Kesaksian Abu sufyan tentang akhlak dan kenabian Rasulullah shallallahu 'alaihi wasallam di hadapan kaisar heraclius
Imam Bukhari : 6
حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ الْحَكَمُ بْنُ نَافِعٍ قَالَ أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ عَنْ الزُّهْرِيِّ قَالَ أَخْبَرَنِي عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ بْنِ مَسْعُودٍ أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَبَّاسٍ أَخْبَرَهُ أَنَّ أَبَا سُفْيَانَ بْنَ حَرْبٍ أَخْبَرَهُأَنَّ هِرَقْلَ أَرْسَلَ إِلَيْهِ فِي رَكْبٍ مِنْ قُرَيْشٍ وَكَانُوا تِجَارًا بِالشَّأْمِ فِي الْمُدَّةِ الَّتِي كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مَادَّ فِيهَا أَبَا سُفْيَانَ وَكُفَّارَ قُرَيْشٍ فَأَتَوْهُ وَهُمْ بِإِيلِيَاءَ فَدَعَاهُمْ فِي مَجْلِسِهِ وَحَوْلَهُ عُظَمَاءُ الرُّومِ ثُمَّ دَعَاهُمْ وَدَعَا بِتَرْجُمَانِهِ فَقَالَ أَيُّكُمْ أَقْرَبُ نَسَبًا بِهَذَا الرَّجُلِ الَّذِي يَزْعُمُ أَنَّهُ نَبِيٌّ فَقَالَ أَبُو سُفْيَانَ فَقُلْتُ أَنَا أَقْرَبُهُمْ نَسَبًا فَقَالَ أَدْنُوهُ مِنِّي وَقَرِّبُوا أَصْحَابَهُ فَاجْعَلُوهُمْ عِنْدَ ظَهْرِهِ ثُمَّ قَالَ لِتَرْجُمَانِهِ قُلْ لَهُمْ إِنِّي سَائِلٌ هَذَا عَنْ هَذَا الرَّجُلِ فَإِنْ كَذَبَنِي فَكَذِّبُوهُ فَوَاللَّهِ لَوْلَا الْحَيَاءُ مِنْ أَنْ يَأْثِرُوا عَلَيَّ كَذِبًا لَكَذَبْتُ عَنْهُ ثُمَّ كَانَ أَوَّلَ مَا سَأَلَنِي عَنْهُ أَنْ قَالَ كَيْفَ نَسَبُهُ فِيكُمْ قُلْتُ هُوَ فِينَا ذُو نَسَبٍ قَالَ فَهَلْ قَالَ هَذَا الْقَوْلَ مِنْكُمْ أَحَدٌ قَطُّ قَبْلَهُ قُلْتُ لَا قَالَ فَهَلْ كَانَ مِنْ آبَائِهِ مِنْ مَلِكٍ قُلْتُ لَا قَالَ فَأَشْرَافُ النَّاسِ يَتَّبِعُونَهُ أَمْ ضُعَفَاؤُهُمْ فَقُلْتُ بَلْ ضُعَفَاؤُهُمْ قَالَ أَيَزِيدُونَ أَمْ يَنْقُصُونَ قُلْتُ بَلْ يَزِيدُونَ قَالَ فَهَلْ يَرْتَدُّ أَحَدٌ مِنْهُمْ سَخْطَةً لِدِينِهِ بَعْدَ أَنْ يَدْخُلَ فِيهِ قُلْتُ لَا قَالَ فَهَلْ كُنْتُمْ تَتَّهِمُونَهُ بِالْكَذِبِ قَبْلَ أَنْ يَقُولَ مَا قَالَ قُلْتُ لَا قَالَ فَهَلْ يَغْدِرُ قُلْتُ لَا وَنَحْنُ مِنْهُ فِي مُدَّةٍ لَا نَدْرِي مَا هُوَ فَاعِلٌ فِيهَا قَالَ وَلَمْ تُمْكِنِّي كَلِمَةٌ أُدْخِلُ فِيهَا شَيْئًا غَيْرُ هَذِهِ الْكَلِمَةِ قَالَ فَهَلْ قَاتَلْتُمُوهُ قُلْتُ نَعَمْ قَالَ فَكَيْفَ كَانَ قِتَالُكُمْ إِيَّاهُ قُلْتُ الْحَرْبُ بَيْنَنَا وَبَيْنَهُ سِجَالٌ يَنَالُ مِنَّا وَنَنَالُ مِنْهُ قَالَ مَاذَا يَأْمُرُكُمْ قُلْتُ يَقُولُ اعْبُدُوا اللَّهَ وَحْدَهُ وَلَا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا وَاتْرُكُوا مَا يَقُولُ آبَاؤُكُمْ وَيَأْمُرُنَا بِالصَّلَاةِ وَالزَّكَاةِ وَالصِّدْقِ وَالْعَفَافِ وَالصِّلَةِ فَقَالَ لِلتَّرْجُمَانِ قُلْ لَهُ سَأَلْتُكَ عَنْ نَسَبِهِ فَذَكَرْتَ أَنَّهُ فِيكُمْ ذُو نَسَبٍ فَكَذَلِكَ الرُّسُلُ تُبْعَثُ فِي نَسَبِ قَوْمِهَا وَسَأَلْتُكَ هَلْ قَالَ أَحَدٌ مِنْكُمْ هَذَا الْقَوْلَ فَذَكَرْتَ أَنْ لَا فَقُلْتُ لَوْ كَانَ أَحَدٌ قَالَ هَذَا الْقَوْلَ قَبْلَهُ لَقُلْتُ رَجُلٌ يَأْتَسِي بِقَوْلٍ قِيلَ قَبْلَهُ وَسَأَلْتُكَ هَلْ كَانَ مِنْ آبَائِهِ مِنْ مَلِكٍ فَذَكَرْتَ أَنْ لَا قُلْتُ فَلَوْ كَانَ مِنْ آبَائِهِ مِنْ مَلِكٍ قُلْتُ رَجُلٌ يَطْلُبُ مُلْكَ أَبِيهِ وَسَأَلْتُكَ هَلْ كُنْتُمْ تَتَّهِمُونَهُ بِالْكَذِبِ قَبْلَ أَنْ يَقُولَ مَا قَالَ فَذَكَرْتَ أَنْ لَا فَقَدْ أَعْرِفُ أَنَّهُ لَمْ يَكُنْ لِيَذَرَ الْكَذِبَ عَلَى النَّاسِ وَيَكْذِبَ عَلَى اللَّهِ وَسَأَلْتُكَ أَشْرَافُ النَّاسِ اتَّبَعُوهُ أَمْ ضُعَفَاؤُهُمْ فَذَكَرْتَ أَنَّ ضُعَفَاءَهُمْ اتَّبَعُوهُ وَهُمْ أَتْبَاعُ الرُّسُلِ وَسَأَلْتُكَ أَيَزِيدُونَ أَمْ يَنْقُصُونَ فَذَكَرْتَ أَنَّهُمْ يَزِيدُونَ وَكَذَلِكَ أَمْرُ الْإِيمَانِ حَتَّى يَتِمَّ وَسَأَلْتُكَ أَيَرْتَدُّ أَحَدٌ سَخْطَةً لِدِينِهِ بَعْدَ أَنْ يَدْخُلَ فِيهِ فَذَكَرْتَ أَنْ لَا وَكَذَلِكَ الْإِيمَانُ حِينَ تُخَالِطُ بَشَاشَتُهُ الْقُلُوبَ وَسَأَلْتُكَ هَلْ يَغْدِرُ فَذَكَرْتَ أَنْ لَا وَكَذَلِكَ الرُّسُلُ لَا تَغْدِرُ وَسَأَلْتُكَ بِمَا يَأْمُرُكُمْ فَذَكَرْتَ أَنَّهُ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تَعْبُدُوا اللَّهَ وَلَا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا وَيَنْهَاكُمْ عَنْ عِبَادَةِ الْأَوْثَانِ وَيَأْمُرُكُمْ بِالصَّلَاةِ وَالصِّدْقِ وَالْعَفَافِ فَإِنْ كَانَ مَا تَقُولُ حَقًّا فَسَيَمْلِكُ مَوْضِعَ قَدَمَيَّ هَاتَيْنِ وَقَدْ كُنْتُ أَعْلَمُ أَنَّهُ خَارِجٌ لَمْ أَكُنْ أَظُنُّ أَنَّهُ مِنْكُمْ فَلَوْ أَنِّي أَعْلَمُ أَنِّي أَخْلُصُ إِلَيْهِ لَتَجَشَّمْتُ لِقَاءَهُ وَلَوْ كُنْتُ عِنْدَهُ لَغَسَلْتُ عَنْ قَدَمِهِ ثُمَّ دَعَا بِكِتَابِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ الَّذِي بَعَثَ بِهِ دِحْيَةُ إِلَى عَظِيمِ بُصْرَى فَدَفَعَهُ إِلَى هِرَقْلَ فَقَرَأَهُ فَإِذَا فِيهِ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ مِنْ مُحَمَّدٍ عَبْدِ اللَّهِ وَرَسُولِهِ إِلَى هِرَقْلَ عَظِيمِ الرُّومِ سَلَامٌ عَلَى مَنْ اتَّبَعَ الْهُدَى أَمَّا بَعْدُ فَإِنِّي أَدْعُوكَ بِدِعَايَةِ الْإِسْلَامِ أَسْلِمْ تَسْلَمْ يُؤْتِكَ اللَّهُ أَجْرَكَ مَرَّتَيْنِ فَإِنْ تَوَلَّيْتَ فَإِنَّ عَلَيْكَ إِثْمَ الْأَرِيسِيِّينَ وَ{ يَا أَهْلَ الْكِتَابِ تَعَالَوْا إِلَى كَلِمَةٍ سَوَاءٍ بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمْ أَنْ لَا نَعْبُدَ إِلَّا اللَّهَ وَلَا نُشْرِكَ بِهِ شَيْئًا وَلَا يَتَّخِذَ بَعْضُنَا بَعْضًا أَرْبَابًا مِنْ دُونِ اللَّهِ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُولُوا اشْهَدُوا بِأَنَّا مُسْلِمُونَ }قَالَ أَبُو سُفْيَانَ فَلَمَّا قَالَ مَا قَالَ وَفَرَغَ مِنْ قِرَاءَةِ الْكِتَابِ كَثُرَ عِنْدَهُ الصَّخَبُ وَارْتَفَعَتْ الْأَصْوَاتُ وَأُخْرِجْنَا فَقُلْتُ لِأَصْحَابِي حِينَ أُخْرِجْنَا لَقَدْ أَمِرَ أَمْرُ ابْنِ أَبِي كَبْشَةَ إِنَّهُ يَخَافُهُ مَلِكُ بَنِي الْأَصْفَرِ فَمَا زِلْتُ مُوقِنًا أَنَّهُ سَيَظْهَرُ حَتَّى أَدْخَلَ اللَّهُ عَلَيَّ الْإِسْلَامَ وَكَانَ ابْنُ النَّاظُورِ صَاحِبُ إِيلِيَاءَ وَهِرَقْلَ سُقُفًّا عَلَى نَصَارَى الشَّأْمِ يُحَدِّثُ أَنَّ هِرَقْلَ حِينَ قَدِمَ إِيلِيَاءَ أَصْبَحَ يَوْمًا خَبِيثَ النَّفْسِ فَقَالَ بَعْضُ بَطَارِقَتِهِ قَدْ اسْتَنْكَرْنَا هَيْئَتَكَ قَالَ ابْنُ النَّاظُورِ وَكَانَ هِرَقْلُ حَزَّاءً يَنْظُرُ فِي النُّجُومِ فَقَالَ لَهُمْ حِينَ سَأَلُوهُ إِنِّي رَأَيْتُ اللَّيْلَةَ حِينَ نَظَرْتُ فِي النُّجُومِ مَلِكَ الْخِتَانِ قَدْ ظَهَرَ فَمَنْ يَخْتَتِنُ مِنْ هَذِهِ الْأُمَّةِ قَالُوا لَيْسَ يَخْتَتِنُ إِلَّا الْيَهُودُ فَلَا يُهِمَّنَّكَ شَأْنُهُمْ وَاكْتُبْ إِلَى مَدَايِنِ مُلْكِكَ فَيَقْتُلُوا مَنْ فِيهِمْ مِنْ الْيَهُودِ فَبَيْنَمَا هُمْ عَلَى أَمْرِهِمْ أُتِيَ هِرَقْلُ بِرَجُلٍ أَرْسَلَ بِهِ مَلِكُ غَسَّانَ يُخْبِرُ عَنْ خَبَرِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَلَمَّا اسْتَخْبَرَهُ هِرَقْلُ قَالَ اذْهَبُوا فَانْظُرُوا أَمُخْتَتِنٌ هُوَ أَمْ لَا فَنَظَرُوا إِلَيْهِ فَحَدَّثُوهُ أَنَّهُ مُخْتَتِنٌ وَسَأَلَهُ عَنْ الْعَرَبِ فَقَالَ هُمْ يَخْتَتِنُونَ فَقَالَ هِرَقْلُ هَذَا مُلْكُ هَذِهِ الْأُمَّةِ قَدْ ظَهَرَ ثُمَّ كَتَبَ هِرَقْلُ إِلَى صَاحِبٍ لَهُ بِرُومِيَةَ وَكَانَ نَظِيرَهُ فِي الْعِلْمِ وَسَارَ هِرَقْلُ إِلَى حِمْصَ فَلَمْ يَرِمْ حِمْصَ حَتَّى أَتَاهُ كِتَابٌ مِنْ صَاحِبِهِ يُوَافِقُ رَأْيَ هِرَقْلَ عَلَى خُرُوجِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَأَنَّهُ نَبِيٌّ فَأَذِنَ هِرَقْلُ لِعُظَمَاءِ الرُّومِ فِي دَسْكَرَةٍ لَهُ بِحِمْصَ ثُمَّ أَمَرَ بِأَبْوَابِهَا فَغُلِّقَتْ ثُمَّ اطَّلَعَ فَقَالَ يَا مَعْشَرَ الرُّومِ هَلْ لَكُمْ فِي الْفَلَاحِ وَالرُّشْدِ وَأَنْ يَثْبُتَ مُلْكُكُمْ فَتُبَايِعُوا هَذَا النَّبِيَّ فَحَاصُوا حَيْصَةَ حُمُرِ الْوَحْشِ إِلَى الْأَبْوَابِ فَوَجَدُوهَا قَدْ غُلِّقَتْ فَلَمَّا رَأَى هِرَقْلُ نَفْرَتَهُمْ وَأَيِسَ مِنْ الْإِيمَانِ قَالَ رُدُّوهُمْ عَلَيَّ وَقَالَ إِنِّي قُلْتُ مَقَالَتِي آنِفًا أَخْتَبِرُ بِهَا شِدَّتَكُمْ عَلَى دِينِكُمْ فَقَدْ رَأَيْتُ فَسَجَدُوا لَهُ وَرَضُوا عَنْهُ فَكَانَ ذَلِكَ آخِرَ شَأْنِ هِرَقْلَرَوَاهُ صَالِحُ بْنُ كَيْسَانَ وَيُونُسُ وَمَعْمَرٌ عَنْ الزُّهْرِيِّ
Osenyisowa [Abu Al Yaman Al Hakam bin Nafi’] nowacho ni, osenyisowa [Syu’aib] kowuok [Az Zuhri] osenyisowa [Abudullah bin Abdullah bin ‘Utbah bin Mas’ud] ni [Abudullah bin ‘Abbas] osenyisowa ni [Abu] Sufyan en gi Harbdullah bin Mas’ud; ni Heraclius ne oyudo grup mar jo-Quraish ma ne ni e wuoth mar ohala e piny Siria e kinde ma ne winjruok e kind Jaote kod Abu Sufyan kod jo-Quraish ma ne ok oyie ne ochako tiyo. Ka ne gichung’ e Iliya’ ne giromo gi Heraklio kuom lwongo mar Heraklio mondo oluonggi mondo giwuoth e chokruok mare, e kindeno Heraklio ne ni kanyachiel gi jotelo madongo mag Jo-Rumi. Heraklius ne wuoyo kodgi kokalo kuom ng’at ma ne loko dhok. Heraklio nowacho ni; ‘En ng’ano kuomu ma nigi winjruok machiegni ahinya gi ng’at ma wacho ni en Jaote?’. Abu Sufyan nowacho ni; omiyo ne adwoko ni; ‘An e ng’at ma nigi winjruok machiegni ahinya gi anyuola kode’. Heraklio nowacho ni; ‘Kelne machiegni koda kendo bende osiepe mage’. Omiyo, ne giketo Jo-Quraysh bang’ Abu Sufyan. Bang’e, Heraclius nowacho kokalo kuom jalo ma ne loko dhok mare kama: ‘Wachne ni ne apenje wach mar ng’at ma ne wacho ni en Jaote. Ka owuondora, to nyaka iwuond’. Kaka Allah, ka ok en nikech wich kuot ma ne okel gi weche ma ne odonjnego ni ne giwuondora, dine awuondore.’ Abu Sufyan nowacho ni; Omiyo gima ne openja mokwongo kuome - Jaote - ne en niya: 'en ang'o ma rang'iny mar anyuola mare e kindu?' Ne adwoko kama: ‘En ng’at ma nigi anyuola maber’. Ne openjo kendo niya: ‘Be nitie ng’at machielo mosewacho wachno kapok en?’ Ne adwoko ni: ‘Onge gimoro’. Ne openjo kendo kama: ‘Be wuon-gi en ruoth?’ Ne adwoko ni: ‘Ooyo’. Bende joma luwo bang’e gin joma nigi rang’iny mamalo kata joma nigi rang’iny ma piny?’ Ne adwoko ni: ‘Kata jogo ma luwo bang’e gin ji ma piny’. Ne openjo kendo kama: ‘Be jolupne medore kata medore?’ Ne adwoko ni: ‘Med’. Ne openjo kendo niya: ‘Be nitie ng’at moseweyo din nikech ne en gi mirima gi din mare?’ Ne adwoko ni: ‘Onge gimoro’. Ne openjo kendo niya: ‘Be iseyudo ka owuondore kapok owacho gima owacho?’ Ne adwoko ni: ‘Ok onego’. Ne openjo kendo kama: ‘Be osebedo ka otimo rieko?’ Ne adwoko kama: ‘Ok. Ka ne wadhi loso kode, ne ok otimo kamano’. Abu Sufyan nowacho kama: ‘Ok anyal nyiso gimoro machielo mak mana weche ma kamago’. Ne openjo kendo niya: ‘Be idhi lweny kode?’ Ne adwoko ni: ‘Eyo’. Ne openjo kendo niya: ‘Ere kaka lwenyno ne otieko?’ Ne adwoko kama: ‘Lweny ma ni e kindwa kod en en lweny maduong’ ahinya. Seche moko ogoyowa, seche moko wan bende wagoyo’. Ne openjo kendo kama: ‘Ne omiyi chik ni itim ang’o?’ Ne adwoko kama: ‘Ne omiwa chik; ‘Lam Allah ma ok uketo gimoro amora kode, kendo uwe gik ma jodongou nowacho. “Bende, ne ogolo chik ni mondo walam, wachul zakat, wawach adier, wawe ne jowetewa kethowa kendo warit osiep.” Omiyo, Heraclius nowacho ne jalo ma ne loko dhok mare niya: ‘Wachne ni asepenji kuom jonyuol mag ng’atno, inyiso ni ng’atno onyuol e dhoot ma nigi huma. Kamano bende, ng’atno ne ochier e kind nyithind ogandane. Kendo ne apenji ka ng’ato osewacho wach ma ne owacho chon, ne iwacho ni ok. Kapo ni ne owachi ni ng’ato osewacho wachno chon, adier ni ne abiro paro ni ng’atni ne otimo kopi mar ng’at moro mosewacho wachno chon. Bende, ne apenjo ka wuon-gi ne en dhoot mar ruoth, omiyo ne idwoko ni ok. Ne awacho ni ka wuon-gi ne en mar anyuola mar ruoth, to adier ni ng’atni ne dhi bedo ka dwaro pinyruodh wuon-gi. Kendo bende ne apenji ka iseyudo . Ka ne owuondore kapok owacho gima owacho, ne idwoko ni ok. Ne ang’eyo gadier ni kata dhano ok nyal wuondore, to kata wuondo Allah. Kendo bende asepenjou niya, bende jogo ma luwo bang’e gin joma nigi huma kata joma nigi huma matin?’ Ne idwoko joma ng’won ma ne luwo bang’e. Adier, gin jolup Jaote. Bende ne apenjo ni ka kwan mar jolup ne omedore kata ne odok piny, ne idwoko ni ne omedore. Kendo mano e kaka yie timore nyaka obed malong’o chuth. Bende asepenjou ka be nitie ng’at moseweyo din nikech ne en gi mirima gi din mare. Ne odwoko ni ok. Kendo mano e kaka yie chalo ka odongo kendo odongo e chuny. Bende ne apenji ka be osebedo ka otimo richo, ne idwoko ni ok otimo kamano. Kendo mano e kaka ne en kaka Jo-Aposto ne ok nyal timo richo. Kendo bende asepenjou gima ne omiyi chik ni utim, ne odwoko ni ne omiyi chik ni ulamo Allah kuom kik utim gimoro amora kode, kendo ne ogeng’u mondo kik ulam tipo ma ok ler, bende ne omiyi chik ni mondo ubed gi lamo, ubed gi zakat, ubed gi adier, uwe ne joweteu richo kendo ubed gi osiep. Ka gik moko duto ma iwacho gin adier, to adier obiro locho e pinyruoth e bwo tienda. Ne aparo gadier ni ok en e kindu sani, ka ang’eyo yo mar chopo ire, adier ni ne abiro temo matek mondo ayude ma ka an e bathe ne abiro lwoko tiende gadier. Kae to Heraclius nokwayo oboke kuom Jaote ma ne okelo gi Dihyah ne jotelo mag Basrah. Omiyo, ne omiyo Heraclius barua no, omiyo nosomo kendo weche mantie ne ondik kama: ‘Bismillahir Rahmanir Rahim. Kowuok kuom Muhammad jatich Nyasaye kendo Jaote nyaka Heraklius. Jatend Rumi, Warruok ne jogo ma luwo chike. Kae to kar timo kamano, aluongou gi luong mar Islam; Ibiro donjo e Islam, to ibiro bedo gi arita, Allah biro miyi duoko maber nyadi riyo. To ka ulokore, to ubiro ting’o richo mag ogandau, kendo: O oganda mag buge, biro - mako - wach - chik - ni onge ywak e kindwa kod un, ni ok walam ng’ato ang’ata mak mana Allah kendo ok wabed gi gimoro amora ma wanyalo tudruok kode kendo kata - kata - ng’ato kuomwa ok kawo jomoko kaka Rabbs ma ok en Allah’. Ka gilokore, to nyisgi ni: ‘Ne, wan jogo ma oseluwo -ne Nyasaye-’. Abu Sufyan nowacho kama: ‘Bang’ ka Heraclius osenyisowa gik ma ne owacho kendo osetieko somo obokeno, ne nitie koko kod dwol ma ne nigi koko, ma ne omiyo wadhi oko. Ne awacho ne osiepena bang’ ka ne osegolwa oko; ‘Adier, oseluongo mondo odonj e weche mag wuod Abu Kabsyah. Heraklius ne parruok ahinya kuom pinyruodh Rumi. Kata e kindeno bende ne an kod kihondko ni Muhammad nedhi yudo loch, nyaka gikone - winjo no ne olal bang' - Allah ne oyiena e din mar Islam. Kendo Ibn An Nazhur mane en jatelo mar Iliya kendo Heraclius ne en Bisop mar Jokristo, ne owacho ni odiechieng' moro kane Heraklius nene olim Iliya ne en gi parruok ahinya, kowacho ne moko kuom jotend lweny mage ni: 'Adier wakwedo chal mari. Bende, Ibn Nazhur nowacho ni, ‘Heraclius ne en jalony mar ng’iyo sulwe ma kinde duto ne oketo pachne kuom kaka sulwe wuotho. Chieng’ moro nodwoko penjo ma jodolo ne penje; ‘Odiechieng’ moro ka ne aneno kaka sulwe kalo, ne aneno ni ruoth Khitan osenyuol, ng’ano e kind ogandani ma ne ogol lier?’ Dwoke jodolo; ‘Ji ma timo tim mar ng’ado lier gin Jo-Yahudi kende, kik ubed gi parruok nikech Jo-Yahudi. Chik mana piny duto ma ni e pinyruodhi, mondo onegi Jo-Yahudi ma ni e pinjego’. K E kindeno, Heraclius, jaote kowuok kuom ruoth mar Bani Ghassan, ne oket mondo onyis wach Jaote mar Nyasaye (kuong'ruok kod gweth mar Nyasaye obed kode), bang' ka jalno nosetieko nyiso wachno, Heraclius ne ogolo chik ni mondo otimne nonro mondo one ka en gi lier kata ooyo. Bang’ ng’iyo, ne oyudre ni en ng’at ma rateng’ gadier. Bang’e, ji nonyiso Heraklio wachno. Heraklius nopenjo ng’atno kuom Jo-Arab mamoko ni, be ne giyudo lier kata ok?’ Ne odwoko ni; ‘Jo-Arab duto osetim lier’. Heraklio nowacho ni; ‘Ma e ruoth mar Ummah, adier osenyuol’. Bang’e, Heraclisu nooro oboke ne osiepne moro ma ne ni Rumi ma ne ng’eyo mare rom gi mar Heraklisu - mondo onyise wach nyuol mar Jaote Muhammad -. E kindeno, ne odhi nyime gi wuodhe nyaka e piny Himsha, to kapok ochopo Himsha, duoko mar oboke mar osiepne ne osechopo mokuongo. Osiepne ne oyie gi paro mar Heraclius ni Muhammad nonyuol kendo ni en adier ni en jaote. Bang’e, Heraklio noluongo jotend piny Rumi mondo obi e kar dak mare e Himsha, bang’ ka ji duto osebedo e chokruokno, Heraklio nomiyo chik ni mondo oum dhoudi duto. Bang’e ne owacho kama; ‘O piny rum, bende un duto ubiro yudo loch kod dongruok ma nigi duong’, ka pinyruoth pod odong’ e lwetewa? Ka idwaro, yie ni Muhammad en Jaote!’. Ka ne giwinjo wechego, ne giwuok gi ng’wech kaka kana mag bungu, kata obedo ni dhoudi duto ne olor. Kane Heraclius oneno chal ma kamano, Heraclius ne olalo geno ni gibiro yie kuom lendo mar Muhammad. Bang’e ne ogolo chik ne ji duto mondo odok e kuondegi kendo nowacho ni; ‘E adier, gima ne awacho sani ne en mana mar temo ng’eyo motegno ma un duto un-go. Koro aseneno ng’ado burano’. Bang’e ne giluoro piny e nyim Heraklio kendo ne gimor kode. Omiyo, wach mar Heraklio giko. Ne ondiki gi [Salih bin Kaisan] kod [Yunus] kod [Ma’mar] kowuok e [Az Zuhri].