ ابْنِ أَبِي كَبْشَةَ إِنَّهُ يَخَافُهُ مَلِكُ بَنِي الْأَصْفَرِ فَمَا زِلْتُ مُوقِنًا أَنَّهُ سَيَظْهَرُ حَتَّى أَدْخَلَ اللَّهُ عَلَيَّ الْإِسْلَامَ وَكَانَ ابْنُ النَّاظُورِ صَاحِبُ إِيلِيَاءَ وَهِرَقْلَ سُقُفًّا عَلَى نَصَارَى الشَّأْمِ يُحَدِّثُ أَنَّ هِرَقْلَ حِينَ قَدِمَ إِيلِيَاءَ أَصْبَحَ يَوْمًا خَبِيثَ النَّفْسِ فَقَالَ بَعْضُ بَطَارِقَتِهِ قَدْ اسْتَنْكَرْنَا هَيْئَتَكَ قَالَ ابْنُ النَّاظُورِ وَكَانَ هِرَقْلُ حَزَّاءً يَنْظُرُ فِي النُّجُومِ فَقَالَ لَهُمْ حِينَ سَأَلُوهُ إِنِّي رَأَيْتُ اللَّيْلَةَ حِينَ نَظَرْتُ فِي النُّجُومِ مَلِكَ الْخِتَانِ قَدْ ظَهَرَ فَمَنْ يَخْتَتِنُ مِنْ هَذِهِ الْأُمَّةِ قَالُوا لَيْسَ يَخْتَتِنُ إِلَّا الْيَهُودُ فَلَا يُهِمَّنَّكَ شَأْنُهُمْ وَاكْتُبْ إِلَى مَدَايِنِ مُلْكِكَ فَيَقْتُلُوا مَنْ فِيهِمْ مِنْ الْيَهُودِ فَبَيْنَمَا هُمْ عَلَى أَمْرِهِمْ أُتِيَ هِرَقْلُ بِرَجُلٍ أَرْسَلَ بِهِ مَلِكُ غَسَّانَ يُخْبِرُ عَنْ خَبَرِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَلَمَّا اسْتَخْبَرَهُ هِرَقْلُ قَالَ اذْهَبُوا فَانْظُرُوا أَمُخْتَتِنٌ هُوَ أَمْ لَا فَنَظَرُوا إِلَيْهِ فَحَدَّثُوهُ أَنَّهُ مُخْتَتِنٌ وَسَأَلَهُ عَنْ الْعَرَبِ فَقَالَ هُمْ يَخْتَتِنُونَ فَقَالَ هِرَقْلُ هَذَا مُلْكُ هَذِهِ الْأُمَّةِ قَدْ ظَهَرَ ثُمَّ كَتَبَ هِرَقْلُ إِلَى صَاحِبٍ لَهُ بِرُومِيَةَ وَكَانَ نَظِيرَهُ فِي الْعِلْمِ وَسَارَ هِرَقْلُ إِلَى حِمْصَ فَلَمْ يَرِمْ حِمْصَ حَتَّى أَتَاهُ كِتَابٌ مِنْ صَاحِبِهِ يُوَافِقُ رَأْيَ هِرَقْلَ عَلَى خُرُوجِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَأَنَّهُ نَبِيٌّ فَأَذِنَ هِرَقْلُ لِعُظَمَاءِ الرُّومِ فِي دَسْكَرَةٍ لَهُ بِحِمْصَ ثُمَّ أَمَرَ بِأَبْوَابِهَا فَغُلِّقَتْ ثُمَّ اطَّلَعَ فَقَالَ يَا مَعْشَرَ الرُّومِ هَلْ لَكُمْ فِي الْفَلَاحِ وَالرُّشْدِ وَأَنْ يَثْبُتَ مُلْكُكُمْ فَتُبَايِعُوا هَذَا النَّبِيَّ فَحَاصُوا حَيْصَةَ حُمُرِ الْوَحْشِ إِلَى الْأَبْوَابِ فَوَجَدُوهَا قَدْ غُلِّقَتْ فَلَمَّا رَأَى هِرَقْلُ نَفْرَتَهُمْ وَأَيِسَ مِنْ الْإِيمَانِ قَالَ رُدُّوهُمْ عَلَيَّ وَقَالَ إِنِّي قُلْتُ مَقَالَتِي آنِفًا أَخْتَبِرُ بِهَا شِدَّتَكُمْ عَلَى دِينِكُمْ فَقَدْ رَأَيْتُ فَسَجَدُوا لَهُ وَرَضُوا عَنْهُ فَكَانَ ذَلِكَ آخِرَ شَأْنِ هِرَقْلَرَوَاهُ صَالِحُ بْنُ كَيْسَانَ وَيُونُسُ وَمَعْمَرٌ عَنْ الزُّهْرِيِّ

Ekɛɛ wɔ [Abu Al Yaman Al Hakam bin Nafi’] ni ekɛɛ, ekɛɛ wɔ [Syu’aib] kɛjɛ [Az Zuhri] ekɛɛ mi [Ubaidullah bin Abdullah bin ‘Utbah bin Mas’ud] akɛ [Abdullah bin ‘Abbas] ekɛɛ lɛ akɛ [Abu] lɛ eyɛ tofian; ni Heraclius nine shɛ Quraish jarayeli kuu ko nɔ, ni no mli lɛ amɛmiiya jarayeli gbɛfaa nɔ kɛmiiya Syria Shikpɔŋ lɛ nɔ yɛ be mli ni kpaŋmɔ ni ka Gbalɔ sallallaahu ’alaihi wasallam kɛ Abu Sufyan kɛ Quraish heyelilɔi lɛ ateŋ lɛ je shishi lɛ. Beni amɛkpa yɛ Iliya’ lɛ amɛkɛ Heraclius kpe yɛ Heraclius ninefɔ̃ɔ lɛ nɔ koni afɔ̃ lɛ nine koni ebagba sane yɛ ekpee lɛ shishi, ni nakai beaŋ lɛ Heraclius kɛ Roma maŋ onukpai lɛ efee ekome. Heraclius kɛ amɛ wie kɛtsɔ wiemɔ shishitsɔɔlɔ ko nɔ. Heraklio kɛɛ akɛ; ‘Nyɛteŋ namɔ kɛ mɔ ni kɛɔ akɛ eji Gbalɔ lɛ yɔɔ weku wekukpaa ni bɛŋkɛ kpaakpa?’. Abu Sufyan kɛɛ akɛ; no hewɔ lɛ miha hetoo akɛ; ‘Mi ji mɔ ni yɔɔ weku wekukpaa ni bɛŋkɛ kpaakpa kɛ lɛ’. Heraklio kɛɛ akɛ; ‘Okɛ lɛ abɛŋkɛ mi kɛ enanemɛi lɛ hu’. No hewɔ lɛ, amɛkɛ Qurayshbii lɛ wo Abu Sufyan sɛɛ. Kɛkɛ ni Heraclius kɛɛ kɛtsɔ eshishitsɔɔlɔ lɛ nɔ akɛ: ‘Nyɛkɛa lɛ akɛ mibi lɛ nuu ni kɛɔ akɛ eji Gbalɔ lɛ he sane. Kɛji emale mi lɛ, no lɛ bo hu omale lɛ’. Yɛ Allah nɔ lɛ, eji jeee hiɛgbele ni amale he naatsii lɛ kɛbaa lɛ hewɔ kulɛ, male lɛ.’ Abu Sufyan kɛɛ akɛ; No hewɔ lɛ, klɛŋklɛŋ nɔ ni ebi mi yɛ ehe - Gbalɔ sallallaahu 'alaihi wasallam - ji: 'mɛɛ gbɛhe ji eweku lɛ yɛ nyɛteŋ?' Miha hetoo akɛ: ‘Ejɛ wekukpaa kpakpa mli’. Ebi ekoŋŋ akɛ: ‘Ani mɔ kroko ewie enɛ dani eba?’ Miha hetoo akɛ: ‘Nɔ ko nɔ ko’. Ebi ekoŋŋ akɛ: ‘Ani maŋtsɛ ji etsɛ?’ Miha hetoo akɛ: ‘Daabi’. Ani mɛi ni nyiɛɔ esɛɛ lɛ ji mɛi ni yɔɔ gbɛhe ni nɔ kwɔ loo mɛi ni baa shi?’ Miha hetoo akɛ: ‘Mɛi ni nyiɛɔ esɛɛ lɛ po ji gbɔmɛi ni baa shi’. Ebi ekoŋŋ akɛ: ‘Ani sɛɛnyiɛlɔi lɛ miifa loo amɛmiiba shi?’ Miha hetoo akɛ: ‘Yaa hiɛ’. Ebi ekoŋŋ akɛ: ‘Ani mɔ ko ekwa hemɔkɛyeli ejaakɛ emli fu ejamɔ lɛ?’ Miha hetoo akɛ: ‘Nɔ ko nɔ ko’. Ebi ekoŋŋ akɛ: ‘Ani ona lɛ pɛŋ ni emale dani ewie nɔ ni ewie lɛ?’ Miha hetoo akɛ: ‘Dabi kɔkɔɔkɔ’. Ebi ekoŋŋ akɛ: ‘Ani eshishiu mɛi pɛŋ?’ Miha hetoo akɛ: ‘Dabi kɔkɔɔkɔ. Beni wɔkɛ lɛ jeɔ kpo lɛ, efeee nakai kɔkɔɔkɔ’. Abu Sufyan kɛɛ: ‘Minyɛŋ matsɔɔ nɔ kroko fe wiemɔi ni tamɔ nɛkɛ’. Ebi ekoŋŋ akɛ: ‘Ani okɛ lɛ miiwu?’ Miha hetoo akɛ: ‘Hɛɛ’. Ebi ekoŋŋ akɛ: ‘Te fee tɛŋŋ ni ta lɛ ba naagbee?’ Miha hetoo akɛ: ‘Ta ni kã wɔ kɛ lɛ teŋ lɛ mli wa waa. Bei komɛi lɛ, etswaa wɔ, bei komɛi hu lɛ, wɔtswaa lɛ’. Ebi ekoŋŋ akɛ: ‘Mɛni efã bo akɛ ofee?’ Miha hetoo akɛ: ‘Efã wɔ; ‘Nyɛjaa Allah ni nyɛkɛ nɔ ko akafataaa he, ni nyɛshia nɔ ni nyɛblematsɛmɛi lɛ kɛɛ lɛ. "Efã wɔ hu akɛ wɔsɔle, wɔwo zakat, wɔwie anɔkwale, wɔkɛ wɔhe eshai ake wɔ ni wɔhiɛ naanyobɔɔ mli." No hewɔ lɛ Heraclius kɛɛ eshishitsɔɔlɔ lɛ akɛ: ‘Kɛɛmɔ lɛ akɛ mibi bo mɔ lɛ fɔlɔi ahe sane, bo okɛɛ mi akɛ gbɔmɔ lɛ ji maŋtsɛmɛi akuu mlinyo. Nakai nɔŋŋ hu atee nuu lɛ shi yɛ ewebii lɛ aseshibii ateŋ. Ni mibi bo akɛ ani mɔ ko ewie nɔ ni ekɛɛ lɛ pɛŋ lo, okɛɛ daabi. Kɛ akɛɛ mɔ ko ewie nakai tsutsu lɛ, lɛɛlɛŋ, masusu akɛ mɔ nɛɛ miifee mɔ ko ni ewie nɔ ko ni tamɔ nakai tsutsu lɛ he mfoniri. Mibi bo hu akɛ ani etsɛ jɛ maŋtsɛ weku mli, no hewɔ lɛ oha hetoo akɛ daabi. Mikɛɛ akɛ kɛji etsɛ jɛ maŋtsɛ seshi mli lɛ, no lɛ, lɛɛlɛŋ, mɔ nɛɛ baafee mɔ ni miikɛɛ etsɛ maŋtsɛyeli lɛ. Ni mibi bo hu akɛ ani onine eshɛ nɔ pɛŋ lo Kɛ́ emale dani ewie nɔ ni ewie lɛ, no lɛ oha lɛ hetoo akɛ daabi. Minuɔ shishi jogbaŋŋ akɛ adesai po bɛ ekãa ni amɛmaleɔ, ni wɔkawie Allah he. Ni mibi nyɛ hu akɛ, ani mɛi ni nyiɛɔ esɛɛ lɛ ji mɛi ni yɔɔ hiɛdɔɔ loo mɛi ni baa shi?’ Ohã mɛi ni baa shi ni nyiɛ esɛɛ lɛ ahetoo. Anɔkwale, amɛji Gbalɔ lɛ sɛɛnyiɛlɔi. Mibi bo hu akɛ kɛji mɛi ni nyiɛɔ misɛɛ lɛ ayibɔ tee hiɛ loo eba shi lɛ, oha hetoo akɛ etee hiɛ. Ni nakai eji yɛ hemɔkɛyeli he kɛyashi ebaaye emuu. Mibi bo hu kɛji mɔ ko ekwa hemɔkɛyeli ejaakɛ emli efu ejamɔ lɛ. Oha hetoo akɛ daabi. Ni nakai ji bɔ ni hemɔkɛyeli yɔɔ kɛji eda ni eda yɛ tsui lɛ mli. Mibi bo hu akɛ ani eshishiu pɛŋ lo, oha hetoo akɛ eshishiuko kɔkɔɔkɔ. Ni nakai ji bɔ ni eba lɛ akɛ Bɔfoi lɛ nyɛɛɛ amɛshishiu. Ni mibi bo hu nɔ ni efã bo akɛ ofee, oha hetoo akɛ efã bo akɛ ojá Allah kɛtsɔ nɔ ko ni okɛ lɛ akabɔ lɛ nɔ, ni egu bo akɛ okajá amagai, efã bo hu akɛ okɛ sɔlemɔ atsu nii, owo zakat, owie anɔkwale, okɛ nyɛhe eshai ake nyɛhe ni nyɛhiɛ naanyobɔɔ mli. Kɛ́ nɔ fɛɛ nɔ ni owieɔ lɛ ji anɔkwale lɛ, no lɛ, bɔ fɛɛ bɔ ni fee lɛ, ebaaye maŋtsɛyeli lɛ nɔ yɛ minaji ashishi. Misusu diɛŋtsɛ akɛ ebɛ nyɛteŋ bianɛ, kɛji mile gbɛ ni matsɔ nɔ maya eŋɔɔ lɛ, lɛɛlɛŋ, mabɔ mɔdɛŋ waa koni mana lɛ aahu akɛ kɛ́ miyɛ emasɛi lɛ, mafɔ enaji ahe diɛŋtsɛ. Kɛkɛ ni Heraclius bi wolo ko kɛjɛ Gbalɔ sallallaahu ‘alaihi wasallam ni Dihyah kɛba kɛha Basrah nɔyelɔi lɛ adɛŋ. No hewɔ lɛ ekɛ wolo lɛ ha Heraclius, no hewɔ lɛ ekane ni nɔ ni yɔɔ mli lɛ kaneɔ akɛ: ‘Bismillahir rahmanir Rahim. Kɛjɛ Muhammad, Allah tsulɔ kɛ E-bɔfo lɛ nɔ kɛtee Heraclius nɔ. Roma Nɔyelɔ, Yiwalaheremɔ kɛha mɛi ni nyiɛɔ gbɛtsɔɔmɔi lɛ asɛɛ lɛ. No sɛɛ lɛ, moŋ lɛ, mifɔ̃ɔ nyɛ nine kɛ Islam tsɛmɔ lɛ; Botemɔ Islam mli, no lɛ obaahi shi shweshweeshwe, Allah baawo bo nyɔmɔ shii enyɔ. Shi kɛji nyɛtsi nyɛhe lɛ, no lɛ nyɛbaawo nyɛmaŋbii lɛ ahe eshai, ni: O wolo lɛ mli bii, nyɛbaa - nyɛhiɛa - wiemɔ ko mli - famɔ ko - akɛ béi ko bɛ wɔ kɛ nyɛ teŋ, akɛ wɔjáaa mɔ ko mɔ ko ja Allah ni wɔkɛ nɔ ko nɔ ko fataaa Lɛ he ni - loo - wɔteŋ mɔ ko mɔ ko kɛ mɛi krokomɛi efeee Rabbs krokomɛi fe Allah'. Kɛji amɛtsi amɛhe lɛ, no lɛ kɛɛmɔ amɛ akɛ: ‘Naa, wɔji mɛi ni kɛ amɛhe ewo -Allah mli-’. Abu Sufyan kɛɛ akɛ: ‘Beni Heraclius kɛ nɔ ni ekɛɛ lɛ ha ni ekane wolo lɛ egbe naa lɛ, basabasafeemɔ kɛ gbeei ni yɔɔ hoo ba, ni no shwie wɔ. Mikɛɛ minanemɛi lɛ beni ashwie wɔ kɛjɛ mli lɛ sɛɛ akɛ; ‘Lɛɛlɛŋ, afɔ̃ lɛ nine kɛtee Abu Kabsyah bi lɛ saji amli. Heraclius hao yɛ Roma nɔyeli lɛ he. Nakai beaŋ po lɛ, mi hu mihao akɛ Muhammad baaye omanye, kɛyashi naagbee lɛ - nakai henumɔ lɛ laaje yɛ be mli ni - Allah kpɛlɛ minɔ kɛbote Islam mli lɛ sɛɛ. Ni Ibn An Nazhur, ni ji Iliya’ onukpa ko ni Heraclius ji Kristofoi osɔfonukpa lɛ kɛɛ akɛ gbi ko beni Heraclius yasara Iliya’ lɛ, ehao waa, ni ekɛɛ eta mli onukpai lɛ ateŋ mɛi komɛi akɛ: ‘Lɛɛlɛŋ wɔkpooɔ oshihilɛ lɛ. Agbɛnɛ hu, Ibn Nazhhur kɛɛ akɛ, ‘Heraclius ji ŋulamiiaŋkwɛlɔ ni kɛ ejwɛŋmɔ maa ŋulamii lɛ agbɛfaa nɔ be fɛɛ be. Be ko lɛ, eha saji ni osɔfoi lɛ bi lɛ lɛ ahetoo; ‘Gbi ko gbɛkɛ beni mikwɛɔ bɔ ni ŋulamii lɛ hoɔ lɛ, mina akɛ afɔ Khitan maŋtsɛ lɛ, namɔ ji mɔ ni afo lɛ ketia yɛ gbɔmɛi nɛɛ ateŋ?’ Nyɛhãa osɔfoi lɛ ahetoo; ‘Yudafoi pɛ ji mɛi ni feɔ ketiafoo, nyɛkahaoa yɛ Yudafoi lɛ ahewɔ. Famɔ maji fɛɛ ni yɔɔ omaŋtsɛyeli lɛ mli lɛ kɛkɛ, koni agbe Yudafoi ni yɔɔ nakai maji lɛ amli lɛ’. K Nakai beaŋ lɛ, akɛ Heraclius, ni ji bɔfo ko ni jɛ Bani Ghassan maŋtsɛ lɛ ŋɔɔ lɛ ba koni egba Allah bɔfo (Allah toiŋjɔlɛ kɛ jɔɔmɔi ahi enɔ) lɛ he sane, beni nuu lɛ gba sane lɛ egbe naa lɛ, Heraclius fã koni akwɛ lɛ koni ana kɛji efo ketia loo efooo. Beni ekwɛ mli sɛɛ lɛ, ebafee akɛ eji mɔ diŋ diɛŋtsɛ. Kɛkɛ nɛ nihi de Heraclius. Heraclius bi nuu lɛ Arabbii krokomɛi lɛ ahe sane akɛ, ani afo amɛ ketia loo amɛfooo?’ Eha hetoo akɛ; 'Afo Arabbii fɛɛ ketia'. Heraklio kɛɛ akɛ; ‘Umma maŋtsɛ lɛ nɛ, lɛɛlɛŋ afɔ lɛ’. Kɛkɛ ni Heraclisu kɛ wolo maje enaanyo ko ni yɔɔ Roma ni enilee kɛ Heraclisu nɔ lɛ yeɔ egbɔ lɛ - koni ekɛɛ lɛ Gbalɔ Muhammad sallallaahu ‘alaihi wasallam fɔmɔ he sane -. Yɛ nakai beaŋ lɛ, etsa egbɛfaa lɛ nɔ kɛtee Himsha maŋ lɛ mli, shi dani ebaashɛ Himsha lɛ, no mli lɛ enaanyo lɛ wolo lɛ hetoo ebashɛ klɛŋklɛŋ. Enaanyo lɛ kɛ Heraclius susumɔ ni ji akɛ afɔ Muhammad ni ákɛ gbalɔ ji lɛ lɛlɛŋ lɛ kpã gbee. Kɛkɛ ni Heraclius fɔ Roma onukpai lɛ nine koni amɛba eshihilɛhe ni yɔɔ Himsha lɛ, beni mɔ fɛɛ mɔ ba kpee lɛ sɛɛ lɛ, Heraclius fã koni atswa shinaai lɛ fɛɛ. Kɛkɛ ni ekɛɛ; ‘Oo rum maŋ, ani nyɛ fɛɛ nyɛbaaná anunyam kunimyeli kɛ hiɛyaa, yɛ be mli ni maŋtsɛyeli lɛ kã wɔdɛŋ? Kɛji oosumɔ lɛ, kpɛlɛmɔ Muhammad nɔ akɛ Gbalɔ!’. Beni amɛnu wiemɔi nɛɛ, amɛjo foi tamɔ ŋa mli tejii, eyɛ mli akɛ aŋamɔ shinaai lɛ fɛɛ. Beni Heraclius na shihilɛ ni tamɔ nɛkɛ lɛ, ehiɛ kã nɔ akɛ amɛbaahe Muhammad gbalɛ lɛ amɛye. Kɛkɛ ni efã akɛ mɔ fɛɛ mɔ aku esɛɛ kɛya egbɛhe ni ekɛɛ; ‘Yɛ anɔkwale mli lɛ, nɔ ni mikɛɛ amrɔ nɛɛ ji koni maka nyɛ fɛɛ nyɛshifimɔ lɛ makwɛ kɛkɛ. Amrɔ nɛɛ mina nakai faishitswaa lɛ’. Kɛkɛ ni amɛkoto Heraclius hiɛ ni amɛmii shɛ ehe. Nɛkɛ ji bɔ ni Heraclius sane lɛ gbeɔ naa. [Salih bin Kaisan] kɛ [Yunus] kɛ [Ma’mar] ni jɛ [Az Zuhri] lɛ ji mɛi ni gba he sane.

Hadith Corroboration :

Imam Ahmad : 1649, 2252, 13135, 14093, 14211, 16097, 17562, 21460, 23734
Imam Bukhari : 6, 49, 2484, 2594, 2723, 2756, 2938, 4188, 5522, 5790, 6657
Imam Muslim : 3322, 3323
Imam Abu Dawud : 133, 4470
Imam Tirmidzi : 2640, 2641