Kesaksian Abu sufyan tentang akhlak dan kenabian Rasulullah shallallahu 'alaihi wasallam di hadapan kaisar heraclius

Imam Bukhari : 6

حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ الْحَكَمُ بْنُ نَافِعٍ قَالَ أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ عَنْ الزُّهْرِيِّ قَالَ أَخْبَرَنِي عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ بْنِ مَسْعُودٍ أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَبَّاسٍ أَخْبَرَهُ أَنَّ أَبَا سُفْيَانَ بْنَ حَرْبٍ أَخْبَرَهُأَنَّ هِرَقْلَ أَرْسَلَ إِلَيْهِ فِي رَكْبٍ مِنْ قُرَيْشٍ وَكَانُوا تِجَارًا بِالشَّأْمِ فِي الْمُدَّةِ الَّتِي كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مَادَّ فِيهَا أَبَا سُفْيَانَ وَكُفَّارَ قُرَيْشٍ فَأَتَوْهُ وَهُمْ بِإِيلِيَاءَ فَدَعَاهُمْ فِي مَجْلِسِهِ وَحَوْلَهُ عُظَمَاءُ الرُّومِ ثُمَّ دَعَاهُمْ وَدَعَا بِتَرْجُمَانِهِ فَقَالَ أَيُّكُمْ أَقْرَبُ نَسَبًا بِهَذَا الرَّجُلِ الَّذِي يَزْعُمُ أَنَّهُ نَبِيٌّ فَقَالَ أَبُو سُفْيَانَ فَقُلْتُ أَنَا أَقْرَبُهُمْ نَسَبًا فَقَالَ أَدْنُوهُ مِنِّي وَقَرِّبُوا أَصْحَابَهُ فَاجْعَلُوهُمْ عِنْدَ ظَهْرِهِ ثُمَّ قَالَ لِتَرْجُمَانِهِ قُلْ لَهُمْ إِنِّي سَائِلٌ هَذَا عَنْ هَذَا الرَّجُلِ فَإِنْ كَذَبَنِي فَكَذِّبُوهُ فَوَاللَّهِ لَوْلَا الْحَيَاءُ مِنْ أَنْ يَأْثِرُوا عَلَيَّ كَذِبًا لَكَذَبْتُ عَنْهُ ثُمَّ كَانَ أَوَّلَ مَا سَأَلَنِي عَنْهُ أَنْ قَالَ كَيْفَ نَسَبُهُ فِيكُمْ قُلْتُ هُوَ فِينَا ذُو نَسَبٍ قَالَ فَهَلْ قَالَ هَذَا الْقَوْلَ مِنْكُمْ أَحَدٌ قَطُّ قَبْلَهُ قُلْتُ لَا قَالَ فَهَلْ كَانَ مِنْ آبَائِهِ مِنْ مَلِكٍ قُلْتُ لَا قَالَ فَأَشْرَافُ النَّاسِ يَتَّبِعُونَهُ أَمْ ضُعَفَاؤُهُمْ فَقُلْتُ بَلْ ضُعَفَاؤُهُمْ قَالَ أَيَزِيدُونَ أَمْ يَنْقُصُونَ قُلْتُ بَلْ يَزِيدُونَ قَالَ فَهَلْ يَرْتَدُّ أَحَدٌ مِنْهُمْ سَخْطَةً لِدِينِهِ بَعْدَ أَنْ يَدْخُلَ فِيهِ قُلْتُ لَا قَالَ فَهَلْ كُنْتُمْ تَتَّهِمُونَهُ بِالْكَذِبِ قَبْلَ أَنْ يَقُولَ مَا قَالَ قُلْتُ لَا قَالَ فَهَلْ يَغْدِرُ قُلْتُ لَا وَنَحْنُ مِنْهُ فِي مُدَّةٍ لَا نَدْرِي مَا هُوَ فَاعِلٌ فِيهَا قَالَ وَلَمْ تُمْكِنِّي كَلِمَةٌ أُدْخِلُ فِيهَا شَيْئًا غَيْرُ هَذِهِ الْكَلِمَةِ قَالَ فَهَلْ قَاتَلْتُمُوهُ قُلْتُ نَعَمْ قَالَ فَكَيْفَ كَانَ قِتَالُكُمْ إِيَّاهُ قُلْتُ الْحَرْبُ بَيْنَنَا وَبَيْنَهُ سِجَالٌ يَنَالُ مِنَّا وَنَنَالُ مِنْهُ قَالَ مَاذَا يَأْمُرُكُمْ قُلْتُ يَقُولُ اعْبُدُوا اللَّهَ وَحْدَهُ وَلَا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا وَاتْرُكُوا مَا يَقُولُ آبَاؤُكُمْ وَيَأْمُرُنَا بِالصَّلَاةِ وَالزَّكَاةِ وَالصِّدْقِ وَالْعَفَافِ وَالصِّلَةِ فَقَالَ لِلتَّرْجُمَانِ قُلْ لَهُ سَأَلْتُكَ عَنْ نَسَبِهِ فَذَكَرْتَ أَنَّهُ فِيكُمْ ذُو نَسَبٍ فَكَذَلِكَ الرُّسُلُ تُبْعَثُ فِي نَسَبِ قَوْمِهَا وَسَأَلْتُكَ هَلْ قَالَ أَحَدٌ مِنْكُمْ هَذَا الْقَوْلَ فَذَكَرْتَ أَنْ لَا فَقُلْتُ لَوْ كَانَ أَحَدٌ قَالَ هَذَا الْقَوْلَ قَبْلَهُ لَقُلْتُ رَجُلٌ يَأْتَسِي بِقَوْلٍ قِيلَ قَبْلَهُ وَسَأَلْتُكَ هَلْ كَانَ مِنْ آبَائِهِ مِنْ مَلِكٍ فَذَكَرْتَ أَنْ لَا قُلْتُ فَلَوْ كَانَ مِنْ آبَائِهِ مِنْ مَلِكٍ قُلْتُ رَجُلٌ يَطْلُبُ مُلْكَ أَبِيهِ وَسَأَلْتُكَ هَلْ كُنْتُمْ تَتَّهِمُونَهُ بِالْكَذِبِ قَبْلَ أَنْ يَقُولَ مَا قَالَ فَذَكَرْتَ أَنْ لَا فَقَدْ أَعْرِفُ أَنَّهُ لَمْ يَكُنْ لِيَذَرَ الْكَذِبَ عَلَى النَّاسِ وَيَكْذِبَ عَلَى اللَّهِ وَسَأَلْتُكَ أَشْرَافُ النَّاسِ اتَّبَعُوهُ أَمْ ضُعَفَاؤُهُمْ فَذَكَرْتَ أَنَّ ضُعَفَاءَهُمْ اتَّبَعُوهُ وَهُمْ أَتْبَاعُ الرُّسُلِ وَسَأَلْتُكَ أَيَزِيدُونَ أَمْ يَنْقُصُونَ فَذَكَرْتَ أَنَّهُمْ يَزِيدُونَ وَكَذَلِكَ أَمْرُ الْإِيمَانِ حَتَّى يَتِمَّ وَسَأَلْتُكَ أَيَرْتَدُّ أَحَدٌ سَخْطَةً لِدِينِهِ بَعْدَ أَنْ يَدْخُلَ فِيهِ فَذَكَرْتَ أَنْ لَا وَكَذَلِكَ الْإِيمَانُ حِينَ تُخَالِطُ بَشَاشَتُهُ الْقُلُوبَ وَسَأَلْتُكَ هَلْ يَغْدِرُ فَذَكَرْتَ أَنْ لَا وَكَذَلِكَ الرُّسُلُ لَا تَغْدِرُ وَسَأَلْتُكَ بِمَا يَأْمُرُكُمْ فَذَكَرْتَ أَنَّهُ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تَعْبُدُوا اللَّهَ وَلَا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا وَيَنْهَاكُمْ عَنْ عِبَادَةِ الْأَوْثَانِ وَيَأْمُرُكُمْ بِالصَّلَاةِ وَالصِّدْقِ وَالْعَفَافِ فَإِنْ كَانَ مَا تَقُولُ حَقًّا فَسَيَمْلِكُ مَوْضِعَ قَدَمَيَّ هَاتَيْنِ وَقَدْ كُنْتُ أَعْلَمُ أَنَّهُ خَارِجٌ لَمْ أَكُنْ أَظُنُّ أَنَّهُ مِنْكُمْ فَلَوْ أَنِّي أَعْلَمُ أَنِّي أَخْلُصُ إِلَيْهِ لَتَجَشَّمْتُ لِقَاءَهُ وَلَوْ كُنْتُ عِنْدَهُ لَغَسَلْتُ عَنْ قَدَمِهِ ثُمَّ دَعَا بِكِتَابِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ الَّذِي بَعَثَ بِهِ دِحْيَةُ إِلَى عَظِيمِ بُصْرَى فَدَفَعَهُ إِلَى هِرَقْلَ فَقَرَأَهُ فَإِذَا فِيهِ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ مِنْ مُحَمَّدٍ عَبْدِ اللَّهِ وَرَسُولِهِ إِلَى هِرَقْلَ عَظِيمِ الرُّومِ سَلَامٌ عَلَى مَنْ اتَّبَعَ الْهُدَى أَمَّا بَعْدُ فَإِنِّي أَدْعُوكَ بِدِعَايَةِ الْإِسْلَامِ أَسْلِمْ تَسْلَمْ يُؤْتِكَ اللَّهُ أَجْرَكَ مَرَّتَيْنِ فَإِنْ تَوَلَّيْتَ فَإِنَّ عَلَيْكَ إِثْمَ الْأَرِيسِيِّينَ وَ{ يَا أَهْلَ الْكِتَابِ تَعَالَوْا إِلَى كَلِمَةٍ سَوَاءٍ بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمْ أَنْ لَا نَعْبُدَ إِلَّا اللَّهَ وَلَا نُشْرِكَ بِهِ شَيْئًا وَلَا يَتَّخِذَ بَعْضُنَا بَعْضًا أَرْبَابًا مِنْ دُونِ اللَّهِ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُولُوا اشْهَدُوا بِأَنَّا مُسْلِمُونَ }قَالَ أَبُو سُفْيَانَ فَلَمَّا قَالَ مَا قَالَ وَفَرَغَ مِنْ قِرَاءَةِ الْكِتَابِ كَثُرَ عِنْدَهُ الصَّخَبُ وَارْتَفَعَتْ الْأَصْوَاتُ وَأُخْرِجْنَا فَقُلْتُ لِأَصْحَابِي حِينَ أُخْرِجْنَا لَقَدْ أَمِرَ أَمْرُ ابْنِ أَبِي كَبْشَةَ إِنَّهُ يَخَافُهُ مَلِكُ بَنِي الْأَصْفَرِ فَمَا زِلْتُ مُوقِنًا أَنَّهُ سَيَظْهَرُ حَتَّى أَدْخَلَ اللَّهُ عَلَيَّ الْإِسْلَامَ وَكَانَ ابْنُ النَّاظُورِ صَاحِبُ إِيلِيَاءَ وَهِرَقْلَ سُقُفًّا عَلَى نَصَارَى الشَّأْمِ يُحَدِّثُ أَنَّ هِرَقْلَ حِينَ قَدِمَ إِيلِيَاءَ أَصْبَحَ يَوْمًا خَبِيثَ النَّفْسِ فَقَالَ بَعْضُ بَطَارِقَتِهِ قَدْ اسْتَنْكَرْنَا هَيْئَتَكَ قَالَ ابْنُ النَّاظُورِ وَكَانَ هِرَقْلُ حَزَّاءً يَنْظُرُ فِي النُّجُومِ فَقَالَ لَهُمْ حِينَ سَأَلُوهُ إِنِّي رَأَيْتُ اللَّيْلَةَ حِينَ نَظَرْتُ فِي النُّجُومِ مَلِكَ الْخِتَانِ قَدْ ظَهَرَ فَمَنْ يَخْتَتِنُ مِنْ هَذِهِ الْأُمَّةِ قَالُوا لَيْسَ يَخْتَتِنُ إِلَّا الْيَهُودُ فَلَا يُهِمَّنَّكَ شَأْنُهُمْ وَاكْتُبْ إِلَى مَدَايِنِ مُلْكِكَ فَيَقْتُلُوا مَنْ فِيهِمْ مِنْ الْيَهُودِ فَبَيْنَمَا هُمْ عَلَى أَمْرِهِمْ أُتِيَ هِرَقْلُ بِرَجُلٍ أَرْسَلَ بِهِ مَلِكُ غَسَّانَ يُخْبِرُ عَنْ خَبَرِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَلَمَّا اسْتَخْبَرَهُ هِرَقْلُ قَالَ اذْهَبُوا فَانْظُرُوا أَمُخْتَتِنٌ هُوَ أَمْ لَا فَنَظَرُوا إِلَيْهِ فَحَدَّثُوهُ أَنَّهُ مُخْتَتِنٌ وَسَأَلَهُ عَنْ الْعَرَبِ فَقَالَ هُمْ يَخْتَتِنُونَ فَقَالَ هِرَقْلُ هَذَا مُلْكُ هَذِهِ الْأُمَّةِ قَدْ ظَهَرَ ثُمَّ كَتَبَ هِرَقْلُ إِلَى صَاحِبٍ لَهُ بِرُومِيَةَ وَكَانَ نَظِيرَهُ فِي الْعِلْمِ وَسَارَ هِرَقْلُ إِلَى حِمْصَ فَلَمْ يَرِمْ حِمْصَ حَتَّى أَتَاهُ كِتَابٌ مِنْ صَاحِبِهِ يُوَافِقُ رَأْيَ هِرَقْلَ عَلَى خُرُوجِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَأَنَّهُ نَبِيٌّ فَأَذِنَ هِرَقْلُ لِعُظَمَاءِ الرُّومِ فِي دَسْكَرَةٍ لَهُ بِحِمْصَ ثُمَّ أَمَرَ بِأَبْوَابِهَا فَغُلِّقَتْ ثُمَّ اطَّلَعَ فَقَالَ يَا مَعْشَرَ الرُّومِ هَلْ لَكُمْ فِي الْفَلَاحِ وَالرُّشْدِ وَأَنْ يَثْبُتَ مُلْكُكُمْ فَتُبَايِعُوا هَذَا النَّبِيَّ فَحَاصُوا حَيْصَةَ حُمُرِ الْوَحْشِ إِلَى الْأَبْوَابِ فَوَجَدُوهَا قَدْ غُلِّقَتْ فَلَمَّا رَأَى هِرَقْلُ نَفْرَتَهُمْ وَأَيِسَ مِنْ الْإِيمَانِ قَالَ رُدُّوهُمْ عَلَيَّ وَقَالَ إِنِّي قُلْتُ مَقَالَتِي آنِفًا أَخْتَبِرُ بِهَا شِدَّتَكُمْ عَلَى دِينِكُمْ فَقَدْ رَأَيْتُ فَسَجَدُوا لَهُ وَرَضُوا عَنْهُ فَكَانَ ذَلِكَ آخِرَ شَأْنِ هِرَقْلَرَوَاهُ صَالِحُ بْنُ كَيْسَانَ وَيُونُسُ وَمَعْمَرٌ عَنْ الزُّهْرِيِّ

Bize [Abu Al Ýaman Al Hakam bin Nafi] gürrüň berdi, ol şeýle diýdi, bize [Az Zuhriden] [Sýuaýb] gürrüň berdi, maňa [Ubeýdullah bin Abdullah bin Utba bin Mesud] [Abdullah bin Abbas] oňa [Abu Sufýan bin Harb] oňa şeýle diýdi; Herakliusyň Kuraýyş söwda toparyny kabul edendigini, olaryň Pygamber sallallahu aleýhi wesellem bilen Abu Sufýan bilen Kuraýyş kapyrlarynyň arasyndaky ylalaşyk güýje girende Siriýada söwda ekspedisiýasyna gidendigini aýtdy. Olar Iliýada saklananda, Herakliusyň ýygnagynda gepleşik geçirmek üçin çakylygy bilen Heraklius bilen duşuşdylar, şol wagt Heraklius rimliler bilen biledi. Heraklius olar bilen terjimeçi arkaly gürleşdi. Heraklius: "Pygamber diýip öňe sürýän adam bilen haýsyňyzyň maşgala gatnaşygy iň ýakyn?" diýdi. Abu Sufýan: "Men oňa maşgala gatnaşygy iň ýakyn adam" diýip jogap berdim. Herakl: "Ony maňa we onuň dostlaryna ýakynlaşdyryň" diýdi. Şeýdip, olar Kuraýşy Abu Sufýanyň arkasynda goýdular. Soňra Herakl terjimeçisi arkaly: "Oňa Pygamber diýip öňe süren adam barada soradygymy aýt. Eger ol maňa ýalan sözlese, sen hem oňa ýalan sözlemeli" diýdi. Allaha ant içýärin, eger olaryň maňa ýalan sözlemek aýyplamalary sebäpli utanç bolmasa, men oňa ýalan sözlärdim" diýdi. Abu Sufýan: "Şeýlelikde, ol menden onuň - Pygamberiň - hakda ilkinji soran zady: "Onuň nesliniň siziň araňyzdaky orny nähili?" Men: "Ol ýagşy nesilden" diýip jogap berdim. Ol ýene sorady: "Ondan öň başga biri aýtdymy?" Men: "Hiç zat" diýip jogap berdim. Ol ýene sorady: "Onuň kakasy patyşamy?" Men: "Ýok" diýip jogap berdim. Oňa eýerýänler ýokary derejeli adamlarmy ýa-da pes derejeli adamlarmy?" Men: "Onuň yzyna eýerýänler hem pes derejeli adamlar" diýip jogap berdim. Ol ýene sorady: "Yzarlaýjylar köpelýärmi ýa-da azalýarmy?" Men: "Artýar" diýip jogap berdim. Ol ýene sorady: "Kimdir biri öz dinine gaharlanyp dinden çykdymy?" Men: "Hiç zat" diýip jogap berdim. Ol ýene sorady: "Onuň aýdanlaryny aýtmazdan öň ýalan sözlänini gördüňizmi?" Men: "Hiç haçan" diýip jogap berdim. Ol ýene sorady: "Ol hiç haçan aldawçylyk etdimi?" Men: "Hiç haçan. Biz onuň bilen wagt geçirenimizde, ol hiç haçan şeýle etmedi" diýip jogap berdim. Abu Sufýan: "Men şeýle sözlerden başga hiç zat aýdyp bilmerin" diýdi. Ol ýene sorady: "Siz onuň bilen söweşýärsiňizmi?" Men: "Hawa" diýip jogap berdim. Ol ýene sorady: "Uruş nähili gutardy?" Men: "Biziň we onuň arasyndaky uruş örän agyr. Käwagt ol bizi urýar, käwagt biz ony urýarys" diýip jogap berdim. Ol ýene sorady: "Ol size näme etmegi tabşyrdy?" Men: "Ol bize: "Allaha hiç zady şärik goşman ybadat ediň we ata-babalaryňyzyň aýdanlaryny taşlaň" diýip tabşyrdy. Şeýle hem, ol bize namaz okamagy, zekat bermegi, dogruçyllygy aýtmagy, biri-birimizi bagyşlamagy we garyndaşlygy saklamagy tabşyrdy. Soňra Gerakl terjimeçisine: «Oňa aýt, men senden ol adamyň nesil babasy barada soradym, sen maňa onuň asylly nesildendigini aýtdyň. Ol hem öz halkynyň nesilleriniň arasynda terbiýelenipdir. Men senden öň onuň aýdanlaryny kimdir biriniň aýdandygyny soradym, sen ýok diýdiň. Eger kimdir biriniň öň aýdan bolsa, men ony öň şol bir zady aýdan birine meňzedýän hasaplaýardym. Men senden onuň atalarynyň haýsydyr biriniň şa neslindendigini soradym, sen ýok diýdiň. Men eger onuň atalary şa neslinden bolsa, ol kakasynyň patyşalygyny talap ederdi diýdim. Men senden onuň aýdanlaryny aýtmazdan öň ýalan sözländigini gördüňmi diýip soradym, sen bolsa ýok diýdiň. Men onuň atalary şa neslinden bolsa, ol kakasynyň patyşalygyny talap ederdi diýdim. Men senden onuň aýdanlaryny aýtmazdan öň ýalan sözländigini gördüňmi diýip soradym, sen bolsa ýok diýdiň. Men onuň adamlara, hatda Allatagala ýalan sözlemäge-de het edip bilmese, düşünýärin. Men senden şeýle hem soradym, oňa eýerýänler asylly adamlarmy ýa-da pes adamlarmy?» Sen oňa eýerýän pes adamlara jogap berdiň. Hakykatdanam, olar Pygamberiň yzyna eýerijilerdir. Men sizden yzarlaýjylaryň sanynyň köpelendigini ýa-da azalandygyny soradym, siz köpelendigini jogap berdiňiz. Ynanç kämilleşýänçä şeýle bolýar. Men sizden kimdir biriniň dinine gaharlanyp dinden çykandygyny soradym. Siz "ýok" diýip jogap berdiňiz. Ynanç ýürekde ösüp, ösýän wagty şeýle bolýar. Men sizden hiç haçan aldawçylyk edendigini soradym, siz "hiç haçan" diýip jogap berdiňiz. Resullar hem şeýle aldap bilmeýärdiler. Men sizden näme etmegi tabşyrandygyny soradym, siz onuň size Allaha hiç zady şärik goşmazlyk bilen ybadat etmegi tabşyrandygyny we butlara ybadat etmegi gadagan edendigini, şeýle hem namaz okamagy, zekat bermegi, dogruçyllygy aýtmagy, biri-biriňizi bagyşlamagy we dostluk saklamagy tabşyrandygyny jogap berdiňiz. Eger aýdýanlaryňyzyň hemmesi dogry bolsa, ol hökman meniň aýaklarymyň aşagyndaky patyşalygy dolandyrar. Hakykatdanam, men onuň häzir siziň araňyzda ýokdugyna şübhelenýärdim, eger men onuň bilen duşuşmagyň ýoluny bilsem, onuň ýanynda bolanymda, hökman onuň aýaklaryny ýuwýança, hökman onuň bilen duşuşmaga çalyşardym. Soňra Herakl Dihýa tarapyndan Basra hökümdarlaryna getirilen Allahyň Resulynyň sallallahu aleýhi wesellem hatyny sorady. Ol haty Herakla berdi, soňra ony okady we onda şeýle diýildi: "Bismillahir rahmanir rahmanir rahim. Allanyň guly we Onuň ilçisi Muhammedden Herakla, Rim hökümdary, dogry ýola eýerýänlere salam bolsun. Şondan soň, men sizi yslam çagyryşy bilen çagyrýaryn; yslamy kabul ediň, şonda howpsuz bolarsyňyz, Alla size iki esse sylag berer. Eger ýüz öwürseňiz, onda kowmyňyzyň günäsini öz üstüne alar we: "Eý kitap eýeleri, geliň, bir söze - karara - ýapyşyň - biziň bilen siziň araňyzda hiç hili tapawut ýok, biz diňe Alla ybadat edýäris we Oňa hiç zady şärik etmeýäris, şeýle hem käbirimiz Allahdan başga-da biri-birimizi Reb edinmeýäris" diýiň. Eger olar ýüz öwürseler, olara: "Şaýat boluň, biz Alla boýun egýänlerdiris" diýiň. Abu Sufýan şeýle diýdi: "Herakliý aýdanlaryny aýdyp, haty okap bolandan soň, bir gykylyk we güýçli sesler boldy, şonuň üçin olar bizi kowup çykardylar. Biz kowlup çykarylandan soň dostlaryma: "Hakykatdanam, ol Abu Kabsyýanyň oglunyň işine çagyryldy. Herakliý Rim imperiýasy barada alada edýärdi" diýdim. Şol wagt men hem Muhammediň ýeňiş gazanjakdygyndan howatyrlanýardym, ahyrsoňy - bu duýgy soň ýitip gitdi - Alla meni yslam dinine kabul etdirýänçä. Ibn An Nazhur, Iliýanyň asylzadasy we Ibn An Nazhur bardy, Irakliý hristian episkopydy, ol bir gün Irakliý Iliýanyň ýanyna baranda örän howatyrlanandygyny, käbir uruş serkerdelerine: "Hakykatdanam, biz siziň ýagdaýyňyzy inkär edýäris" diýdi. Soňra Ibn Nazhur şeýle diýdi: "Herakliý ýyldyzlaryň syýahatyna hemişe üns berýän astrologdy. Ol bir gezek ruhanylaryň soraglaryna jogap berdi, olar oňa: "Bir gije ýyldyzlaryň geçişini synlap otyrkam, Kitan patyşasynyň doglandygyny gördüm, bu halkyň arasynda kim sünnetlendi?" diýip soradylar. Ruhanylara jogap beriň; "Sünnet edýänler diňe ýewreýlerdir, ýewreýler sebäpli alada etmeň. Patyşalygyňyzdaky ähli ýurtlara buýruk beriň, şonda şol ýurtlardaky ýewreýler öldürilsin". Şol wagt Bani Gassan patyşasynyň ilçisi Herakliusy Allahyň Resuly (sallallahu aleýhi we sellem) barada gürrüň bermek üçin çagyrdy, ol adam hekaýany gürrüň berip gutarandan soň, Heraklius onuň sünnet edilendigini ýa-da däldigini barlamak üçin ony barlamagy buýurdy. Barlap görenden soň, onuň hakykatdanam gara derilidigi mälim boldy. Soňra adamlar Herakliusa aýtdylar. Heraklius ol adamdan beýleki araplar barada sorady, olar sünnet edilenmi ýa-da dälmi?" Ol jogap berdi: "Ähli araplar sünnet edilen". Heraklius: "Bu ummatyň patyşasy, hakykatdanam ol doguldy" diýdi. Soňra Heraklius Rimdäki bir dostuna hat iberdi, onuň bilimi Heraklisunyň bilimine deňdi - oňa Muhammet pygamberiň (sallallahu aleýhi we sellem) dogulmagy barada gürrüň bermek üçin. Şol bir wagtyň özünde, ol Himşa ýurduna syýahatyny dowam etdirdi, ýöne Himşa gelmezden öň, dostunyň hatyna ilki jogap geldi. Dosty Herakliýiň Muhammediň dünýä inendigi we onuň hakykatdanam pygamber bolandygy baradaky pikirine goşuldy. Soňra Herakliý Rim resmilerini Himşadaky öýüne çagyryp, hemmeler duşuşyga gatnaşandan soň, Herakliý ähli gapylaryň ýapylmagyny buýurdy. Soňra ol: "Eý, rum halky, patyşalyk biziň elimizde galanda, siz hemmäňiz şöhratly ýeňişe we ösüşe ýetersiňizmi? Isleseňiz, Muhammedi pygamber hökmünde ykrar ediň!" diýdi. Bu sözleri eşidip, ähli gapylar ýapylan hem bolsa, olar ýabany eşekler ýaly gaçyp gitdiler. Şeýle ýagdaýy görüp, Herakliý olaryň Muhammediň pygamberligine ynanjakdygyna umytlaryny ýitirdi. Soňra ol hemmelere öz ýerlerine gaýdyp gelmegi buýurdy we: "Aslynda, men ýaňy aýdanlarym diňe siziň hemmäňiziň berkligiňizi synamak üçindi. Indi men şol tutanýerliligi gördüm" diýdi. Soňra olar Herakliýiň öňünde baş egdiler we ondan razy boldular. Herakliýiň hekaýasy şeýle gutarýar. Muny [Salih bin Kaýsan], [Ýunus] we [Ma'mar] [Az Zuhriden] rowaýat etdiler.