Hadith Representative
Tata cara haji wada' Rasulullah
Imam Ibnu Majah : 3065حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ عَمَّارٍ حَدَّثَنَا حَاتِمُ بْنُ إِسْمَعِيلَ حَدَّثَنَا جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِيهِ قَالَدَخَلْنَا عَلَى جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ فَلَمَّا انْتَهَيْنَا إِلَيْهِ سَأَلَ عَنْ الْقَوْمِ حَتَّى انْتَهَى إِلَيَّ فَقُلْتُ أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ فَأَهْوَى بِيَدِهِ إِلَى رَأْسِي فَحَلَّ زِرِّي الْأَعْلَى ثُمَّ حَلَّ زِرِّي الْأَسْفَلَ ثُمَّ وَضَعَ كَفَّهُ بَيْنَ ثَدْيَيَّ وَأَنَا يَوْمَئِذٍ غُلَامٌ شَابٌّ فَقَالَ مَرْحَبًا بِكَ سَلْ عَمَّا شِئْتَ فَسَأَلْتُهُ وَهُوَ أَعْمَى فَجَاءَ وَقْتُ الصَّلَاةِ فَقَامَ فِي نِسَاجَةٍ مُلْتَحِفًا بِهَا كُلَّمَا وَضَعَهَا عَلَى مَنْكِبَيْهِ رَجَعَ طَرَفَاهَا إِلَيْهِ مِنْ صِغَرِهَا وَرِدَاؤُهُ إِلَى جَانِبِهِ عَلَى الْمِشْجَبِ فَصَلَّى بِنَا فَقُلْتُ أَخْبِرْنَا عَنْ حَجَّةِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَقَالَ بِيَدِهِ فَعَقَدَ تِسْعًا وَقَالَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مَكَثَ تِسْعَ سِنِينَ لَمْ يَحُجَّ فَأَذَّنَ فِي النَّاسِ فِي الْعَاشِرَةِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ حَاجٌّ فَقَدِمَ الْمَدِينَةَ بَشَرٌ كَثِيرٌ كُلُّهُمْ يَلْتَمِسُ أَنْ يَأْتَمَّ بِرَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَيَعْمَلَ بِمِثْلِ عَمَلِهِ فَخَرَجَ وَخَرَجْنَا مَعَهُ فَأَتَيْنَا ذَا الْحُلَيْفَةِ فَوَلَدَتْ أَسْمَاءُ بِنْتُ عُمَيْسٍ مُحَمَّدَ بْنَ أَبِي بَكْرٍ فَأَرْسَلَتْ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ كَيْفَ أَصْنَعُ قَالَ اغْتَسِلِي وَاسْتَثْفِرِي بِثَوْبٍ وَأَحْرِمِي فَصَلَّى رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي الْمَسْجِدِ ثُمَّ رَكِبَ الْقَصْوَاءَ حَتَّى إِذَا اسْتَوَتْ بِهِ نَاقَتُهُ عَلَى الْبَيْدَاءِ قَالَ جَابِرٌ نَظَرْتُ إِلَى مَدِّ بَصَرِي مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ بَيْنَ رَاكِبٍ وَمَاشٍ وَعَنْ يَمِينِهِ مِثْلُ ذَلِكَ وَعَنْ يَسَارِهِ مِثْلُ ذَلِك وَمِنْ خَلْفِهِ مِثْلُ ذَلِكَ وَرَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بَيْنَ أَظْهُرِنَا وَعَلَيْهِ يَنْزِلُ الْقُرْآنُ وَهُوَ يَعْرِفُ تَأْوِيلَهُ مَا عَمِلَ بِهِ مِنْ شَيْءٍ عَمِلْنَا بِهِ فَأَهَلَّ بِالتَّوْحِيدِ لَبَّيْكَ اللَّهُمَّ لَبَّيْكَ لَبَّيْكَ لَا شَرِيكَ لَكَ لَبَّيْكَ إِنَّ الْحَمْدَ وَالنِّعْمَةَ لَكَ وَالْمُلْكَ لَا شَرِيكَ لَكَ وَأَهَلَّ النَّاسُ بِهَذَا الَّذِي يُهِلُّونَ بِهِ فَلَمْ يَرُدَّ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عَلَيْهِمْ شَيْئًا مِنْهُ وَلَزِمَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ تَلْبِيَتَهُ قَالَ جَابِرٌ لَسْنَا نَنْوِي إِلَّا الْحَجَّ لَسْنَا نَعْرِفُ الْعُمْرَةَ حَتَّى إِذَا أَتَيْنَا الْبَيْتَ مَعَهُ اسْتَلَمَ الرُّكْنَ فَرَمَلَ ثَلَاثًا وَمَشَى أَرْبَعًا ثُمَّ قَامَ إِلَى مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ فَقَالَ{ وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ مُصَلًّى }فَجَعَلَ الْمَقَامَ بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْبَيْتِ فَكَانَ أَبِي يَقُولُ وَلَا أَعْلَمُهُ إِلَّا ذَكَرَهُ عَنْ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ إِنَّهُ كَانَ يَقْرَأُ فِي الرَّكْعَتَيْنِ قُلْ يَا أَيُّهَا الْكَافِرُونَ وَ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ ثُمَّ رَجَعَ إِلَى الْبَيْتِ فَاسْتَلَمَ الرُّكْنَ ثُمَّ خَرَجَ مِنْ الْبَابِ إِلَى الصَّفَا حَتَّى إِذَا دَنَا مِنْ الصَّفَا قَرَأَ{ إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ }نَبْدَأُ بِمَا بَدَأَ اللَّهُ بِهِ فَبَدَأَ بِالصَّفَا فَرَقِيَ عَلَيْهِ حَتَّى رَأَى الْبَيْتَ فَكَبَّرَ اللَّهَ وَهَلَّلَهُ وَحَمِدَهُ وَقَالَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لَا شَرِيكَ لَهُ لَهُ الْمُلْكُ وَلَهُ الْحَمْدُ يُحْيِي وَيُمِيتُ وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لَا شَرِيكَ لَهُ أَنْجَزَ وَعْدَهُ وَنَصَرَ عَبْدَهُ وَهَزَمَ الْأَحْزَابَ وَحْدَهُ ثُمَّ دَعَا بَيْنَ ذَلِكَ وَقَالَ مِثْلَ هَذَا ثَلَاثَ مَرَّاتٍ ثُمَّ نَزَلَ إِلَى الْمَرْوَةِ فَمَشَى حَتَّى إِذَا انْصَبَّتْ قَدَمَاهُ رَمَلَ فِي بَطْنِ الْوَادِي حَتَّى إِذَا صَعِدَتَا يَعْنِي قَدَمَاهُ مَشَى حَتَّى أَتَى الْمَرْوَةَ فَفَعَلَ عَلَى الْمَرْوَةِ كَمَا فَعَلَ عَلَى الصَّفَا فَلَمَّا كَانَ آخِرُ طَوَافِهِ عَلَى الْمَرْوَةِ قَالَ لَوْ أَنِّي اسْتَقْبَلْتُ مِنْ أَمْرِي مَا اسْتَدْبَرْتُ لَمْ أَسُقْ الْهَدْيَ وَجَعَلْتُهَا عُمْرَةً فَمَنْ كَانَ مِنْكُمْ لَيْسَ مَعَهُ هَدْيٌ فَلْيَحْلِلْ وَلْيَجْعَلْهَا عُمْرَةً فَحَلَّ النَّاسُ كُلُّهُمْ وَقَصَّرُوا إِلَّا النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَمَنْ كَانَ مَعَهُ الْهَدْيُ فَقَامَ سُرَاقَةُ بْنُ مَالِكِ بْنِ جُعْشُمٍ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَلِعَامِنَا هَذَا أَمْ لِأَبَدِ الْأَبَدِ قَالَ فَشَبَّكَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَصَابِعَهُ فِي الْأُخْرَى وَقَالَ دَخَلَتْ الْعُمْرَةُ فِي الْحَجِّ هَكَذَا مَرَّتَيْنِ لَا بَلْ لِأَبَدِ الْأَبَدِ قَالَ وَقَدِمَ عَلِيٌّ بِبُدْنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَوَجَدَ فَاطِمَةَ مِمَّنْ حَلَّ وَلَبِسَتْ ثِيَابًا صَبِيغًا وَاكْتَحَلَتْ فَأَنْكَرَ ذَلِكَ عَلَيْهَا عَلِيٌّ فَقَالَتْ أَمَرَنِي أَبِي بِهَذَا فَكَانَ عَلِيٌّ يَقُولُ بِالْعِرَاقِ فَذَهَبْتُ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مُحَرِّشًا عَلَى فَاطِمَةَ فِي الَّذِي صَنَعَتْهُ مُسْتَفْتِيًا رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي الَّذِي ذَكَرَتْ عَنْهُ وَأَنْكَرْتُ ذَلِكَ عَلَيْهَا فَقَالَ صَدَقَتْ صَدَقَتْ مَاذَا قُلْتُ حِينَ فَرَضْتَ الْحَجَّ قَالَ قُلْتُ اللَّهُمَّ إِنِّي أُهِلُّ بِمَا أَهَلَّ بِهِ رَسُولُكَ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ فَإِنَّ مَعِي الْهَدْيَ فَلَا تَحِلَّ قَالَ فَكَانَ جَمَاعَةُ الْهَدْيِ الَّذِي جَاءَ بِهِ عَلِيٌّ مِنْ الْيَمَنِ وَالَّذِي أَتَى بِهِ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مِنْ الْمَدِينَةِ مِائَةً ثُمَّ حَلَّ النَّاسُ كُلُّهُمْ وَقَصَّرُوا إِلَّا النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَمَنْ كَانَ مَعَهُ هَدْيٌ فَلَمَّا كَانَ يَوْمُ التَّرْوِيَةِ وَتَوَجَّهُوا إِلَى مِنًى أَهَلُّوا بِالْحَجِّ فَرَكِبَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَصَلَّى بِمِنًى الظُّهْرَ وَالْعَصْرَ وَالْمَغْرِبَ وَالْعِشَاءَ وَالصُّبْحَ ثُمَّ مَكَثَ قَلِيلًا حَتَّى طَلَعَتْ الشَّمْسُ وَأَمَرَ بِقُبَّةٍ مِنْ شَعَرٍ فَضُرِبَتْ لَهُ بِنَمِرَةَ فَسَارَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ لَا تَشُكُّ قُرَيْشٌ إِلَّا أَنَّهُ وَاقِفٌ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرَامِ أَوْ الْمُزْدَلِفَةِ كَمَا كَانَتْ قُرَيْشٌ تَصْنَعُ فِي الْجَاهِلِيَّةِ فَأَجَازَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ حَتَّى أَتَى عَرَفَةَ فَوَجَدَ الْقُبَّةَ قَدْ ضُرِبَتْ لَهُ بِنَمِرَةَ فَنَزَلَ بِهَا حَتَّى إِذَا زَاغَتْ الشَّمْسُ أَمَرَ بِالْقَصْوَاءِ فَرُحِلَتْ لَهُ فَرَكِبَ حَتَّى أَتَى بَطْنَ الْوَادِي فَخَطَبَ النَّاسَ فَقَالَ إِنَّ دِمَاءَكُمْ وَأَمْوَالَكُمْ عَلَيْكُمْ حَرَامٌ كَحُرْمَةِ يَوْمِكُمْ هَذَا فِي شَهْرِكُمْ هَذَا فِي بَلَدِكُمْ هَذَا أَلَا وَإِنَّ كُلَّ شَيْءٍ مِنْ أَمْرِ الْجَاهِلِيَّةِ مَوْضُوعٌ تَحْتَ قَدَمَيَّ هَاتَيْنِ وَدِمَاءُ الْجَاهِلِيَّةِ مَوْضُوعَةٌ وَأَوَّلُ دَمٍ أَضَعُهُ دَمُ رَبِيعَةَ بْنِ الْحَارِثِ كَانَ مُسْتَرْضِعًا فِي بَنِي سَعْدٍ فَقَتَلَتْهُ هُذَيْلٌ وَرِبَا الْجَاهِلِيَّةِ مَوْضُوعٌ وَأَوَّلُ رِبًا أَضَعُهُ رِبَانَا رِبَا الْعَبَّاسِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ فَإِنَّهُ مَوْضُوعٌ كُلُّهُ فَاتَّقُوا اللَّهَ فِي النِّسَاءِ فَإِنَّكُمْ أَخَذْتُمُوهُنَّ بِأَمَانَةِ اللَّهِ وَاسْتَحْلَلْتُمْ فُرُوجَهُنَّ بِكَلِمَةِ اللَّهِ وَإِنَّ لَكُمْ عَلَيْهِنَّ أَنْ لَا يُوطِئْنَ فُرُشَكُمْ أَحَدًا تَكْرَهُونَهُ فَإِنْ فَعَلْنَ ذَلِكَ فَاضْرِبُوهُنَّ ضَرْبًا غَيْرَ مُبَرِّحٍ وَلَهُنَّ عَلَيْكُمْ رِزْقُهُنَّ وَكِسْوَتُهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ وَقَدْ تَرَكْتُ فِيكُمْ مَا لَمْ تَضِلُّوا إِنْ اعْتَصَمْتُمْ بِهِ كِتَابَ اللَّهِ وَأَنْتُمْ مَسْئُولُونَ عَنِّي فَمَا أَنْتُمْ قَائِلُونَ قَالُوا نَشْهَدُ أَنَّكَ قَدْ بَلَّغْتَ وَأَدَّيْتَ وَنَصَحْتَ فَقَالَ بِإِصْبَعِهِ السَّبَّابَةِ إِلَى السَّمَاءِ وَيَنْكُبُهَا إِلَى النَّاسِ اللَّهُمَّ اشْهَدْ اللَّهُمَّ اشْهَدْ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ ثُمَّ أَذَّنَ بِلَالٌ ثُمَّ أَقَامَ فَصَلَّى الظُّهْرَ ثُمَّ أَقَامَ فَصَلَّى الْعَصْرَ وَلَمْ يُصَلِّ بَيْنَهُمَا شَيْئًا ثُمَّ رَكِبَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ حَتَّى أَتَى الْمَوْقِفَ فَجَعَلَ بَطْنَ نَاقَتِهِ إِلَى الصَّخَرَاتِ وَجَعَلَ حَبْلَ الْمُشَاةِ بَيْنَ يَدَيْهِ وَاسْتَقْبَلَ الْقِبْلَةَ فَلَمْ يَزَلْ وَاقِفًا حَتَّى غَرَبَتْ الشَّمْسُ وَذَهَبَتْ الصُّفْرَةُ قَلِيلًا حَتَّى غَابَ الْقُرْصُ وَأَرْدَفَ أُسَامَةَ بْنَ زَيْدٍ خَلْفَهُ فَدَفَعَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَقَدْ شَنَقَ الْقَصْوَاءَ بِالزِّمَامِ حَتَّى إِنَّ رَأْسَهَا لَيُصِيبُ مَوْرِكَ رَحْلِهِ وَيَقُولُ بِيَدِهِ الْيُمْنَى أَيُّهَا النَّاسُ السَّكِينَةَ السَّكِينَةَ كُلَّمَا أَتَى حَبْلًا مِنْ الْحِبَالِ أَرْخَى لَهَا قَلِيلًا حَتَّى تَصْعَدَ ثُمَّ أَتَى الْمُزْدَلِفَةَ فَصَلَّى بِهَا الْمَغْرِبَ وَالْعِشَاءَ بِأَذَانٍ وَاحِدٍ وَإِقَامَتَيْنِ وَلَمْ يُصَلِّ بَيْنَهُمَا شَيْئًا ثُمَّ اضْطَجَعَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ حَتَّى طَلَعَ الْفَجْرُ فَصَلَّى الْفَجْرَ حِينَ تَبَيَّنَ لَهُ الصُّبْحُ بِأَذَانٍ وَإِقَامَةٍ ثُمَّ رَكِبَ الْقَصْوَاءَ حَتَّى أَتَى الْمَشْعَرَ الْحَرَامَ فَرَقِيَ عَلَيْهِ فَحَمِدَ اللَّهَ وَكَبَّرَهُ وَهَلَّلَهُ فَلَمْ يَزَلْ وَاقِفًا حَتَّى أَسْفَرَ جِدًّا ثُمَّ دَفَعَ قَبْلَ أَنْ تَطْلُعَ الشَّمْسُ وَأَرْدَفَ ال
[ሂስያም ቢን ዓማር] ነጊሩና ኣሎ፤ [ሓቲም ቢን እስማዒል] ነጊሩና ኣሎ፤ [ጃዕፋር ቢን መሓመድ] ካብ [ኣቡኡ] ነጊሩና ኣሎ ኢሉ፤ 'ሓደ እዋን [ጃቢር ቢን ዓብደላ] ክርኢ መጺአ ነይረ። ምስ ተራኸብናዮ፡ ሰባት ከመይ ከም ዘለዉ ሓተተ፡ ክሳብ ብዛዕባይ ዝሓተተ። ስለዚ መለስኩሉ፤ 'ኣነ መሓመድ ቢን ዓሊ ቢን ሑሴን እየ'። ስለዚ ንላዕለዋይን ታሕተዋይን መቆጻጸሪታተይ እናፈትሐ ኢዱ ኣብ ርእሰይ ኣንበረ፡ ድሕሪኡ መንኵቡ ኣብ መንጎ ኣፍልበይ ኣቐሚጡ ኣብቲ ግዜ እቲ ገና ኣብ ዕድመ ብጽሕና ዝበጻሕኩ ቆልዓ እየ ነይረ። ኢሉ፤ 'እንቋዕ ደሓን መጻእካ ዝደለኻዮ ሕተት'። ዕዉር ስለ ዝነበረ ኢለ ሓተትክዎ። ግዜ ጸሎት ክሳብ ዝኸውን ኣብ ልዕሊ እቲ ሸኾናኡ ኣብ ጎድኒ ናይቲ ጸሎት መንጸፍ እንተ ኣቐሚጡ ብሰንኪ ንእሽቶ ስፍሓት ናይቲ ጸሎት መንጸፍ ክስሕብ ዝነበረ ናይ ጸሎት መንጸፉ ደው ኢሉ ነበረ፣ ሻውሉ ድማ ኣብ መንኵቡ ተሰቒሉ ንሱ እናመርሐና ይጽሊ ነበረ።’ ኢሉ መለሰሉ። ሽዑ ሓቲተ፤ 'ረሱሉላሁ ዓለይሂ ወሰላም ከመይ ሓጅ ከም ዝፈጸመ ንገረና! ' ስለዚ ብኢዱ ኣመልኪቱ ትሽዓተ ኣጻብዕቱ ዘርጊሑ፡ ከምዚ በለ፤ 'ብሓቂ ረሱሉላሁ ዓለይሂ ዋሰላም ትሽዓተ ዓመት ሓጅ ኣይከዱን ድሕሪኡ ኣብ ዓስራይ ዓመት ንሰባት ሓጅ ክገብሩ ጸዊዑ። ረሱል ሰለላሁ ዓለይሂ ዋሰላም ሓጅ ኣትዮም፡ ብድሕሪኡ ብዙሓት ሰባት ናብ መዲና መጺኦም፡ ኩሎም ምስ ነቢ ሰለላሁ ዓለይሂ ዋሰላም ተኣኪቦም ከምቲ ንሱ ዝገበሮ ክገብሩ ደለዩ። ስለዚ ንሱ ከደ፡ ንሕና ድማ ምስኡ ከድና። ኣብ ድዙል ሑላይፋ ምስ በጻሕና ኣስማዕ ቢንት ዑማይስ ንመሓመድ ቢን ኣቡበከር ስለ ዝወለደት ክትሓትት ተላኢኻ፤ ‘እንታይ ክገብር ኣለኒ? ' ድሕሪኡ ንኣስማ : 'ተሓጺብካ ብጨርቂ ኣጽኒዕካ ኣሲርካ ናብ ኢህራም እቶ' በሎ። ሽዑ ረሱሉላሁ ዓለይሂ ዋሰላም ኣብ መስጊድ ሰገደ ድሕሪኡ ኣብታ ገመል ቃሽዋ ተሰቒሉ፡ እታ ገመል ድማ ትኽ ኢላ ተሰኪማ ኣብ ልዕሊ ምድረበዳ ሰሃራ ደው በለት። ጃብር ከምዚ ኢሉ፤ 'ክሳብ ዝረኣኹዎ ብዙሓት ሰባት ኣብ ቅድሚኡ፡ ኣብ መንጎ መራሕቲ መካይንን እግረኛታትን፡ ብየማን፡ ብጸጋምን ብድሕሪኡን እውን ርእየ - ብዙሓት ሰባት ይረኣዩ ነይሮም -።' ረሱሉላሁ ዓለይሂ ዋሰላም ኣብ መንጎና ኔሩ፡ ቁርኣን ድማ ናብኡ ክወርድ ከሎ፡ ብዛዕባ ተክዊላቱ ድማ ኣዝዩ ይፈልጥ ነበረ። ዝገብሮ ዝገብሮ ንሕና እውን ንገብሮ። ንሱ ድማ ‘ኦ ኣላህ ጻውዒትካ እፍጽም ኣለኹ’ ብምባል ናይ ሙድነት ድምጹ ኣልዓለ። ጻውዒትካ እፍጽም፡ ጻውዒትካ እፍጽም። ንዓኻ ዝኸውን መሻርኽቲ የለን፣ ጻውዒትካ እፍጽም ኣለኹ። ብርግጽ ምስጋናን ባህታን መንግስትን ናትካ ጥራይ እዩ፣ መሻርኽቲ የብልካን'። እቶም ህዝቢ እውን በቲ ዘቕርብዎ ዝነበሩ ምቅራባት ድምጾም ኣልዒሎም፡ ንሱ ሰለላሁ ዓሌይ ዋሰላም ብዛዕባ ተግባራቶም ዋላ ሓንቲ ኣይበለን። ንሱ ሰለላሁ ዓለይሂ ዋሰላም ጣልብያኡ ምንባብ ቀጸለ'። ጃብር ራድያላሁ ዓንሁ ደጊሙ ከምዚ ኢሉ፤ 'ብዘይካ ሓጅ ምፍጻም ዕላማ የብልናን፡ ብዛዕባ ዑምራ ድማ ክሳብ ሕጂ ኣይንፈልጥን ኢና።' ምስኡ ኣብ ባይቱላህ ምስ በጻሕና፡ ብኡ ንብኡ ንሩኩን -መጀመርታ ታዋፍ- ጨፍጨፈ -ሰዓሞ-፡ ድሕሪኡ ሰለስተ ዙርያታት ጐይዩ ነተን ካልኦት ኣርባዕተ ዙርያታት ብንቡር ተጓዒዙ። ድሕሪኡ ናብ መቃም ኢብራሂም ከደ፣ ነታ ‘መቃም ኢብራሂም ድማ ቦታ ጸሎት ግበራ’ ዝብል ጥቕሲ እናንበበ። ኣብ መንጎ መቃም ኢብራሂምን በይቱላህ -ካዕባ-ን እውን ኣቐሚጡ። - ኣቦይ ድማ፤ - 'ከምኡውን ካብ ነቢ ሰለላሁ ዓለይሂ ዋሰላም ክሳብ ዘይጠቐሶ ኣይፈልጥን እየ፡ ነቢይ ኣብ ክልተ ረካዓ ሰላት -ኣብ መቃም ኢብራሂም- ሱራታት ኣል ካፊሩንን ኣል ኢኽላሽን ከም ዘንበቡ። ብድሕሪኡ ናብ በይቱላህ ተመሊሱ፡ ብድሕሪኡ - ሩኩን - መጀመርታ ተዋፍ - ጨፍጨፈ - ሰዓመ ወይ ሰላም በለ፡ ድሕሪኡ ካብ ኣፍደገ - ካዕባ - ናብ ጎቦ ሳፋ ገጹ ወጸ። ንሻፋ ክቐርብ ከሎ ድማ ከምዚ ኢሉ ኣንቢቡ: 'ብሓቂ ሻፋን ማርዋን ካብ ምልክታት ናይ ኣላህ ኢዮም: -ሰኢ- በቲ ኣላህ ሱብ ኢልና ንጅምር ሃናሁ ዋ ታዓላ ይጅምር'። ካብ ሳፋ ጀሚሩ ሰላት ክፍጽም ጀመረ፡ ድሕሪኡ ካዕባ ክሳብ ዝርኢ ናብቲ ጎቦ ደየበ፡ ድሕሪኡ ተክቢርን ተሕሊልን ተሕሚድን ከምዚ እናበለ: ብጀካ ኣላህ በይኑ መሻርኽቲ ዘይብሉ ካልእ ኣምላኽ የለን። መንግስቲ ንዕኡ እዩ ኩሉ ምስጋና ድማ ንዕኡ እዩ። -ንሱ- ህይወት ዝህብ ኩሉ ዝኽእልን ዝቐትል ልዑልን እዩ፣ ኣብ ልዕሊ ኩሉ ድማ ኩሉ ዝኽእል እዩ። ብዘይካ ኣላህ በይኑ ካልእ ኣምላኽ የለን፣ መሻርኽቲ ዘይብሉ፣ መብጽዓታቱ ዝፍጽም፣ ንባሮቱ ዝሕግዝን ንኹሎም ጉጅለታት በይኑ ዝስዕርን'። ድሕሪኡ ኣብ መንጎ ንባባት ጸለየ፡ ድሕሪኡ ሰለስተ ግዜ ንባብ ተዛረበ። ብድሕሪኡ ናብ ማርዋ ወረደ፣ እናተጓዕዘ ከሎ እግሩ ትኽ ምስ ዝኸውን ኣብ ማእከል ጎልጎል ይጎዪ ነበረ። ኣእጋሩ ምስ ደየበ ኣብ ማርዋ ክሳብ ዝበጽሕ ብእግሩ ተጓዕዘ። ኣብ ማርዋ ኣብ ሻፋ ዝገበሮ እዩ ገበረ። ጠዋፍኡ ኣብ ማርዋ ምስ ተዛዘመ ድማ: ‘ነቲ ብድሕሪት ዝነበረኒ እንተዝገጥም: ሽዑ ነቲ ዝተሓርደ እንስሳ -ኣል ሓድዩ- ኣይምመርሖን: ዑምራ ድማ ምገበርክዎ። ካባኻትኩም ዝተሰውአ እንስሳ ዘየምጽአ ሽዑ ተቐበሉ እሞ ናይ ኣምልኾ ግበሮ'። ስለዚ ኩሉ ሰብ ተሃሉል ኮይኑ ጸጉሩ ኣሕጺሩ ብዘይካ ነቢ ሰለላሁ ዓለይሂ ዋሰላምን ዝተሓርደ እንስሳ ዘምጽኡ ሰባትን ። ሽዑ ሱራቃ ቢን ማሊክ ቢን ጁስዩም ተንሲኡ ከምዚ በለ፤ "ኦ ረሱል እዚ ንዓመታ ድዩ ይምልከት ወይስ ንዘልኣለም?" -ኣዘንታዊ- በለ፤ ረሱል ሰለላሁ ዓለይሂ ዋሰላም ኣጻብዕቶም ምስ ኣጻብዕቶም ኣጣሚሮም ከምዚ ኢሎም መለሱ: ዑምራ ኣብ ሓጅ - ሓጅ ታማቱ ይካተት - ከምዚ እዩ ዝፍጸም’። ክልተ ግዜ ተዛሪቡ ድሕሪኡ 'ኣይፋልን - እዚ ንሎሚ ዓመት ጥራይ እዩ ዝምልከት - ግን ንዘልኣለም'' ኢሉ። -ኣዘንታዊ- በለ፤ ዓሊ ራድሊያላሁ ዓንሁ ምስ ገመል -ኣል ሓድዩ- ነቢ ሰለላሁ ዓለይሂ ዋሰላም ሒዙ መጸ፣ ድሕሪኡ ፋጢማ ሓንቲ ካብቶም ሕብራዊ ክዳን ተኸዲና ዓይኒ መሸፈኒ ተኸዲና ኣብ ማእከል ደው ኢላ ዝነበረት ሰባት ረኸባ። ዓሊ ወቒሱዋ ስለዚ ፋጢማ ከምዚ በለቶ፤ 'ኣቦይ - ረሱል ሰለላሁ ዓለይሂ ወሰላም - ከምዚ ክገብር ነጊሩኒ ኣሎ'። ዓሊ ራዲያላሁ ዓንሁ ኣብ ዒራቕ ከሎ ከምዚ ኢሉ ነይሩ፦ ‘ድሕሪኡ ንረሱል ሰለላሁ ዓለይሂ ዋሰላም ምኽሪ ክሓትት ከይደ ብዛዕባ ተግባራት ፋጢማ ኣማረርኩ እዚ ድማ ክሒደዮ። ስለዚ ንሱ - ንሳ - ፋጢማ - ሓቅኻ እያ፡ ሓቅኻ እያ’ ኢሉ መለሰሉ። መጀመርታ ሓጅ ክትገብር ምስ ደለኻ እንታይ ኢለ? ' ዓሊ መለሰ፤ ‘ኣነ ድማ፤ 'ኦ ኣላህ እቲ ብረሱልካ ሰለላሁ ዓለይሂ ዋሰላም ዘስዓቦ ድምጺ ኣልዒለ ኣለኹ። ንሱ ድማ፡ 'ብሓቂ ኣነ መስዋእቲ እንስሳ ኣምጺአ ኣለኹ፡ ስለዚ ኣብ ታሃሉል ኣይትሳተፉ' በለ። -ኣዘንታዊ- በለ፤ ዓሊ ካብ የመን ዘምጽኦን ረሱል ሰለላሁ ዓለይሂ ዋሰላም ካብ መዲና ዘምጽኦን ብዝሒ ናይ መስዋእቲ እንስሳ ሚእቲ እዩ ነይሩ። ሽዑ ኩሉ ሰብ ርእሱ ኣጣሚሩ ጸጉሩ ኣሕጸረ ብዘይካ ነቢ ሰለላሁ ዓለይሂ ዋሰላምን እቶም መስዋእቲ እንስሳ ዘምጽኡ ሰባትን ። መዓልቲ ታርዊያ ምስ በጽሐት ኩሎም ናብ ሚና ብምኻድ ናብ ሓጅ ሓሳቦም ጨደሩ። ረሱሉላሁ ዓለይሂ ዋሰላም ኣብ መኪና ተሰቒሉ፡ ኣብኡ ድማ ሰላት ፍርቂ መዓልቲ፡ ኣስር፡ መግሪብ፡ ዒሻን ፋጅርን ፈጸመ። ድሕሪኡ ጸሓይ ክሳብ ትበርቕ ቁሩብ ተጸበዩ፡ ድሕሪኡ እቲ ጎቦ ኣብ ማሽዓሪል ክተክል ኣዘዙ፡ ሓራም ስለ ዝኾነ፡ ኣብ ናሚራ ይተኽል። ረሱሉላህ ሻላሁ ዓለይሂ ዋሰላም ድሕሪኡ ከምቲ ቁረይሽ ዝገብርዎ ዝነበሩ ብእግሮም ይኸዱ ነበሩ፡ ኣብ መሽዓሪል ሓራም ወይ ሙዝዳሊፋ ግን ደው ኢሉ። ረሱል ሰለላሁ ዓለይሂ ዋሰላም ኣብ ዓራፋት ክበጽሕ ፈቒዱሉ። ናብታ ኣብ ናሚራ ተተኺላ ዝነበረት ጎቦ ምስ ቀረበ ድማ ኣብኡ ደው በለ። ጸሓይ ምስ ዓረበት፡ ገመልኡ - ቃሽዋ - ከምጽእ ኣዘዘ፡ ድሕሪኡ ክሳብ ኣብ ታሕቲ ጎልጎል ዝበጽሕ ተወጢሑዋ። ብድሕሪ’ዚ ነቶም ተኣከብቲ ሰበኸሎም፡ ‘ብሓቂ ደምኩም፡ ሃብትኹም፡ ክብርኹምን ሓጐስኩምን - ክብርኹም - ከምቲ ሓራም ኣብ መዓልትኹም፡ ኣብ ወርሕኹምን ምድርኹምን ሓራም’ዩ። n እዚ፡ ዘክር፡ ብሓቂ ኩሉ ነገራት ጃሂሊያ ኣብ ትሕቲ እግረይ ተዋሪዱ፡ ደም ጃሂሊያ ተዋሪዱ፡ እቲ መጀመርታ ዝጸረፍክዎ ደም ድማ ደም ረቢዓ ቢን ሓሪት እዩ ነይሩ - ካብ ባኒ ሰዓድ ርብዒ ይሓትት ዝነበረ ድሕሪኡ ብሑድዛይል ተቐቲሉ -፡ ሓራ ጃሂሊያ ተደምሲሱ፡ እቲ ኣነ መጀመርታ ዝሰረዝክዎ ሓራ ድማ ሓራና ኮይኑ፡ ማለት ብኣባስ ቢን ዓብዱል ሙተሊብ ዝተፈጸመ ሓራ፡ ኩሉ ተሰሪዙ ኣሎ። ስለዚ ካብ ኣንስቲ ንኣላህ ፍርሑ፡ ምኽንያቱ ብናይ ኣላህ ትእዛዝ ኣንስቲ ገይርካየን ብቃላት ኣላህ ድማ ፋርጂ ሓላፊ ጌርካየን ኣለኻ። ግደ ሓቂ ኣብ ልዕሊኦም ዘለካ መሰል ካልኦት ትጸልኦም ሰባት ኣብ ዓራትካ ክድቅሱ ዘይምፍቃዶም እዩ። ኣንስትኻ ከምዚ እንተገይረን፡ ሽዑ ብዘይጎድእ ጽፍዒት ውቅዓን። ከምኡ’ውን ንዓኻ ዘድልዮምን ብጽቡቕ መንገዲ ክኸድኑኻን። ክልተ ነገር ገዲፈልኩም ኣለኹ፡ እንተ ተጣቢቕኩምሎም ዘይትስሕቱ፡ ማለት መጽሓፍ ኣላህ። ንዓይ ድማ ተሓታቲ ኢኻ። ደሓር እንታይ ክትብል ትደሊ? ' ኢሎም መለሱ፤ 'ኣመሓላሊፍካ፡ ዕማማት ከም ዝፈጸምካን ምኽሪ ከም ዝሃብካን ንመስክር።' ስለዚ ኣጻብዕቱ ናብ ሰማይ እናኣመልከተ፡ ‘ኦ ኣላህ ተዓዘብ! ኦ ኣላህ ምስክር'። ሰለስተ ግዜ ኢሉ። ብድሕሪኡ ቢላል ጻውዒት ሰላት ተዛረበ፡ ቀጺሉ ኢቃማት፡ ብድሕሪኡ ሰላት ዙሁር ኣሰጋገረ። -ድሕሪኡ- ቢላል ናብ ቀማት ተመልሰ፡ ብድሕሪኡ ሰላት ኣስር ኣሰጋገረ ኣብ መንጎ ክልቲኦም ዝኾነ ሰላት ኣይገበረን። ብድሕሪኡ ረሱሉላሁ ዓለይሂ ዋሰላም ኣብ ቦታ ውኩፍ ክሳብ ዝበጽሕ መኪንኡ እናዘወረ። ሽዑ ንገመልኡ ኮፍ በለ - ከብዲ እታ ገመል ነቲ ግራት ክሳብ ዝትንክፍ - ኣብ ቅድሚኡ ድማ ናይ ምጉዓዝ ገመድ ኣንቢሩ፡ ድሕሪኡ ናብ ቂብላ ገጹ ጠመተ። ክሳብ ጸሓይ ትዓርብ እሞ እቲ ብጫ ዝሕብሩ ብርሃን ቁሩብ ተበታቲኑ ኩዕሶ ጸሓይ ክሳብ ትጥሕል ዉኩፍ ምግባር ቀጸለ። ድሕሪኡ ንኡሳማ ቢን ስዒድ ሓሰማ ሒዙ ከደ። ንቃሽዋ እውን ብመትሓዚ ኣሲሩ፣ ርእሱ ዳርጋ ንመሰረት እግሪ እታ ዝዝውራ ዝነበረ መኪና ክትንክፍ። ብየማነይቲ ኢዱ እናኣመልከተ፡ ‘ኣቱም ህዝቢ፡ ህድእ በሉ፡ ህድእ! ' ልጓም ገመል ኣብ ዝዘርግሓሉ ኩሉ ግዜ እታ ገመል ቁሩብ ክትለዓል ቁሩብ ይዛነ ነበረ። ብድሕሪ’ዚ ኣብ ሙዝደሊፋ በጽሐ፡ ብድሕሪኡ ኣብኡ ሰላት መግሪብን ዒሻን ብሓደ ጻውዒትን ክልተ ኢቃማትን ፈጸመ። ኣብ መንጎ ክልቲኦም ድማ ዝኾነ ጸሎት ኣይገበረን። ብድሕሪኡ ሰለላሁ ዓለይሂ ዋሰላም ክሳብ ወጋሕታ ደቂሱ። ወጋሕታ ምዃኑ ምስ ተነጸረሉ፡ ብሓደ ጻውዒትን ሓደ ኢቃማትን ሰላት ወጋሕታ ኣዕረገ። ብድሕሪኡ ኣብ መሽዓሪል ሓራም ክሳብ ዝበጽሕ ኣብ ቃሽዋ ተሰቒሉ፡ ድሕሪኡ ናብቲ ጎቦ ደይቡ ንኣላህ -በርታሕሚድ- ኣመስጊኑ -በርታክቢር- ኣኽቢሩ -በርታህሊል- ኣረጋጊጹሉ። ጸሓይ ሙሉእ ብሙሉእ ክሳብ እትበርቕ ውኩፍ ምግባር ቀጸለ፡ ድሕሪኡ ጸሓይ ከይወረደት ተበጊሱ። ፋድል ቢን ዓባስ - ጽቡቕ ጸጉሪ ዘለዎ፡ ጻዕዳ ቆርበትን ምልኩዕን ሰብኣይ - ኣብ ሕቖኡ ተሰኪሙ ይኸይድ ነይሩ። ረሱል ሰለላሁ ዓለይሂ ዋሰላም ክኸዱ ከለዉ ብጎየያ ዝነበራ ደቂ ኣንስትዮ ሓሊፉ ስለ ዝነበረ ጠመተን ድሕሪኡ ኢዱ ናብቲ ካልእ ሸነኽ ኣንቢሩ። እዚ ከምዚ ኢሉ እንከሎ ፋድል ገጹ ናብቲ ካልእ ሸነኽ ኣቕነዐ። ኣብ ሙሓሳር ምስ በጽሐ ቁሩብ ተንቀሳቒሱ ድሕሪኡ ኣቋራጭ መንገዲ ሒዙ ናብ ኩብራ -ዓቃባ- ጁምራ ወሰደ፣ ብኡንብኡ ድማ ኣብታ ኣብ ጎኒ ገረብ ዝነበረት ጁምራ በጽሐ። ድሕሪኡ ኣብ ነፍሲ ወከፍ ምድርባይ ሸውዓተ ዕንጸይቲ ምስ ተክቢር ደርበየ፣ -ምስ- ከም ዕንጸይቲ ካብ መንኮርኮር ዝወጽእ ዕንጸይቲ ዝዓቢ ዕንጸይቲ። ካብ ከብዲ ጎልጎል ድማ ደርበዮ። ድሕሪኡ ናብቲ መስዋእቲ እንስሳታት ዝሕረደሉ ቦታ ከደ። ኣብኡ ድማ ባዕሉ ስሳን ሰለስተን ናይ መስዋእቲ እንስሳታት ሓሪዱ፡ ዝተረፉ ድማ ምስቲ ናይ መስዋእቲ እንስሳታት ንዓሊ ኣረከቦ። ድሕሪኡ፡ ንነፍሲ ወከፍ ዝሓረዶ መስዋእቲ እንስሳ፡ ቁራጽ ስጋ ክህልዎ ኣዘዘ እወ ንጐድኒ ኣቐምጦ ድሕሪኡ ኣብቲ ጣውላ ኣቐምጦ፡ ድሕሪኡ ምብሳል። ረሱሉላህን ዓሊን እውን ነቲ ሶስ በሊዖም ሸተት ኢሎምዎ። ብድሕሪኡ ረሱሉላሁ ዓለይሂ ዋሰላም ናብ ካዕባ ከይዱ - ተዋፍ ኢፋድሃ ክገብር -፣ ድሕሪኡ ኣብ መካ ሰላት ቀትሪ ፈጺሙ ናብቶም ማይ ዛምዛም ዝእክቡ ዝነበሩ ባኒ ዓብዱል ሙትታሊብ መጺኡ። ንሱ ድማ ውሰዶ ኦ ባኒ ሙትጣሊብ። እቲ ህዝቢ መስተኻ ኣብ ምሃብ እንተዘይበሊጹካ ምሳኻ ምተባእስኩ ነይረ'። ብድሕሪኡ ሰለላሁ ዓለይሂ ዋሰላም ባልጃ ሂቦሞ ካብኣ ድማ ሰተየ።