Kesaksian Abu sufyan tentang akhlak dan kenabian Rasulullah shallallahu 'alaihi wasallam di hadapan kaisar heraclius

Imam Bukhari : 6

حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ الْحَكَمُ بْنُ نَافِعٍ قَالَ أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ عَنْ الزُّهْرِيِّ قَالَ أَخْبَرَنِي عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ بْنِ مَسْعُودٍ أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَبَّاسٍ أَخْبَرَهُ أَنَّ أَبَا سُفْيَانَ بْنَ حَرْبٍ أَخْبَرَهُأَنَّ هِرَقْلَ أَرْسَلَ إِلَيْهِ فِي رَكْبٍ مِنْ قُرَيْشٍ وَكَانُوا تِجَارًا بِالشَّأْمِ فِي الْمُدَّةِ الَّتِي كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مَادَّ فِيهَا أَبَا سُفْيَانَ وَكُفَّارَ قُرَيْشٍ فَأَتَوْهُ وَهُمْ بِإِيلِيَاءَ فَدَعَاهُمْ فِي مَجْلِسِهِ وَحَوْلَهُ عُظَمَاءُ الرُّومِ ثُمَّ دَعَاهُمْ وَدَعَا بِتَرْجُمَانِهِ فَقَالَ أَيُّكُمْ أَقْرَبُ نَسَبًا بِهَذَا الرَّجُلِ الَّذِي يَزْعُمُ أَنَّهُ نَبِيٌّ فَقَالَ أَبُو سُفْيَانَ فَقُلْتُ أَنَا أَقْرَبُهُمْ نَسَبًا فَقَالَ أَدْنُوهُ مِنِّي وَقَرِّبُوا أَصْحَابَهُ فَاجْعَلُوهُمْ عِنْدَ ظَهْرِهِ ثُمَّ قَالَ لِتَرْجُمَانِهِ قُلْ لَهُمْ إِنِّي سَائِلٌ هَذَا عَنْ هَذَا الرَّجُلِ فَإِنْ كَذَبَنِي فَكَذِّبُوهُ فَوَاللَّهِ لَوْلَا الْحَيَاءُ مِنْ أَنْ يَأْثِرُوا عَلَيَّ كَذِبًا لَكَذَبْتُ عَنْهُ ثُمَّ كَانَ أَوَّلَ مَا سَأَلَنِي عَنْهُ أَنْ قَالَ كَيْفَ نَسَبُهُ فِيكُمْ قُلْتُ هُوَ فِينَا ذُو نَسَبٍ قَالَ فَهَلْ قَالَ هَذَا الْقَوْلَ مِنْكُمْ أَحَدٌ قَطُّ قَبْلَهُ قُلْتُ لَا قَالَ فَهَلْ كَانَ مِنْ آبَائِهِ مِنْ مَلِكٍ قُلْتُ لَا قَالَ فَأَشْرَافُ النَّاسِ يَتَّبِعُونَهُ أَمْ ضُعَفَاؤُهُمْ فَقُلْتُ بَلْ ضُعَفَاؤُهُمْ قَالَ أَيَزِيدُونَ أَمْ يَنْقُصُونَ قُلْتُ بَلْ يَزِيدُونَ قَالَ فَهَلْ يَرْتَدُّ أَحَدٌ مِنْهُمْ سَخْطَةً لِدِينِهِ بَعْدَ أَنْ يَدْخُلَ فِيهِ قُلْتُ لَا قَالَ فَهَلْ كُنْتُمْ تَتَّهِمُونَهُ بِالْكَذِبِ قَبْلَ أَنْ يَقُولَ مَا قَالَ قُلْتُ لَا قَالَ فَهَلْ يَغْدِرُ قُلْتُ لَا وَنَحْنُ مِنْهُ فِي مُدَّةٍ لَا نَدْرِي مَا هُوَ فَاعِلٌ فِيهَا قَالَ وَلَمْ تُمْكِنِّي كَلِمَةٌ أُدْخِلُ فِيهَا شَيْئًا غَيْرُ هَذِهِ الْكَلِمَةِ قَالَ فَهَلْ قَاتَلْتُمُوهُ قُلْتُ نَعَمْ قَالَ فَكَيْفَ كَانَ قِتَالُكُمْ إِيَّاهُ قُلْتُ الْحَرْبُ بَيْنَنَا وَبَيْنَهُ سِجَالٌ يَنَالُ مِنَّا وَنَنَالُ مِنْهُ قَالَ مَاذَا يَأْمُرُكُمْ قُلْتُ يَقُولُ اعْبُدُوا اللَّهَ وَحْدَهُ وَلَا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا وَاتْرُكُوا مَا يَقُولُ آبَاؤُكُمْ وَيَأْمُرُنَا بِالصَّلَاةِ وَالزَّكَاةِ وَالصِّدْقِ وَالْعَفَافِ وَالصِّلَةِ فَقَالَ لِلتَّرْجُمَانِ قُلْ لَهُ سَأَلْتُكَ عَنْ نَسَبِهِ فَذَكَرْتَ أَنَّهُ فِيكُمْ ذُو نَسَبٍ فَكَذَلِكَ الرُّسُلُ تُبْعَثُ فِي نَسَبِ قَوْمِهَا وَسَأَلْتُكَ هَلْ قَالَ أَحَدٌ مِنْكُمْ هَذَا الْقَوْلَ فَذَكَرْتَ أَنْ لَا فَقُلْتُ لَوْ كَانَ أَحَدٌ قَالَ هَذَا الْقَوْلَ قَبْلَهُ لَقُلْتُ رَجُلٌ يَأْتَسِي بِقَوْلٍ قِيلَ قَبْلَهُ وَسَأَلْتُكَ هَلْ كَانَ مِنْ آبَائِهِ مِنْ مَلِكٍ فَذَكَرْتَ أَنْ لَا قُلْتُ فَلَوْ كَانَ مِنْ آبَائِهِ مِنْ مَلِكٍ قُلْتُ رَجُلٌ يَطْلُبُ مُلْكَ أَبِيهِ وَسَأَلْتُكَ هَلْ كُنْتُمْ تَتَّهِمُونَهُ بِالْكَذِبِ قَبْلَ أَنْ يَقُولَ مَا قَالَ فَذَكَرْتَ أَنْ لَا فَقَدْ أَعْرِفُ أَنَّهُ لَمْ يَكُنْ لِيَذَرَ الْكَذِبَ عَلَى النَّاسِ وَيَكْذِبَ عَلَى اللَّهِ وَسَأَلْتُكَ أَشْرَافُ النَّاسِ اتَّبَعُوهُ أَمْ ضُعَفَاؤُهُمْ فَذَكَرْتَ أَنَّ ضُعَفَاءَهُمْ اتَّبَعُوهُ وَهُمْ أَتْبَاعُ الرُّسُلِ وَسَأَلْتُكَ أَيَزِيدُونَ أَمْ يَنْقُصُونَ فَذَكَرْتَ أَنَّهُمْ يَزِيدُونَ وَكَذَلِكَ أَمْرُ الْإِيمَانِ حَتَّى يَتِمَّ وَسَأَلْتُكَ أَيَرْتَدُّ أَحَدٌ سَخْطَةً لِدِينِهِ بَعْدَ أَنْ يَدْخُلَ فِيهِ فَذَكَرْتَ أَنْ لَا وَكَذَلِكَ الْإِيمَانُ حِينَ تُخَالِطُ بَشَاشَتُهُ الْقُلُوبَ وَسَأَلْتُكَ هَلْ يَغْدِرُ فَذَكَرْتَ أَنْ لَا وَكَذَلِكَ الرُّسُلُ لَا تَغْدِرُ وَسَأَلْتُكَ بِمَا يَأْمُرُكُمْ فَذَكَرْتَ أَنَّهُ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تَعْبُدُوا اللَّهَ وَلَا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا وَيَنْهَاكُمْ عَنْ عِبَادَةِ الْأَوْثَانِ وَيَأْمُرُكُمْ بِالصَّلَاةِ وَالصِّدْقِ وَالْعَفَافِ فَإِنْ كَانَ مَا تَقُولُ حَقًّا فَسَيَمْلِكُ مَوْضِعَ قَدَمَيَّ هَاتَيْنِ وَقَدْ كُنْتُ أَعْلَمُ أَنَّهُ خَارِجٌ لَمْ أَكُنْ أَظُنُّ أَنَّهُ مِنْكُمْ فَلَوْ أَنِّي أَعْلَمُ أَنِّي أَخْلُصُ إِلَيْهِ لَتَجَشَّمْتُ لِقَاءَهُ وَلَوْ كُنْتُ عِنْدَهُ لَغَسَلْتُ عَنْ قَدَمِهِ ثُمَّ دَعَا بِكِتَابِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ الَّذِي بَعَثَ بِهِ دِحْيَةُ إِلَى عَظِيمِ بُصْرَى فَدَفَعَهُ إِلَى هِرَقْلَ فَقَرَأَهُ فَإِذَا فِيهِ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ مِنْ مُحَمَّدٍ عَبْدِ اللَّهِ وَرَسُولِهِ إِلَى هِرَقْلَ عَظِيمِ الرُّومِ سَلَامٌ عَلَى مَنْ اتَّبَعَ الْهُدَى أَمَّا بَعْدُ فَإِنِّي أَدْعُوكَ بِدِعَايَةِ الْإِسْلَامِ أَسْلِمْ تَسْلَمْ يُؤْتِكَ اللَّهُ أَجْرَكَ مَرَّتَيْنِ فَإِنْ تَوَلَّيْتَ فَإِنَّ عَلَيْكَ إِثْمَ الْأَرِيسِيِّينَ وَ{ يَا أَهْلَ الْكِتَابِ تَعَالَوْا إِلَى كَلِمَةٍ سَوَاءٍ بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمْ أَنْ لَا نَعْبُدَ إِلَّا اللَّهَ وَلَا نُشْرِكَ بِهِ شَيْئًا وَلَا يَتَّخِذَ بَعْضُنَا بَعْضًا أَرْبَابًا مِنْ دُونِ اللَّهِ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُولُوا اشْهَدُوا بِأَنَّا مُسْلِمُونَ }قَالَ أَبُو سُفْيَانَ فَلَمَّا قَالَ مَا قَالَ وَفَرَغَ مِنْ قِرَاءَةِ الْكِتَابِ كَثُرَ عِنْدَهُ الصَّخَبُ وَارْتَفَعَتْ الْأَصْوَاتُ وَأُخْرِجْنَا فَقُلْتُ لِأَصْحَابِي حِينَ أُخْرِجْنَا لَقَدْ أَمِرَ أَمْرُ ابْنِ أَبِي كَبْشَةَ إِنَّهُ يَخَافُهُ مَلِكُ بَنِي الْأَصْفَرِ فَمَا زِلْتُ مُوقِنًا أَنَّهُ سَيَظْهَرُ حَتَّى أَدْخَلَ اللَّهُ عَلَيَّ الْإِسْلَامَ وَكَانَ ابْنُ النَّاظُورِ صَاحِبُ إِيلِيَاءَ وَهِرَقْلَ سُقُفًّا عَلَى نَصَارَى الشَّأْمِ يُحَدِّثُ أَنَّ هِرَقْلَ حِينَ قَدِمَ إِيلِيَاءَ أَصْبَحَ يَوْمًا خَبِيثَ النَّفْسِ فَقَالَ بَعْضُ بَطَارِقَتِهِ قَدْ اسْتَنْكَرْنَا هَيْئَتَكَ قَالَ ابْنُ النَّاظُورِ وَكَانَ هِرَقْلُ حَزَّاءً يَنْظُرُ فِي النُّجُومِ فَقَالَ لَهُمْ حِينَ سَأَلُوهُ إِنِّي رَأَيْتُ اللَّيْلَةَ حِينَ نَظَرْتُ فِي النُّجُومِ مَلِكَ الْخِتَانِ قَدْ ظَهَرَ فَمَنْ يَخْتَتِنُ مِنْ هَذِهِ الْأُمَّةِ قَالُوا لَيْسَ يَخْتَتِنُ إِلَّا الْيَهُودُ فَلَا يُهِمَّنَّكَ شَأْنُهُمْ وَاكْتُبْ إِلَى مَدَايِنِ مُلْكِكَ فَيَقْتُلُوا مَنْ فِيهِمْ مِنْ الْيَهُودِ فَبَيْنَمَا هُمْ عَلَى أَمْرِهِمْ أُتِيَ هِرَقْلُ بِرَجُلٍ أَرْسَلَ بِهِ مَلِكُ غَسَّانَ يُخْبِرُ عَنْ خَبَرِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَلَمَّا اسْتَخْبَرَهُ هِرَقْلُ قَالَ اذْهَبُوا فَانْظُرُوا أَمُخْتَتِنٌ هُوَ أَمْ لَا فَنَظَرُوا إِلَيْهِ فَحَدَّثُوهُ أَنَّهُ مُخْتَتِنٌ وَسَأَلَهُ عَنْ الْعَرَبِ فَقَالَ هُمْ يَخْتَتِنُونَ فَقَالَ هِرَقْلُ هَذَا مُلْكُ هَذِهِ الْأُمَّةِ قَدْ ظَهَرَ ثُمَّ كَتَبَ هِرَقْلُ إِلَى صَاحِبٍ لَهُ بِرُومِيَةَ وَكَانَ نَظِيرَهُ فِي الْعِلْمِ وَسَارَ هِرَقْلُ إِلَى حِمْصَ فَلَمْ يَرِمْ حِمْصَ حَتَّى أَتَاهُ كِتَابٌ مِنْ صَاحِبِهِ يُوَافِقُ رَأْيَ هِرَقْلَ عَلَى خُرُوجِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَأَنَّهُ نَبِيٌّ فَأَذِنَ هِرَقْلُ لِعُظَمَاءِ الرُّومِ فِي دَسْكَرَةٍ لَهُ بِحِمْصَ ثُمَّ أَمَرَ بِأَبْوَابِهَا فَغُلِّقَتْ ثُمَّ اطَّلَعَ فَقَالَ يَا مَعْشَرَ الرُّومِ هَلْ لَكُمْ فِي الْفَلَاحِ وَالرُّشْدِ وَأَنْ يَثْبُتَ مُلْكُكُمْ فَتُبَايِعُوا هَذَا النَّبِيَّ فَحَاصُوا حَيْصَةَ حُمُرِ الْوَحْشِ إِلَى الْأَبْوَابِ فَوَجَدُوهَا قَدْ غُلِّقَتْ فَلَمَّا رَأَى هِرَقْلُ نَفْرَتَهُمْ وَأَيِسَ مِنْ الْإِيمَانِ قَالَ رُدُّوهُمْ عَلَيَّ وَقَالَ إِنِّي قُلْتُ مَقَالَتِي آنِفًا أَخْتَبِرُ بِهَا شِدَّتَكُمْ عَلَى دِينِكُمْ فَقَدْ رَأَيْتُ فَسَجَدُوا لَهُ وَرَضُوا عَنْهُ فَكَانَ ذَلِكَ آخِرَ شَأْنِ هِرَقْلَرَوَاهُ صَالِحُ بْنُ كَيْسَانَ وَيُونُسُ وَمَعْمَرٌ عَنْ الزُّهْرِيِّ

Дийцина тхуна [Абу Аль Яман Аль Хьакам бин НафиӀ] цо аьлла, дийцина тхуна [СюӀайба] [Аз Зухри] дийцина соьга [УбайдуллахӀ бин ӀабдуллахӀ бин Ӏутба бин МасӀуд] [ӀабдуллахӀ бин Ӏаббаса] дийцина цуьнга [Абу Суфьян би Тофян; Ираклийс Къурайшин йохк-эцаран тоба схьаэцна хилар, иза Шеман махка йохк-эцаран экспедицехь яра, Пайхамарна а, Абу Суфьяна а, Къурайшин кафиршна а юкъахь бина барт ницкъ болуш болчу хенахь. Илияъехь севцича, Геракли дуьхьалкхетта царна, Геракли кхайкхамца, цуьнан гуламехь диалоге кхайкха, цу хенахь Гераклий цхьаьна вара римхойн сийлахьчу нахаца. Ираклийс къамел дира цаьрца талмажехула. Гераклийс элира; — Пайхамар ву бохуш волчу стагаца уггаре а гергара доьзалан юкъаметтиг муьлха ю шух? Абу Суфьяна аьлла; цундела ас жоп делира; — Со ву цуьнца уггаре а гергара доьзалан юкъаметтиг йолуш верг. Гераклийс элира; — Суна а, иштта цуьнан накъосташна а герга валаве иза». Цундела цара къурайший Абу Суфьянана тӀехьа хӀиттийра. ТӀаккха Ираклийс шен талмажехула элира: «Дийцахьа цуьнга, ас цуьнга хаьттира ша Пайхамар ву бохуш волчу стагах». Нагахь санна цо суна харцдерг дийцича, ахь цунна харцдерг дийца деза'. ВаллахӀи, нагахь санна аьшпаш буьттуш бехкаш дахкаро дина эхь-бехк ца хиллехь, цара соьга нисдийр дара, ас цунна аьшпаш буьттур бара». Абу Суфьяна аьлла; Цундела цо соьга уггар хьалха шех лаьцна - Пайхамара саллаллахӀу ӀалайхӀи ва саллам - хаьттинарг дара: «цуьнан тайпанан дарж муха ду шуна юкъахь?» Ас жоп делира: «Дикачу - сийлахьчу - орамах ву иза». Цо юха а хаьттира: «Шел хьалха кхин цхьаммо а аьлла дуй иза?». Ас жоп делира: «ХӀумма а дац». Цо юха а хаьттира: «Цуьнан да паччахь ву?» Ас жоп делира: «ХӀан-хӀа». Цунна тӀаьхьабевлла нах лаккхара даржехь болу нах бу я лахара нах бу?». Ас жоп делира: «Цунна тӀаьхьахӀиттинарш а лахара нах бу». Цо юха а хаьттира: «Дагахь берш алсамбовлуш бу я лахлуш бу?». Ас жоп делира: «Совдаккха». Юха а хаьттира цо: «Шен динна оьгӀазвахана аьлла, муртад вуй цхьа а?». Ас жоп делира: «ХӀумма а дац». Цо юха а хаьттира: «Цкъа а ша аьлларг алале луьш карийний хьуна иза?» Ас жоп делира: «Цкъа а». Юха а хаьттира цо: «Цкъа а Ӏехийна вуй иза?» Ас жоп делира: «Цкъа а. Тхо цуьнца висча, цкъа а ца дина цо иза'. Абу Суфьяна аьлла: «Сан йиш яц хӀара санна долу дешнаш доцург кхин хӀумма а дӀакхачо». Цо юха а хаьттира: «Хьо цуьнца леташ вуй?». Ас жоп делира: «ХӀаъ». Цо юха а хаьттира: — ТӀом муха чекхбелира? Ас жоп делира: «Вайна а, цунна а юкъахь тӀом чӀогӀа бу. Цкъацкъа цо вайна етта, цкъацкъа вай цунна етта'. Цо юха а хаьттира: «ХӀун омра дина цо хьоьга?» Ас жоп делира: «Цо омра дина тхуна; — АллахӀана Ӏибадат де, цуьнца цхьа а хӀума накъост а ца лоцуш, шайн дайша аьлларг дита. – Ламаз дар а, закат далар а, бакъдерг дийцар а, вовшашна къинтӀерадовлар а, доттагӀалла латтор а тӀедожийна цо тхоьга». Цундела Ираклис аьлла шен талмаже: «Дийца цуьнга, ас хьайга хаьттина цу стеган ден-ненах лаьцна, ахь соьга боху, и стаг сийлахьчу орамах ву». Иштта, и стаг а денвира шен къоман тӀаьхьенна юкъахь. Ткъа ас хаьттира хьоьга, цо аьлларг хьалха цхьаммо аьлла дуй, ахь хӀан-хӀа элира. Нагахь санна цхьаммо хьалха аьлла хиллехь, хьаха, ас лорур дара, и стаг хьалха цунах тера хӀума аьллачу цхьаннах копеш еш ву аьлла. Иштта ас хаьттира хьоьга, цуьнан да паччахьан орамах вуй аьлла, цундела ахь хӀан-хӀа аьлла жоп делира. Ас элира, нагахь санна цуьнан да паччахьан орамах велахь, хьаха, и стаг шен ден паччахьалла дӀалоцуш хир ву. Ткъа ас иштта хаьттира хьоьга, цкъа а кхаьчна хьуна иза . Нагахь санна цо ша аьлларг алале хьалха аьшпаш биттинехь, ахь цунна хӀан-хӀа аьлла жоп делира. Со баккъалла а кхета, адамаш а ца ваьхьа харцдерг дийца, АллахӀана харцдерг дийца-м муххале а. Ткъа ас кхин а хаьттина хьоьга: цунна тӀаьхьахӀиттинарш сийлахь нах бу я кӀеззиг нах бу?». Цунна тӀаьхьабевллачу гӀийлачарна жоп делира ахь. Баккъалла а, уьш Пайхамаран мурдаш бу. Ас иштта хаьттира хьоьга, дагахьберш алсамбевлла я лахбелла аьлла, ахь жоп делира, алсамбевлла аьлла. Ткъа иштта ду ийманехь дерг, иза кхачам боллуш хиллалц. Кхин а хаьттина ас хьоьга, шен динах оьгӀазвахана аьлла, цхьа а муртад вуй аьлла. Ахь жоп делира хӀан-хӀа аьлла. Ткъа иман иштта хуьлу, иза дагчохь кхуьуш, кхуьуш хилча. Ас иштта хаьттира хьоьга, цкъа а Ӏехийна вуй хьо, ахь жоп делира цкъа а ца хилла аьлла. Ткъа иштта хилла, векалшна хьеравала йиш йоцуш. Ткъа ас кхин а хаьттина хьоьга, цо шайга хӀун омра дина аьлла, ахь жоп делла, цо шуьга АллахӀана Ӏибадат дар омра дина, Цуьнца накъост ца лацарца, цӀушна Ӏибадат дар а дихкина шуьга, иштта ламаз лардар а, закат далар а, бакъдерг алар а, вовшашна гечдар а, доттагӀалла латтор а омра дина цо шуьга аьлла. Ахьа дуьйцург дерриге а бакъ делахь, цо шеко йоцуш сан когаш кӀелахь паччахьалла дӀахьур ду. Суна чӀогӀа шеко яра, хӀинца иза шуна юкъахь вац аьлла, нагахь санна суна цуьнга кхача некъ хаахьара, хьаха, со сел чӀогӀа гӀертар вара иза лаха, со цунна уллохь хилча, ас шеко йоцуш цуьнан когаш буьлур бара. ТӀаккха ХӀераклиус Пайхамаре саллаллахӀу ӀалайхӀи васаллам кехат дехна, иза Дихьяс Басран хьаькамашна деана хилла. Цундела цо и кехат Гераклига дӀаделира, цундела цо иза дешна, чулацам тӀехь яздина ду: «БисмиллахӀир рахьманир Рахьим». АллахӀан а, Цуьнан элчанан а лай волчу Мухьаммадера ХӀераклие кхаччалц. Римхойн хьаькам, КӀелхьардовлар тӀедиллар кхочушдеш болчарна. ТӀаккха цул а, ас хьоьга кхойкху Исламан кхайкхамца; Ислам дин чу вала, тӀаккха маьрша хир ву хьо, АллахӀа шозза бекхам лур бу хьуна. Амма нагахь санна шу дӀадерзахь, тӀаккха аша шайн къоман къинош ловр ду, ткъа: ХӀай жайнан охӀлун, схьавола - лаца - цхьана предложенина - омрана - тхуна а, шуна а юкъахь къовсам ца хилар, оха АллахӀ воцчунна Ӏибадат ца дар а, оха Цуьнца цхьа а хӀума накъост ца хилар а, я - я - вайх цхьаммо а АллахӀ воцург кхин нах раббаш ца лоруш хилар а». Нагахь уьш дӀаберзахь, ахь ала цаьрга: «Хьажал, тхо ду -АллахӀана муьтӀахь хилларш». Абу Суфьяна аьлла: «ХӀераклийс ша аьлларг дӀакхачийначул тӀаьхьа, и кехат дешна чекхваьллачул тӀаьхьа, гӀовгӀа а, гӀовгӀане аьзнаш а даьлла, тхо дӀадаьхна. Ас элира накъосташка, тхо арадаьхначул тӀаьхьа; — Баккъалла а, Абу Кабсиятан кӀентан гӀуллакхашка кхайкхина ву иза. Ираклий сагатдеш вара Риман империна. ХӀаьта цу хана со а саготта хиннав, Мухьаммад кхиаме хургва аьнна, эххар а - из синхаам дӀабаьнначул тӀехьагӀа - Дала со бусалба дине тӀаэцалца. Ткъа Ибн Ан Назур, ИлияӀ хьаькам а, Ираклий керста епископ а волуш, цо элира, цхьана дийнахь Ираклий Илия волчу вахча, ша чӀогӀа сингаттамехь вара, шен цхьаболчу тӀеман буьйранчашка элира: «Бакъдерг аьлча, оха харцдо шун хьал». Цул совнаха, Ибн Нажура аьлла: «ХӀераклий астролог хилла, даима а седарчий леларан тидам беш хилла». Цкъа динан дайша шега динчу хаттаршна жоьпаш делира цо; — Цхьана буса седарчий дӀасалелар тергалдеш Ӏаш, кхитан паччахь дуьненчу ваьлла гира суна, мила ву хӀокху халкъах сунтвинарг? Динан дайшна жоп ло; — Сунтбар лелош берш жуьгтий бен бац, жуьгтий бахьанехь са ма гатде. Просто хьайн пачхьалкхехь йолчу массо а пачхьалкхашна омра де, цу пачхьалкхашкахь болу жуьгтий байъархьама'. К Цу хенахь Бани ГӀассанан паччахьера геланча Ираклийс хьалхаваьккхина хилла Делан Элчанах (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) лаьцна дийца, цу стага дийцар дийцинчул тӀаьхьа, Ираклийс омра дина иза зераш дан, цуьнан сунт дина я дац хьажа аьлла. Таллам бинчул тӀаьхьа гучудаьлла иза баккъалла а Ӏаьржа хилар. ТӀаккха наха дийцира Ираклие. Гераклияс хаьттира цу стаге, кхечу Ӏаьрбех лаьцна, уьш сунтбина бу я бац?» Цо жоп делира; — Массо а Ӏаьрбий сунтбина бу. Гераклийс элира; «ХӀара ву умматан паччахь, баккъалла а иза дуьненчу ваьлла». ТӀаккха ХӀераклисас кехат дахьийтира Римехь волчу шен доттагӀчуьнга, шен Ӏилма Ираклисанца цхьатерра долчу - Мухьаммад пайхамар саллаллохӀу ӀалайхӀи васаллам дийца аьлла -. Цу юкъана, шен некъ дӀабаьхьира цо Химша махка, амма Химша кхачале хьалха кхаьчна хилла доттагӀчун кехатна жоп. Мухьаммад дуьненчу ваьлла, иза баккъалла а пайхамар ву бохучу Гераклин ойлана реза хилира цуьнан доттагӀ. Цул тӀаьхьа Гераклис римхойн хьаькамаш кхайкхина шен метте Химша схьабахка, массо а гуламехь хиллачул тӀаьхьа, Гераклис омра дина массо а неӀарш дӀакъовла аьлла. ТӀаккха цо элира; — ХӀай румийн къам, паччахьалла вайн карахь лардеш лаьтташехь, сийлахьчу толаме а, кхиаме а кхочур дуй шу массара а? Хьайна лаахь, Мухьаммад Пайхамар хилар къобалде!'. И дешнаш хезча, ерриге а неӀарш дӀакъевлина йоллушехь, акха вираш санна, бевдира уьш. Иштта хьал гича, Мухьаммадан пайхамараллах шаьш тешар ду бохучух дегайовхо йоьхна Гераклин. ТӀаккха хӀора а шен-шен метте юхаверза аьлла омра а дина, элира цо; — Бакъдерг аьлча, ас хӀинцца аьлларг, шу массеран а дог-ойла зуьйш бен дацара. ХӀинца суна гина и сацам'. ТӀаккха уьш Ираклина хьалха охьатаьӀира, цунна реза хилира уьш. Иштта чекхдолу Гераклин дийцар. Иза дийцина [Салихь бин Къайсана] а, [Юнуса] а, [МаӀмара] а [Аз ЗухӀри] тӀера.