Kesaksian Abu sufyan tentang akhlak dan kenabian Rasulullah shallallahu 'alaihi wasallam di hadapan kaisar heraclius

Imam Bukhari : 6

حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ الْحَكَمُ بْنُ نَافِعٍ قَالَ أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ عَنْ الزُّهْرِيِّ قَالَ أَخْبَرَنِي عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ بْنِ مَسْعُودٍ أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَبَّاسٍ أَخْبَرَهُ أَنَّ أَبَا سُفْيَانَ بْنَ حَرْبٍ أَخْبَرَهُأَنَّ هِرَقْلَ أَرْسَلَ إِلَيْهِ فِي رَكْبٍ مِنْ قُرَيْشٍ وَكَانُوا تِجَارًا بِالشَّأْمِ فِي الْمُدَّةِ الَّتِي كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مَادَّ فِيهَا أَبَا سُفْيَانَ وَكُفَّارَ قُرَيْشٍ فَأَتَوْهُ وَهُمْ بِإِيلِيَاءَ فَدَعَاهُمْ فِي مَجْلِسِهِ وَحَوْلَهُ عُظَمَاءُ الرُّومِ ثُمَّ دَعَاهُمْ وَدَعَا بِتَرْجُمَانِهِ فَقَالَ أَيُّكُمْ أَقْرَبُ نَسَبًا بِهَذَا الرَّجُلِ الَّذِي يَزْعُمُ أَنَّهُ نَبِيٌّ فَقَالَ أَبُو سُفْيَانَ فَقُلْتُ أَنَا أَقْرَبُهُمْ نَسَبًا فَقَالَ أَدْنُوهُ مِنِّي وَقَرِّبُوا أَصْحَابَهُ فَاجْعَلُوهُمْ عِنْدَ ظَهْرِهِ ثُمَّ قَالَ لِتَرْجُمَانِهِ قُلْ لَهُمْ إِنِّي سَائِلٌ هَذَا عَنْ هَذَا الرَّجُلِ فَإِنْ كَذَبَنِي فَكَذِّبُوهُ فَوَاللَّهِ لَوْلَا الْحَيَاءُ مِنْ أَنْ يَأْثِرُوا عَلَيَّ كَذِبًا لَكَذَبْتُ عَنْهُ ثُمَّ كَانَ أَوَّلَ مَا سَأَلَنِي عَنْهُ أَنْ قَالَ كَيْفَ نَسَبُهُ فِيكُمْ قُلْتُ هُوَ فِينَا ذُو نَسَبٍ قَالَ فَهَلْ قَالَ هَذَا الْقَوْلَ مِنْكُمْ أَحَدٌ قَطُّ قَبْلَهُ قُلْتُ لَا قَالَ فَهَلْ كَانَ مِنْ آبَائِهِ مِنْ مَلِكٍ قُلْتُ لَا قَالَ فَأَشْرَافُ النَّاسِ يَتَّبِعُونَهُ أَمْ ضُعَفَاؤُهُمْ فَقُلْتُ بَلْ ضُعَفَاؤُهُمْ قَالَ أَيَزِيدُونَ أَمْ يَنْقُصُونَ قُلْتُ بَلْ يَزِيدُونَ قَالَ فَهَلْ يَرْتَدُّ أَحَدٌ مِنْهُمْ سَخْطَةً لِدِينِهِ بَعْدَ أَنْ يَدْخُلَ فِيهِ قُلْتُ لَا قَالَ فَهَلْ كُنْتُمْ تَتَّهِمُونَهُ بِالْكَذِبِ قَبْلَ أَنْ يَقُولَ مَا قَالَ قُلْتُ لَا قَالَ فَهَلْ يَغْدِرُ قُلْتُ لَا وَنَحْنُ مِنْهُ فِي مُدَّةٍ لَا نَدْرِي مَا هُوَ فَاعِلٌ فِيهَا قَالَ وَلَمْ تُمْكِنِّي كَلِمَةٌ أُدْخِلُ فِيهَا شَيْئًا غَيْرُ هَذِهِ الْكَلِمَةِ قَالَ فَهَلْ قَاتَلْتُمُوهُ قُلْتُ نَعَمْ قَالَ فَكَيْفَ كَانَ قِتَالُكُمْ إِيَّاهُ قُلْتُ الْحَرْبُ بَيْنَنَا وَبَيْنَهُ سِجَالٌ يَنَالُ مِنَّا وَنَنَالُ مِنْهُ قَالَ مَاذَا يَأْمُرُكُمْ قُلْتُ يَقُولُ اعْبُدُوا اللَّهَ وَحْدَهُ وَلَا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا وَاتْرُكُوا مَا يَقُولُ آبَاؤُكُمْ وَيَأْمُرُنَا بِالصَّلَاةِ وَالزَّكَاةِ وَالصِّدْقِ وَالْعَفَافِ وَالصِّلَةِ فَقَالَ لِلتَّرْجُمَانِ قُلْ لَهُ سَأَلْتُكَ عَنْ نَسَبِهِ فَذَكَرْتَ أَنَّهُ فِيكُمْ ذُو نَسَبٍ فَكَذَلِكَ الرُّسُلُ تُبْعَثُ فِي نَسَبِ قَوْمِهَا وَسَأَلْتُكَ هَلْ قَالَ أَحَدٌ مِنْكُمْ هَذَا الْقَوْلَ فَذَكَرْتَ أَنْ لَا فَقُلْتُ لَوْ كَانَ أَحَدٌ قَالَ هَذَا الْقَوْلَ قَبْلَهُ لَقُلْتُ رَجُلٌ يَأْتَسِي بِقَوْلٍ قِيلَ قَبْلَهُ وَسَأَلْتُكَ هَلْ كَانَ مِنْ آبَائِهِ مِنْ مَلِكٍ فَذَكَرْتَ أَنْ لَا قُلْتُ فَلَوْ كَانَ مِنْ آبَائِهِ مِنْ مَلِكٍ قُلْتُ رَجُلٌ يَطْلُبُ مُلْكَ أَبِيهِ وَسَأَلْتُكَ هَلْ كُنْتُمْ تَتَّهِمُونَهُ بِالْكَذِبِ قَبْلَ أَنْ يَقُولَ مَا قَالَ فَذَكَرْتَ أَنْ لَا فَقَدْ أَعْرِفُ أَنَّهُ لَمْ يَكُنْ لِيَذَرَ الْكَذِبَ عَلَى النَّاسِ وَيَكْذِبَ عَلَى اللَّهِ وَسَأَلْتُكَ أَشْرَافُ النَّاسِ اتَّبَعُوهُ أَمْ ضُعَفَاؤُهُمْ فَذَكَرْتَ أَنَّ ضُعَفَاءَهُمْ اتَّبَعُوهُ وَهُمْ أَتْبَاعُ الرُّسُلِ وَسَأَلْتُكَ أَيَزِيدُونَ أَمْ يَنْقُصُونَ فَذَكَرْتَ أَنَّهُمْ يَزِيدُونَ وَكَذَلِكَ أَمْرُ الْإِيمَانِ حَتَّى يَتِمَّ وَسَأَلْتُكَ أَيَرْتَدُّ أَحَدٌ سَخْطَةً لِدِينِهِ بَعْدَ أَنْ يَدْخُلَ فِيهِ فَذَكَرْتَ أَنْ لَا وَكَذَلِكَ الْإِيمَانُ حِينَ تُخَالِطُ بَشَاشَتُهُ الْقُلُوبَ وَسَأَلْتُكَ هَلْ يَغْدِرُ فَذَكَرْتَ أَنْ لَا وَكَذَلِكَ الرُّسُلُ لَا تَغْدِرُ وَسَأَلْتُكَ بِمَا يَأْمُرُكُمْ فَذَكَرْتَ أَنَّهُ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تَعْبُدُوا اللَّهَ وَلَا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا وَيَنْهَاكُمْ عَنْ عِبَادَةِ الْأَوْثَانِ وَيَأْمُرُكُمْ بِالصَّلَاةِ وَالصِّدْقِ وَالْعَفَافِ فَإِنْ كَانَ مَا تَقُولُ حَقًّا فَسَيَمْلِكُ مَوْضِعَ قَدَمَيَّ هَاتَيْنِ وَقَدْ كُنْتُ أَعْلَمُ أَنَّهُ خَارِجٌ لَمْ أَكُنْ أَظُنُّ أَنَّهُ مِنْكُمْ فَلَوْ أَنِّي أَعْلَمُ أَنِّي أَخْلُصُ إِلَيْهِ لَتَجَشَّمْتُ لِقَاءَهُ وَلَوْ كُنْتُ عِنْدَهُ لَغَسَلْتُ عَنْ قَدَمِهِ ثُمَّ دَعَا بِكِتَابِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ الَّذِي بَعَثَ بِهِ دِحْيَةُ إِلَى عَظِيمِ بُصْرَى فَدَفَعَهُ إِلَى هِرَقْلَ فَقَرَأَهُ فَإِذَا فِيهِ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ مِنْ مُحَمَّدٍ عَبْدِ اللَّهِ وَرَسُولِهِ إِلَى هِرَقْلَ عَظِيمِ الرُّومِ سَلَامٌ عَلَى مَنْ اتَّبَعَ الْهُدَى أَمَّا بَعْدُ فَإِنِّي أَدْعُوكَ بِدِعَايَةِ الْإِسْلَامِ أَسْلِمْ تَسْلَمْ يُؤْتِكَ اللَّهُ أَجْرَكَ مَرَّتَيْنِ فَإِنْ تَوَلَّيْتَ فَإِنَّ عَلَيْكَ إِثْمَ الْأَرِيسِيِّينَ وَ{ يَا أَهْلَ الْكِتَابِ تَعَالَوْا إِلَى كَلِمَةٍ سَوَاءٍ بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمْ أَنْ لَا نَعْبُدَ إِلَّا اللَّهَ وَلَا نُشْرِكَ بِهِ شَيْئًا وَلَا يَتَّخِذَ بَعْضُنَا بَعْضًا أَرْبَابًا مِنْ دُونِ اللَّهِ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُولُوا اشْهَدُوا بِأَنَّا مُسْلِمُونَ }قَالَ أَبُو سُفْيَانَ فَلَمَّا قَالَ مَا قَالَ وَفَرَغَ مِنْ قِرَاءَةِ الْكِتَابِ كَثُرَ عِنْدَهُ الصَّخَبُ وَارْتَفَعَتْ الْأَصْوَاتُ وَأُخْرِجْنَا فَقُلْتُ لِأَصْحَابِي حِينَ أُخْرِجْنَا لَقَدْ أَمِرَ أَمْرُ ابْنِ أَبِي كَبْشَةَ إِنَّهُ يَخَافُهُ مَلِكُ بَنِي الْأَصْفَرِ فَمَا زِلْتُ مُوقِنًا أَنَّهُ سَيَظْهَرُ حَتَّى أَدْخَلَ اللَّهُ عَلَيَّ الْإِسْلَامَ وَكَانَ ابْنُ النَّاظُورِ صَاحِبُ إِيلِيَاءَ وَهِرَقْلَ سُقُفًّا عَلَى نَصَارَى الشَّأْمِ يُحَدِّثُ أَنَّ هِرَقْلَ حِينَ قَدِمَ إِيلِيَاءَ أَصْبَحَ يَوْمًا خَبِيثَ النَّفْسِ فَقَالَ بَعْضُ بَطَارِقَتِهِ قَدْ اسْتَنْكَرْنَا هَيْئَتَكَ قَالَ ابْنُ النَّاظُورِ وَكَانَ هِرَقْلُ حَزَّاءً يَنْظُرُ فِي النُّجُومِ فَقَالَ لَهُمْ حِينَ سَأَلُوهُ إِنِّي رَأَيْتُ اللَّيْلَةَ حِينَ نَظَرْتُ فِي النُّجُومِ مَلِكَ الْخِتَانِ قَدْ ظَهَرَ فَمَنْ يَخْتَتِنُ مِنْ هَذِهِ الْأُمَّةِ قَالُوا لَيْسَ يَخْتَتِنُ إِلَّا الْيَهُودُ فَلَا يُهِمَّنَّكَ شَأْنُهُمْ وَاكْتُبْ إِلَى مَدَايِنِ مُلْكِكَ فَيَقْتُلُوا مَنْ فِيهِمْ مِنْ الْيَهُودِ فَبَيْنَمَا هُمْ عَلَى أَمْرِهِمْ أُتِيَ هِرَقْلُ بِرَجُلٍ أَرْسَلَ بِهِ مَلِكُ غَسَّانَ يُخْبِرُ عَنْ خَبَرِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَلَمَّا اسْتَخْبَرَهُ هِرَقْلُ قَالَ اذْهَبُوا فَانْظُرُوا أَمُخْتَتِنٌ هُوَ أَمْ لَا فَنَظَرُوا إِلَيْهِ فَحَدَّثُوهُ أَنَّهُ مُخْتَتِنٌ وَسَأَلَهُ عَنْ الْعَرَبِ فَقَالَ هُمْ يَخْتَتِنُونَ فَقَالَ هِرَقْلُ هَذَا مُلْكُ هَذِهِ الْأُمَّةِ قَدْ ظَهَرَ ثُمَّ كَتَبَ هِرَقْلُ إِلَى صَاحِبٍ لَهُ بِرُومِيَةَ وَكَانَ نَظِيرَهُ فِي الْعِلْمِ وَسَارَ هِرَقْلُ إِلَى حِمْصَ فَلَمْ يَرِمْ حِمْصَ حَتَّى أَتَاهُ كِتَابٌ مِنْ صَاحِبِهِ يُوَافِقُ رَأْيَ هِرَقْلَ عَلَى خُرُوجِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَأَنَّهُ نَبِيٌّ فَأَذِنَ هِرَقْلُ لِعُظَمَاءِ الرُّومِ فِي دَسْكَرَةٍ لَهُ بِحِمْصَ ثُمَّ أَمَرَ بِأَبْوَابِهَا فَغُلِّقَتْ ثُمَّ اطَّلَعَ فَقَالَ يَا مَعْشَرَ الرُّومِ هَلْ لَكُمْ فِي الْفَلَاحِ وَالرُّشْدِ وَأَنْ يَثْبُتَ مُلْكُكُمْ فَتُبَايِعُوا هَذَا النَّبِيَّ فَحَاصُوا حَيْصَةَ حُمُرِ الْوَحْشِ إِلَى الْأَبْوَابِ فَوَجَدُوهَا قَدْ غُلِّقَتْ فَلَمَّا رَأَى هِرَقْلُ نَفْرَتَهُمْ وَأَيِسَ مِنْ الْإِيمَانِ قَالَ رُدُّوهُمْ عَلَيَّ وَقَالَ إِنِّي قُلْتُ مَقَالَتِي آنِفًا أَخْتَبِرُ بِهَا شِدَّتَكُمْ عَلَى دِينِكُمْ فَقَدْ رَأَيْتُ فَسَجَدُوا لَهُ وَرَضُوا عَنْهُ فَكَانَ ذَلِكَ آخِرَ شَأْنِ هِرَقْلَرَوَاهُ صَالِحُ بْنُ كَيْسَانَ وَيُونُسُ وَمَعْمَرٌ عَنْ الزُّهْرِيِّ

ነጊሩና ኣሎ [ኣቡ ኣል ያማን ኣል ሓካም ቢን ናፊ'] ኢሉ፣ ነጊሩና ኣሎ [ስዩኣይብ] ካብ [ኣዝ ዙህሪ] ነጊሩኒ ኣሎ [ዑበይዱላህ ቢን ዓብደላ ቢን ዑትባ ቢን መስዑድ] [ዓብደላ ቢን ዓባስ] [ኣቡ ሱፍያን ቢን ሓርብ] ከም ዝነገሮ፤ ሄራክሊዮስ ናይ ቁሬሽ ንግዳዊ ጉጅለ ከም ዝተቐበለ፣ እዚ ድማ ኣብቲ ኣብ መንጎ ነቢ ሰለላሁ ዓለይሂ ዋሰላምን ኣቡ ሱፍያንን ኩሬሽ ካፍርን ዝተገብረ ስምምዕ ኣብ ግብሪ ዝወዓለሉ እዋን ናብ ምድሪ ሶርያ ኣብ ንግዳዊ ወፍሪ ከም ዝነበረ። ኣብ ኢልያ’ ደው ምስ በሉ ምስ ሄራክሊዮስ ኣብ ጉባኤኡ ንዘተ ክዕደም ብዝቐረበሉ ዕድመ ተራኸቡ፣ ኣብዚ እዋን እዚ ሄራክሊዮስ ምስ ሮማውያን ልዑላት ብሓባር ነበረ። ሄራክሊዮስ ብተርጓሚ ኣቢሉ ተዛረቦም። ሄራክሊዮስ ከምዚ ኢሉ፤ 'ካባኻትኩም ኣየናይ እዩ ምስቲ ነቢይ እየ ዝብል ሰብ ዝቐረበ ስድራቤታዊ ርክብ ዘለዎ?'. ኣቡ ሱፍያን ከምዚ ኢሎም፤ ስለዚ መለስኩሉ፤ 'ኣነ እየ እቲ ዝቐረበ ስድራቤታዊ ርክብ ዘለኒ'። ሄራክሊዮስ ከምዚ ኢሉ፤ 'ናባይን ንኣዕሩኽቱን እውን ኣቐርብዎ'። ስለዚ ንቁረይሽ ድሕሪ ኣቡ ሱፍያን ኣቐመጥዎም። ሽዑ ሄራክሊዮስ ብመገዲ ተርጓሚኡ ኣቢሉ ከምዚ በሎ፦ ‘ብዛዕባ እቲ ነቢይ እየ ዝበለ ሰብኣይ ከም ዝሓተትክዎ ንገሮ። ንሱ እንተ ሓሲዩኒ ንስኻ ክትሕስዎ ኣለካ ማለት እዩ'። በላህ፡ እቲ ብናይ ሓሶት ክስታት ዝመጽእ ሕፍረት እንተዘይህሉ ነይሩ፡ ንዓይ ክመዓራረዩለይ እዮም፡ ኣነ ምሓሰኹሉ ነይረ’ ኢሉ መለሰሉ። ኣቡ ሱፍያን ከምዚ ኢሎም፤ ስለዚ እቲ ቀዳማይ ብዛዕባኡ ዝሓተተኒ - ረሱል ሰለላሁ ዓለይሂ ዎሰላም - 'ኣብ መንጎኹም መርገጺ መስመር ወለዶኡ እንታይ እዩ?' ኣነ ድማ 'ጽቡቕ - ክቡር - መስመር ወለዶ እዩ' ኢለ መለስኩሉ። ደጊሙ ድማ፡ ‘ካልእ ቅድሚኡ ዝበሎ ኣሎ ድዩ፧’ ኢሉ ሓተቶ። ኣነ ድማ 'ዋላ ሓንቲ' ኢለ መለስኩሉ። ደጊሙ ድማ፡ ‘ኣቡኡ ንጉስ ድዩ፧’ ኢሉ ሓተቶ። ኣነ ድማ 'ኣይፋልን' ኢለ መለስኩሉ። እቶም ዝስዕብዎ ላዕለዎት ሰባት ድዮም ወይስ ትሑታት ሰባት?’ ኢሉ መለሰሉ። ኣነ ድማ 'እቶም ዝስዕብዎ እውን ትሑታት እዮም' ኢለ መለስኩሉ። ደጊሙ ድማ፡ ‘እቶም ሰዓብቲ ይውስኹ ድዮም ወይስ ይንኪ፧’ ኢሉ ሓተተ። ኣነ ድማ 'ወሰኽ' ኢለ መለስኩሉ። ደጊሙ ድማ፡ ‘ብሃይማኖቱ ስለ እተቘጥዐ ዝኸሓደ ሰብ ኣሎ ድዩ፧’ ኢሉ ሓተቶ። ኣነ ድማ 'ዋላ ሓንቲ' ኢለ መለስኩሉ። ደጊሙ ድማ፡ ‘እቲ ዝበሎ ቕድሚ ምዝራቡ ሓሶት ረኺብካዮዶ ትፈልጥ፧’ ኢሉ ሓተቶ። ኣነ ድማ 'ፈጺሙ' ኢለ መለስኩሉ። ደጊሙ ድማ፡ ‘ኣታሊሉዶ ይፈልጥ፧’ ኢሉ ሓተቶ። ኣነ ድማ ‘ፈጺሙ’ ኢለ መለስኩሉ። ምስኡ ክንዘናጋዕ ከለና ከምኡ ገይሩ ኣይፈልጥን'። ኣቡ ሱፍያን፡ 'ብዘይካ ከምዚ ዝኣመሰለ ቃላት ካልእ ከሕልፍ ኣይክእልን እየ' ኢሉ። ደጊሙ ድማ፡ ‘ትቃለሶ ዲኻ፧’ ኢሉ ሓተቶ። ኣነ ድማ 'እወ' ኢለ መለስኩሉ። ደጊሙ ድማ፡ ‘እቲ ውግእ ብኸመይ ተዛዘመ፧’ ኢሉ ሓተቶ። ኣነ ድማ፡ ‘ኣብ መንጎናን ኣብ መንጎኡን ዘሎ ውግእ ኣዝዩ ብዙሕ’ዩ’ ኢለ መለስኩሉ። ሓደ ሓደ ግዜ ይሃርመና፡ ሓደ ሓደ ግዜ ንሕና ንሃርሞ'። ደጊሙ ድማ፡ ‘እንታይ ክትገብር ኣዚዙካ፧’ ኢሉ ሓተቶ። ኣነ ድማ፡ ‘ኣዘዘና፤ 'ንኣላህ ምስኡ ዝኾነ ነገር ከይተሻረኹ ኣምልኽዎ፡ ኣቦታትኩም ዝበልዎ ድማ ግደፍዎ። "ብተወሳኺ ሰላት፡ ዘካት ክንከፍል፡ ሓቂ ክንዛረብ፡ ንሓድሕድና ይቕረ ክንብልን ዕርክነት ክንሕሉን ኣዚዙና።" ስለዚ ሄራክሊዮስ ነቲ ተርጓሚኡ፡ ‘ብዛዕባ ወላዲ እቲ ሰብ ከም ዝሓተትኩካ ንገሮ፡ ንስኻ ድማ እቲ ሰብ ክቡር ትውልዲ ከም ዘለዎ ንገረኒ። ብተመሳሳሊ እቲ ሰብኣይ ኣብ መንጎ ዘርኢ ህዝቡ ተንሲኡ። ኣነ ድማ ቅድሚ ሕጂ ዝበሎ ሰብ ተዛሪቡ ዝፈልጥ እንተሎ ሓቲተካ፡ ኣይፋልን ኢልካ። ቅድሚ ሕጂ ዝተዛረቦ ሰብ እንተዝበሃል ብርግጽ እዚ ሰብ ቅድሚ ሕጂ ተመሳሳሊ ነገር ዝተዛረበ ሰብ ይቕድሖ ከም ዝነበረ ምገመትኩ። ኣቡኡ መበቆል ንጉሳዊ ድዩ ኢለ ሓቲተካ ስለ ዝነበርኩ ኣይፋል ኢልካ መለስካ። ኣነ ድማ ኣቡኡ ንጉሳዊ መበቆል እንተዝኸውን ብርግጽ እዚ ሰብ መንግስቲ ኣቡኡ ይሓትት ምኾነ ኢለ። ከምኡ ውን ረኺብካዮ ትፈልጥ ዲኻ ኢለ ሓቲተካ ነይረ እቲ ዝበሎ ቅድሚ ምዝራቡ እንተ ሓሲዩ ኣይፋልን ኢልካ መለስካሉ። ብሓቂ ይርድኣኒ እዩ ደቂ ሰባት ከይተረፉ ንኣላህ ክሕሱ ይትረፍ ክሕሱ ከምዘይደፍሩ። እቶም ዝስዕብዎ ድማ ክቡራት ድዮም ወይስ ትሑታት ኢለ ሓቲተኩም ኣለኹ።’ ኢሉ መለሰሉ። ነቶም ዝሰዓቡ ትሑታት መለስካሎም። ብርግጽ ሰዓብቲ ናይ ነቢይ እዮም። ቁጽሪ ተኸታተልቲ ወሰኸ ድዩ ነክዩ ኢለ እውን ሓቲተካ ኔረ፡ ወሲኹ ኢልካ መለስካ። እምነት ድማ ክሳብ ፍጹም እትኸውን ከምኡ እዩ። ብሃይማኖቱ ስለ ዝተቖጥዐ ዝኸሓደ ሰብ ኣሎ ድዩ ኢለ እውን ሓቲተካ ኣለኹ። ኣይፋልን ኢልካ መለስካ። እምነት ድማ ኣብ ልቢ ክትዓቢን ክትዓቢን ከላ ከምኡ እያ። ኣነ ውን ኣታሊሉ ይፈልጥ ድዩ ኢለ ሓቲተካ፡ ፈጺሙ መሊስካ። ከምኡ ድማ እዩ ሓዋርያት ከታልሉ ዘይከኣሉ። ከምኡ ውን እንታይ ክትገብሩ ከም ዝኣዘዘኩም ሓቲተኩም ኣለኹ ፡ ንኣላህ ዝኾነ ነገር ከይትሻረኹ ከምልኹ ኣዚዙኩም ፡ ጣኦት ከይትሰግዱ ድማ ከልኪሉኩም ፡ ንሱ ውን ንሰላት ክትድግፉ ፡ ዘካት ክትከፍሉ ፡ ሓቂ ክትዛረቡ ፡ ንሓድሕድኩም ይቕረ ክትገብሩን ዕርክነት ክትሕልዉን ኣዚዙኩም ። ኩሉ ትዛረቦ ሓቂ እንተኾይኑ ብርግጽ ኣብ ትሕቲ እግረይ መንግስቲ ክገዝእ እዩ። ብሓቂ ኣብዚ ሕጂ እዋን ኣብ መንጎኹም ከም ዘይነበረ ጥርጣረ ነይሩኒ፣ ናብኡ ዝበጽሕ መንገዲ እንተ ዝፈልጥ ብርግጽ ንኽረኽቦ ኣዝየ ምፈተንኩ፣ ኣብ ጎድኑ ከለኹ ብርግጽ እግሩ ክሕጸብ እየ። ሽዑ ሄራክሊዮስ ካብ ነቢ ሰለላሁ ዓለይሂ ዋሰላም ብዲህያ ንገዛእቲ በስራ ዘምጽኦ ደብዳበ ሓተተ። ስለዚ ነታ ደብዳቤ ንሄራክሊዮስ ሃባ፡ ስለዚ ኣንበባ እሞ ትሕዝቶኣ ድማ ከምዚ ዝብል ነበረ፡ ‘ቢስሚላሂር ራህማኒር ራሂም። ካብ መሓመድ ባርያ ኣላህን ልኡኹን ክሳብ ሄራክሊዮስ። ገዛኢ ሮማዊ፡ ድሕነት ነቶም መምርሒ ዝኽተሉ። ሽዑ ካብኡ ብጻውዒት እስልምና እዕድመኩም፤ እስልምና ኣቲኻ ሽዑ ድሓን ክትከውን ኢኻ ኣላህ ክልተ ግዜ ክፈድየካ እዩ። እንተ ተመሊስኩም ግን ሽዑ ሓጢኣት ህዝብኹም ክትሽከሙ ኢኹም፡ ከምኡ’ውን: ኣቱም ሰባት መጽሓፍ፡ ንዑ - ሒዝኩም - ናብ ሓደ ሓረግ - ኣብ መንጎኹምን ኣብ መንጎኹምን ክርክር ከምዘየለ፡ ብዘይካ ኣላህ ንኻልእ ከምዘይነምልኽን ምስኡ ዋላ ሓንቲ ከምዘይንተሓባበሮን ከምኡ’ውን - ወይ - ዝኾነ ካባና ንኻልኦት ብዘይካ ኣላህ ንኻልኦት ከም ረቢ ዝወስድ የለን’። እንተ ተመሊሶም ሽዑ ከምዚ በሎም፦ ‘እንሆ ንሕና እቶም -ንኣላህ- ዝተገዝእና ኢና’። ኣቡ ሱፍያን ከምዚ በለ፦ ‘ሄራክሊዮስ ዝበሎ ምስ ኣመሓላለፈን ነታ ደብዳበ ኣንቢቡ ምስ ወድአን፡ ዕግርግርን ጫውጫው ዝመልኦ ድምጽታትን ተሰምዐ፡ እዚ ድማ ኣባረረና። ምስ ተደርበና ንኣዕሩኽተይ፤ 'ብሓቂ ኣብ ጉዳይ ወዲ ኣቡ ከብስያ ተዓዲሙ ኣሎ። ሄራክሊዮስ ብዛዕባ ግዝኣት ሮሜ ይጭነቕ ነበረ። ኣብቲ እዋን’ቲ’ውን እንተኾነ መሓመድ ዕዉት ከይከውን’ውን ይጭነቕ ነይረ፣ ክሳብ ኣብ መወዳእታ - እቲ ስምዒት ድሕሪኡ ዝጠፍአ - ኣላህ ናብ እስልምና ተቐቢሉኒ። ከምኡ’ውን ኢብን ኣን ናዙር ዝተባህለ ናይ ኢልያ’ በዓል ስልጣንን ሄራክሊዮስ ክርስቲያን ጳጳስ ምንባሩን፡ ሓደ መዓልቲ ሄራክሊዮስ ናብ ኢልያ’ ምስ በጽሐ ኣዝዩ ከም ዝተጨነቐ ንገለ ካብ ኣዘዝቲ ኲናት: ‘ብሓቂ ንኹነታትኩም ንኽሕዶ ኢና’ ኢሉዎም። ካብዚ ሓሊፉ ኢብን ናዝሁር ‘ሄራክሊዮስ ወትሩ ምንቅስቓስ ከዋኽብቲ ዘቕልበሉ ቈጸራ ኸዋኽብቲ እዩ ነይሩ። ሓደ እዋን ካህናት ዝሓተትዎ ሕቶታት መሊሱ፤ 'ሓደ ለይቲ ምሕላፍ ከዋኽብቲ እናተዓዘብኩ ከለኹ፡ ንጉስ ኪታን ከም ዝተወልደ ርእየ፡ ካብዚ ህዝቢ እዚ መን እዩ ዝተገዝረ?' ንካህናት መልሱ፤ 'እቶም እንኮ ግዝረት ዝገብሩ ሰባት ኣይሁድ እዮም፡ ብሰንኪ ኣይሁድ ኣይትጨነቑ።' ኣብተን ሃገራት ዘለዉ ኣይሁድ ምእንቲ ክቕተሉ፡ ኣብ መንግስትኻ ዘለዋ ኩለን ሃገራት ኣዘዝ’። ኬ ኣብቲ ግዜ እቲ ሄራክሊዮስ ዝተባህለ ልኡኽ ካብ ንጉስ ባኒ ጋሳን ብዛዕባ ረሱል (ሰ.ዓ.ወ) ክነግር ቀረበሉ፣ እቲ ሰብኣይ ነቲ ዛንታ ምዝራቡ ምስ ወድአ ሄራክሊዮስ ግዝረት ኣለዎ ድዩ የብሉን ንምፍላጥ ክምርመር ኣዘዞ። ድሕሪ ምፍታሽ ብሓቂ ጸሊም ምዃኑ ተረጋጊጹ። ሽዑ ሰባት ንሄራክሊዮስ ነገሩዎ። ሄራክሊዮስ ነቲ ሰብኣይ ብዛዕባ እቶም ካልኦት ዓረብ፡ ተገዚሮም ድዮም ወይስ ኣይተገዝሩን ኢሉ ሓተቶ።’ ኢሉ መለሰሉ። ኢሉ መለሰ፤ 'ኩሎም ዓረብ ዝተገዝሩ እዮም'። ሄራክሊዮስ ከምዚ ኢሉ፤ 'እዚ ንጉስ ኡማ እዩ ብሓቂ ተወሊዱ'። ሽዑ ሄራክሊሱ ናብ ሓደ ኣብ ሮማ ዝነበረ ዓርኩ ፍልጠቱ ማዕረ ናይ ሄራክሊሱ ዝነበረ - ብዛዕባ ልደት ነቢ መሓመድ ሰለላሁ ዓለይሂ ዋሰላም - ክነግሮ ደብዳበ ሰደደሉ። እዚ ከምዚ ኢሉ እንከሎ ናብ ሃገር ሂምሻ ጉዕዞኡ ቀጸለ፡ ቅድሚ ናብ ሕምሻ ምብጽሑ ግን መልሲ ደብዳቤ ዓርኩ መጀመርያ በጺሑ ነበረ። ዓርኩ ምስቲ ሄራክሊዮስ ዝሃቦ ርእይቶ ተሰማሚዑ፡ መሓመድ ተወሊዱ፡ ብሓቂ ድማ ነቢይ እዩ። ብድሕሪኡ ሄራክሊዮስ ንሰበስልጣን ሮማውያን ናብቲ ኣብ ሂምሻ ዝነበረሉ ቦታ ክመጹ ዓደሞም፣ ኩሉ ሰብ ኣብቲ ኣኼባ ምስ ተረኸበ፣ ሄራክሊዮስ ኩሉ ማዕጾታት ክዕጾ ኣዘዘ። ሽዑ ከምዚ ኢሉ፤ ‘ኣታ ህዝቢ ራም፡ መንግስቲ ኣብ ኢድና ከም ዘይተበላሸወት፡ ኩላትኩም ክቡር ዓወትን ምዕባለን ክትረኽቡ ዲኹም? እንተደሊኹም ንመሓመድ ከም ነቢይ ኣፍልጦ ሃቡ!'. ነዚ ዘረባ እዚ ሰሚዖም፡ ዋላ እኳ ኩሉ ማዕጾታት ተዓጽዩ እንተነበረ፡ ከም ኣእዱግ በረኻ ሃደሙ። ሄራክሊዮስ ከምዚ ዝበለ ኩነታት ምስ ረኣየ ኣብ ነብይነት መሓመድ ክኣምኑ እዮም ዝብል ተስፋ ኣጥፈአ። ብድሕሪኡ ኩሉ ሰብ ናብ በብቦትኡ ክምለስ ኣዚዙ፤ ‘ብሓቂ እዚ ሕጂ ዝበልክዎ ንጽንዓት ኩልኹም ንምፍታን ጥራይ እዩ ነይሩ። ሕጂ እቲ ቆራጽነት ርእየዮ ኣለኹ'። ሽዑ ኣብ ቅድሚ ሄራክሊዮስ ሰገዱ እሞ ብእኡ ተሓጐሱ። በዚ ኸምዚ ዛንታ ሄራክሊዮስ ይዛዘም። ብ[ሳልሕ ቢን ካይሳን]ን [ዩኑስ]ን [ማዕማር]ን ካብ [ኣዝ ዙህሪ] ተረኺቡ ኣሎ።