Hadith Representative
Tata cara haji wada' Rasulullah
Imam Ibnu Majah : 3065حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ عَمَّارٍ حَدَّثَنَا حَاتِمُ بْنُ إِسْمَعِيلَ حَدَّثَنَا جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِيهِ قَالَدَخَلْنَا عَلَى جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ فَلَمَّا انْتَهَيْنَا إِلَيْهِ سَأَلَ عَنْ الْقَوْمِ حَتَّى انْتَهَى إِلَيَّ فَقُلْتُ أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ فَأَهْوَى بِيَدِهِ إِلَى رَأْسِي فَحَلَّ زِرِّي الْأَعْلَى ثُمَّ حَلَّ زِرِّي الْأَسْفَلَ ثُمَّ وَضَعَ كَفَّهُ بَيْنَ ثَدْيَيَّ وَأَنَا يَوْمَئِذٍ غُلَامٌ شَابٌّ فَقَالَ مَرْحَبًا بِكَ سَلْ عَمَّا شِئْتَ فَسَأَلْتُهُ وَهُوَ أَعْمَى فَجَاءَ وَقْتُ الصَّلَاةِ فَقَامَ فِي نِسَاجَةٍ مُلْتَحِفًا بِهَا كُلَّمَا وَضَعَهَا عَلَى مَنْكِبَيْهِ رَجَعَ طَرَفَاهَا إِلَيْهِ مِنْ صِغَرِهَا وَرِدَاؤُهُ إِلَى جَانِبِهِ عَلَى الْمِشْجَبِ فَصَلَّى بِنَا فَقُلْتُ أَخْبِرْنَا عَنْ حَجَّةِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَقَالَ بِيَدِهِ فَعَقَدَ تِسْعًا وَقَالَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مَكَثَ تِسْعَ سِنِينَ لَمْ يَحُجَّ فَأَذَّنَ فِي النَّاسِ فِي الْعَاشِرَةِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ حَاجٌّ فَقَدِمَ الْمَدِينَةَ بَشَرٌ كَثِيرٌ كُلُّهُمْ يَلْتَمِسُ أَنْ يَأْتَمَّ بِرَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَيَعْمَلَ بِمِثْلِ عَمَلِهِ فَخَرَجَ وَخَرَجْنَا مَعَهُ فَأَتَيْنَا ذَا الْحُلَيْفَةِ فَوَلَدَتْ أَسْمَاءُ بِنْتُ عُمَيْسٍ مُحَمَّدَ بْنَ أَبِي بَكْرٍ فَأَرْسَلَتْ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ كَيْفَ أَصْنَعُ قَالَ اغْتَسِلِي وَاسْتَثْفِرِي بِثَوْبٍ وَأَحْرِمِي فَصَلَّى رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي الْمَسْجِدِ ثُمَّ رَكِبَ الْقَصْوَاءَ حَتَّى إِذَا اسْتَوَتْ بِهِ نَاقَتُهُ عَلَى الْبَيْدَاءِ قَالَ جَابِرٌ نَظَرْتُ إِلَى مَدِّ بَصَرِي مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ بَيْنَ رَاكِبٍ وَمَاشٍ وَعَنْ يَمِينِهِ مِثْلُ ذَلِكَ وَعَنْ يَسَارِهِ مِثْلُ ذَلِك وَمِنْ خَلْفِهِ مِثْلُ ذَلِكَ وَرَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بَيْنَ أَظْهُرِنَا وَعَلَيْهِ يَنْزِلُ الْقُرْآنُ وَهُوَ يَعْرِفُ تَأْوِيلَهُ مَا عَمِلَ بِهِ مِنْ شَيْءٍ عَمِلْنَا بِهِ فَأَهَلَّ بِالتَّوْحِيدِ لَبَّيْكَ اللَّهُمَّ لَبَّيْكَ لَبَّيْكَ لَا شَرِيكَ لَكَ لَبَّيْكَ إِنَّ الْحَمْدَ وَالنِّعْمَةَ لَكَ وَالْمُلْكَ لَا شَرِيكَ لَكَ وَأَهَلَّ النَّاسُ بِهَذَا الَّذِي يُهِلُّونَ بِهِ فَلَمْ يَرُدَّ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عَلَيْهِمْ شَيْئًا مِنْهُ وَلَزِمَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ تَلْبِيَتَهُ قَالَ جَابِرٌ لَسْنَا نَنْوِي إِلَّا الْحَجَّ لَسْنَا نَعْرِفُ الْعُمْرَةَ حَتَّى إِذَا أَتَيْنَا الْبَيْتَ مَعَهُ اسْتَلَمَ الرُّكْنَ فَرَمَلَ ثَلَاثًا وَمَشَى أَرْبَعًا ثُمَّ قَامَ إِلَى مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ فَقَالَ{ وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ مُصَلًّى }فَجَعَلَ الْمَقَامَ بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْبَيْتِ فَكَانَ أَبِي يَقُولُ وَلَا أَعْلَمُهُ إِلَّا ذَكَرَهُ عَنْ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ إِنَّهُ كَانَ يَقْرَأُ فِي الرَّكْعَتَيْنِ قُلْ يَا أَيُّهَا الْكَافِرُونَ وَ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ ثُمَّ رَجَعَ إِلَى الْبَيْتِ فَاسْتَلَمَ الرُّكْنَ ثُمَّ خَرَجَ مِنْ الْبَابِ إِلَى الصَّفَا حَتَّى إِذَا دَنَا مِنْ الصَّفَا قَرَأَ{ إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ }نَبْدَأُ بِمَا بَدَأَ اللَّهُ بِهِ فَبَدَأَ بِالصَّفَا فَرَقِيَ عَلَيْهِ حَتَّى رَأَى الْبَيْتَ فَكَبَّرَ اللَّهَ وَهَلَّلَهُ وَحَمِدَهُ وَقَالَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لَا شَرِيكَ لَهُ لَهُ الْمُلْكُ وَلَهُ الْحَمْدُ يُحْيِي وَيُمِيتُ وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لَا شَرِيكَ لَهُ أَنْجَزَ وَعْدَهُ وَنَصَرَ عَبْدَهُ وَهَزَمَ الْأَحْزَابَ وَحْدَهُ ثُمَّ دَعَا بَيْنَ ذَلِكَ وَقَالَ مِثْلَ هَذَا ثَلَاثَ مَرَّاتٍ ثُمَّ نَزَلَ إِلَى الْمَرْوَةِ فَمَشَى حَتَّى إِذَا انْصَبَّتْ قَدَمَاهُ رَمَلَ فِي بَطْنِ الْوَادِي حَتَّى إِذَا صَعِدَتَا يَعْنِي قَدَمَاهُ مَشَى حَتَّى أَتَى الْمَرْوَةَ فَفَعَلَ عَلَى الْمَرْوَةِ كَمَا فَعَلَ عَلَى الصَّفَا فَلَمَّا كَانَ آخِرُ طَوَافِهِ عَلَى الْمَرْوَةِ قَالَ لَوْ أَنِّي اسْتَقْبَلْتُ مِنْ أَمْرِي مَا اسْتَدْبَرْتُ لَمْ أَسُقْ الْهَدْيَ وَجَعَلْتُهَا عُمْرَةً فَمَنْ كَانَ مِنْكُمْ لَيْسَ مَعَهُ هَدْيٌ فَلْيَحْلِلْ وَلْيَجْعَلْهَا عُمْرَةً فَحَلَّ النَّاسُ كُلُّهُمْ وَقَصَّرُوا إِلَّا النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَمَنْ كَانَ مَعَهُ الْهَدْيُ فَقَامَ سُرَاقَةُ بْنُ مَالِكِ بْنِ جُعْشُمٍ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَلِعَامِنَا هَذَا أَمْ لِأَبَدِ الْأَبَدِ قَالَ فَشَبَّكَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَصَابِعَهُ فِي الْأُخْرَى وَقَالَ دَخَلَتْ الْعُمْرَةُ فِي الْحَجِّ هَكَذَا مَرَّتَيْنِ لَا بَلْ لِأَبَدِ الْأَبَدِ قَالَ وَقَدِمَ عَلِيٌّ بِبُدْنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَوَجَدَ فَاطِمَةَ مِمَّنْ حَلَّ وَلَبِسَتْ ثِيَابًا صَبِيغًا وَاكْتَحَلَتْ فَأَنْكَرَ ذَلِكَ عَلَيْهَا عَلِيٌّ فَقَالَتْ أَمَرَنِي أَبِي بِهَذَا فَكَانَ عَلِيٌّ يَقُولُ بِالْعِرَاقِ فَذَهَبْتُ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مُحَرِّشًا عَلَى فَاطِمَةَ فِي الَّذِي صَنَعَتْهُ مُسْتَفْتِيًا رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي الَّذِي ذَكَرَتْ عَنْهُ وَأَنْكَرْتُ ذَلِكَ عَلَيْهَا فَقَالَ صَدَقَتْ صَدَقَتْ مَاذَا قُلْتُ حِينَ فَرَضْتَ الْحَجَّ قَالَ قُلْتُ اللَّهُمَّ إِنِّي أُهِلُّ بِمَا أَهَلَّ بِهِ رَسُولُكَ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ فَإِنَّ مَعِي الْهَدْيَ فَلَا تَحِلَّ قَالَ فَكَانَ جَمَاعَةُ الْهَدْيِ الَّذِي جَاءَ بِهِ عَلِيٌّ مِنْ الْيَمَنِ وَالَّذِي أَتَى بِهِ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مِنْ الْمَدِينَةِ مِائَةً ثُمَّ حَلَّ النَّاسُ كُلُّهُمْ وَقَصَّرُوا إِلَّا النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَمَنْ كَانَ مَعَهُ هَدْيٌ فَلَمَّا كَانَ يَوْمُ التَّرْوِيَةِ وَتَوَجَّهُوا إِلَى مِنًى أَهَلُّوا بِالْحَجِّ فَرَكِبَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَصَلَّى بِمِنًى الظُّهْرَ وَالْعَصْرَ وَالْمَغْرِبَ وَالْعِشَاءَ وَالصُّبْحَ ثُمَّ مَكَثَ قَلِيلًا حَتَّى طَلَعَتْ الشَّمْسُ وَأَمَرَ بِقُبَّةٍ مِنْ شَعَرٍ فَضُرِبَتْ لَهُ بِنَمِرَةَ فَسَارَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ لَا تَشُكُّ قُرَيْشٌ إِلَّا أَنَّهُ وَاقِفٌ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرَامِ أَوْ الْمُزْدَلِفَةِ كَمَا كَانَتْ قُرَيْشٌ تَصْنَعُ فِي الْجَاهِلِيَّةِ فَأَجَازَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ حَتَّى أَتَى عَرَفَةَ فَوَجَدَ الْقُبَّةَ قَدْ ضُرِبَتْ لَهُ بِنَمِرَةَ فَنَزَلَ بِهَا حَتَّى إِذَا زَاغَتْ الشَّمْسُ أَمَرَ بِالْقَصْوَاءِ فَرُحِلَتْ لَهُ فَرَكِبَ حَتَّى أَتَى بَطْنَ الْوَادِي فَخَطَبَ النَّاسَ فَقَالَ إِنَّ دِمَاءَكُمْ وَأَمْوَالَكُمْ عَلَيْكُمْ حَرَامٌ كَحُرْمَةِ يَوْمِكُمْ هَذَا فِي شَهْرِكُمْ هَذَا فِي بَلَدِكُمْ هَذَا أَلَا وَإِنَّ كُلَّ شَيْءٍ مِنْ أَمْرِ الْجَاهِلِيَّةِ مَوْضُوعٌ تَحْتَ قَدَمَيَّ هَاتَيْنِ وَدِمَاءُ الْجَاهِلِيَّةِ مَوْضُوعَةٌ وَأَوَّلُ دَمٍ أَضَعُهُ دَمُ رَبِيعَةَ بْنِ الْحَارِثِ كَانَ مُسْتَرْضِعًا فِي بَنِي سَعْدٍ فَقَتَلَتْهُ هُذَيْلٌ وَرِبَا الْجَاهِلِيَّةِ مَوْضُوعٌ وَأَوَّلُ رِبًا أَضَعُهُ رِبَانَا رِبَا الْعَبَّاسِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ فَإِنَّهُ مَوْضُوعٌ كُلُّهُ فَاتَّقُوا اللَّهَ فِي النِّسَاءِ فَإِنَّكُمْ أَخَذْتُمُوهُنَّ بِأَمَانَةِ اللَّهِ وَاسْتَحْلَلْتُمْ فُرُوجَهُنَّ بِكَلِمَةِ اللَّهِ وَإِنَّ لَكُمْ عَلَيْهِنَّ أَنْ لَا يُوطِئْنَ فُرُشَكُمْ أَحَدًا تَكْرَهُونَهُ فَإِنْ فَعَلْنَ ذَلِكَ فَاضْرِبُوهُنَّ ضَرْبًا غَيْرَ مُبَرِّحٍ وَلَهُنَّ عَلَيْكُمْ رِزْقُهُنَّ وَكِسْوَتُهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ وَقَدْ تَرَكْتُ فِيكُمْ مَا لَمْ تَضِلُّوا إِنْ اعْتَصَمْتُمْ بِهِ كِتَابَ اللَّهِ وَأَنْتُمْ مَسْئُولُونَ عَنِّي فَمَا أَنْتُمْ قَائِلُونَ قَالُوا نَشْهَدُ أَنَّكَ قَدْ بَلَّغْتَ وَأَدَّيْتَ وَنَصَحْتَ فَقَالَ بِإِصْبَعِهِ السَّبَّابَةِ إِلَى السَّمَاءِ وَيَنْكُبُهَا إِلَى النَّاسِ اللَّهُمَّ اشْهَدْ اللَّهُمَّ اشْهَدْ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ ثُمَّ أَذَّنَ بِلَالٌ ثُمَّ أَقَامَ فَصَلَّى الظُّهْرَ ثُمَّ أَقَامَ فَصَلَّى الْعَصْرَ وَلَمْ يُصَلِّ بَيْنَهُمَا شَيْئًا ثُمَّ رَكِبَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ حَتَّى أَتَى الْمَوْقِفَ فَجَعَلَ بَطْنَ نَاقَتِهِ إِلَى الصَّخَرَاتِ وَجَعَلَ حَبْلَ الْمُشَاةِ بَيْنَ يَدَيْهِ وَاسْتَقْبَلَ الْقِبْلَةَ فَلَمْ يَزَلْ وَاقِفًا حَتَّى غَرَبَتْ الشَّمْسُ وَذَهَبَتْ الصُّفْرَةُ قَلِيلًا حَتَّى غَابَ الْقُرْصُ وَأَرْدَفَ أُسَامَةَ بْنَ زَيْدٍ خَلْفَهُ فَدَفَعَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَقَدْ شَنَقَ الْقَصْوَاءَ بِالزِّمَامِ حَتَّى إِنَّ رَأْسَهَا لَيُصِيبُ مَوْرِكَ رَحْلِهِ وَيَقُولُ بِيَدِهِ الْيُمْنَى أَيُّهَا النَّاسُ السَّكِينَةَ السَّكِينَةَ كُلَّمَا أَتَى حَبْلًا مِنْ الْحِبَالِ أَرْخَى لَهَا قَلِيلًا حَتَّى تَصْعَدَ ثُمَّ أَتَى الْمُزْدَلِفَةَ فَصَلَّى بِهَا الْمَغْرِبَ وَالْعِشَاءَ بِأَذَانٍ وَاحِدٍ وَإِقَامَتَيْنِ وَلَمْ يُصَلِّ بَيْنَهُمَا شَيْئًا ثُمَّ اضْطَجَعَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ حَتَّى طَلَعَ الْفَجْرُ فَصَلَّى الْفَجْرَ حِينَ تَبَيَّنَ لَهُ الصُّبْحُ بِأَذَانٍ وَإِقَامَةٍ ثُمَّ رَكِبَ الْقَصْوَاءَ حَتَّى أَتَى الْمَشْعَرَ الْحَرَامَ فَرَقِيَ عَلَيْهِ فَحَمِدَ اللَّهَ وَكَبَّرَهُ وَهَلَّلَهُ فَلَمْ يَزَلْ وَاقِفًا حَتَّى أَسْفَرَ جِدًّا ثُمَّ دَفَعَ قَبْلَ أَنْ تَطْلُعَ الشَّمْسُ وَأَرْدَفَ ال
سانوں دسیا اے [حشیام بن عمار]؛ سانوں دسیا اے [حاتم بن اسماعیل]؛ سانوں [جعفر بن محمد] نوں [اپنے پیو] توں دسیا اے، اوہنے آکھیا؛ 'میں اک واری [جابر بن عبداللہ] نوں ویکھن آیا سی۔ جدوں اسیں اوہناں نوں ملے تاں اوہناں نے لوکاں دا حالَ پچھیا، جدوں تکّ کہ اوہناں نے میرے بارے نہیں پچھیا۔ ایس لئی میں جواب دتا؛ 'میں محمد بن علی بن حسین آں'. ایس لئی اوہنے میرے اُپرلے تے تھلویں بٹن کھولدیاں ہویاں اپنا ہتھ میرے سر تے رکھ دتا، فیر اپنا موڈھا میرے سینے دے وچکار رکھ دتا تے اوس ویلے میں اجے بالغ عمر وچ اپڑیا بچہ ساں۔ اوہنے آکھیا؛ 'جی آیاں نوں، جو چاہو پچھو'۔ میں اوہنوں ایس لئی پچھیا کہ اوہ انھا سی۔ جدوں تک نماز دا ویلا نہیں سی ہویا، اوہ اپنی نماز دی چٹائی اتے کھڑھا سی، جو جے اوہ نماز دی چٹائی دے دوہاں پاسیاں تے اپنیاں ایڑیاں رکھ لیندا تاں نماز دی چٹائی دے چھوٹے سائز کارن کھچّ لیندا، جدکہ اس دی شال اس دے موڈھیاں اتے لٹکدی سی اتے اوہ ساڈی اگوائی کردے ہوئے نماز پڑھدا سی۔' پھیر میں پچھیا؛ 'دسو رسول اللہ شللہ علیہ وآلہ وسلم نے حج کیویں ادا کیتا! ' اس لیی اس نے اپنے ہتھ نال اشارہ کیتا تے اس نے اپنیاں نو انگلاں ودھائیاں، تے آکھیا; بے شک رسول اللہ علیہ وآلہ وسلم نو سال تک حج اُتے نئيں گئے، فیر انہاں نے لوکاں نوں دسويں سال حج ادا کرنے دے لئی بلایا۔ رسول اللہ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم حج اُتے روانہ ہوئے، فیر بوہت سارے لوک مدینہ آئے، اوہ سب چاہندے سن کہ رسول اللہ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دے نال جمع ہو جان تے اوہی کرن جو انہاں نے کیتا سی ۔ اس لیی اوہ گیا، تے اسی وی اوہدے نال چلے گئے۔ جدوں اسيں ذوالحلیفہ پہنچے تاں اسماء بنت عمیس نے محمد بن ابوبکر نوں جنم دتا، لہذا اسنوں پُچھنے دے لئی بھیجیا گیا؛ 'میں کی کراں؟ ' فیر اس نے اسماء توں کہیا: 'غسل کرو تے اسنوں کپڑے توں مضبوطی توں بنھ لو تے احرام وچ داخل ہو جاؤ۔ فیر رسول اللہ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے مسجد وچ نماز پڑھی فیر قشوا اونٹھ اُتے سوار ہوئے، تے اونٹھ اسنوں صحرا صحرا دے اُتے لے کے سدھا کھڑا ہويا۔ جابر نے آکھیا؛ 'میں ویکھیا جتھے تک میں ویکھ سکدا سی، بہت سارے لوک اوہدے ساہمنے، گڈیاں دے ڈرائیوراں تے پیدل چلن آلیاں دے وچکار، اوہدے سجے، کھبے تے پچھے وی - بہت سارے لوک نظر آ رہے سن۔ رسول اللہ علیہ وآلہ وسلم ساڈے درمیان سن، جدوں کہ قرآن انہاں دے پاس نازل ہويا، تے اوہ اس دی تکویل توں بہت واقف سن ۔ اوہ جو وی کرے، اسیں وی کردے ہاں۔ آپ نے توحید دی آواز بلند کردے ہوئے کہیا: اے اللہ تیری دعوت توں پورا کردا ہاں ۔ میں تیری دعوت پوری کردا ہاں، میں تیری دعوت پوری کردا ہاں. تیرے واسطے کوئی شریک نئیں، میں تیری دعوت پوری کردا ہاں. بے شک، حمد، لذت تے بادشاہی صرف تیری اے، تیرے کوئی شریک نئیں'۔ لوگاں نے وی جو تلاوت سنائی جارہی سی اس دے نال آواز بلند کيتی سی تے اس نے صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے انہاں دے اعمال دے بارے وچ کچھ نئيں کہیا۔ اوہ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم اپنی تلبیہ پڑھدے رہے ۔ جابر رضی اللہ عنہو نے فیر فرمایا؛ 'ساڈا کوئی ارادہ نہیں سوائے حج کرن دے، اتے سانوں اجے عمرے دا پتہ نہیں ۔ جدوں اسی اوہناں دے نال بیت اللہ پہنچے، تے اوہناں نے فوراً رکون نوں رگڑیا -چُمیا- -طواف دا آغاز-، فیر تن چکر دوڑ لئے تے باقی چار چکر نارمل ٹُر پئے۔ فیر اوہ مقام ابراہیم دے پاس گئے ، اس آیت نوں پڑھدے ہوئے: 'تے مقام ابراہیم نوں نماز گاہ بناؤ'۔ اس نے اپنے آپ نو مقام ابراہیم تے بیت اللہ -کعبہ- دے درمیان وی پوزیشن دتی۔ -میرے پیو نے آکھیا؛ - 'تے مینوں نئیں پتہ جدوں تک کہ انہاں نے رسول اللہ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم توں اس گل دا ذکر نئیں کیتا، کہ رسول اللہ نے دو رکعت نمازاں وچ - مقام ابراہیم - وچ سورتاں الکافرون تے اخلاص پڑھیاں۔ فیر اوہ بیت اللہ دے کول واپس آیا، فیر رگڑیا – چمیا یا سلام کیتا – رکن – طواف دا آغاز –، فیر اوہ دروازے توں باہر نکلیا – کعبہ – پہاڑی شفا دی طرف۔ تے شفا دے نیڑے پہنچدے ہوئے پڑھیا: 'بے شک شفا تے مروہ اللہ دی علامتاں وچوں نيں، اسيں -سائی- توں شروع کردے نيں جس توں اللہ سب ہناہو وطالعہ شروع ہوندا اے'. اوہ صفہ توں نماز پڑھنے لگے فیر پہاڑی اُتے چڑھ گئے ایتھے تک کہ کعبہ دی نظر نہ آیا فیر تکبیر، تحلیل تے تحمید کردے ہوئے کہیا: اللہ دے سوا کوئی خدا نئيں جس دا کوئی شریک نئيں اے۔ بادشاہی اوہدے لئی اے تے ساری حمد اوہدے لئی اے۔ -اوہ- اوہ قادر مطلق اے جہڑا زندگی دیندا اے تے قادر مطلق اے جہڑا قتل کردا اے، تے اوہ ہر شے تے قادر مطلق اے۔ اللہ دے علاوہ کوئی خدا نئيں اے، جس دا کوئی شریک نئيں اے، جو اپنے وعدے پورے کردا اے، اپنے بندےآں د ی مدد کردا اے تے تمام گروہاں نو ں اکیلا شکست دیندا ا ے۔' پھر قراءتاں دے درمیان وچ دعا منگی، فیر قرائت تن بار کہی۔ فیر اوہ مروہ تیکر اتر گیا، ٹُردا ہویا تاں جے جدوں اوہدیاں لتاں سدھیاں ہو جان، اوہ وادی دے وچکار دوڑدا۔ جدوں اوہدیاں لتاں چڑھ گئیاں تاں اوہ تردا ہویا ماروے اپڑیا ۔ مروہ وچ اوہی کیتا جو شفا وچ کیتا ۔ تے جدوں انہاں دا طواف مروہ وچ ختم ہويا تاں انہاں نے فرمایا: 'جے میں اس چیز دا سامنا کرنا پڑدا جو میں پیچھے سی، تاں میں ذبح شدہ جانور -الحدیو- دی قیادت نئيں کراں گا، تے اسنوں عمرہ کراں گا۔ تہاڈے وچوں جہڑا وی قربانی دا جانور نئیں لے کے آئے، فیر اوہنوں قبول کرو تے اوہنوں عبادت بناؤ'۔ چنانچہ رسول اللہ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم تے ذبح شدہ جانور لیائے جانے والےآں دے علاوہ سب نے تالول کيتا تے اپنے بالاں نوں چھوٹا کر لیا۔ اس دے بعد سوراقہ بن مالک بن جعشوم نے کھڑے ہوئے تے کہیا؛ "اے رسول اللہ، کی ایہ گل ایس سال تے لاگو ہوندی اے، یا ہمیشہ لئی؟" -راوی- نے آکھیا؛ رسول اللہ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے اپنی انگلیاں توں اپنی انگلیاں نوں گُنھ لیا تے جواب دتا: 'عمرہ حج وچ شامل اے - حج تمتتو' - اس طرح کیتا جاندا اے۔ اس نے دو وار آکھیا تے فیر آکھیا: 'نئیں - ایہ صرف ایس سال تے لاگو ہوندا اے - لیکن ہمیشہ لئی''۔ -راوی- نے آکھیا؛ علی رضلی اللہ عنہو اک اونٹھ دے نال آئے -الحدیو- رسول اللہ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم، فیر انہاں نے فاطمہ نوں پایا جو انہاں لوکاں وچوں اک سی جو رنگین لباس پہنے ہوئے تے اکھاں اُتے پٹی بنھ کر درمیان وچ کھڑی سی ۔ علی نے اوہنوں ذمہ دار ٹھہرایا، ایس لئی فاطمہ نے آکھیا؛ 'میرے والد - رسول اللہ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم - نے مینوں ایہ کرن دا آکھیا اے'۔ علی رضی اللہ عنہو نے عراق وچ رہندے ہوئے ایہ فرمایا: فیر وچ رسول اللہ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم توں مشورہ طلب کرنے گیا تے فاطمہ دے اعمال توں شکایت کيتی جس توں ميں نے انکار کيتا۔ اس لئی اس نے جواب دتا: 'اوہ - فاطمہ - ٹھیک اے، اوہ ٹھیک کہندی اے۔ جدوں تسی پہلے حج کرنا چاہندے سی تے میں کی آکھیا سی؟ ' علی نے جواب دتا; 'میں آکھیا؛ 'اے اللہ میں اوہ آواز بلند کردا ہاں جہڑی تیرے رسول صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے بلند کیتی سی۔ اس نے فرمایا: 'بے شک میں قربانی دا جانور لے آیا ہاں اس لئی تالول وچ شرکت نہ کرو'۔ -راوی- نے آکھیا؛ قربانی دے جانوراں دی تعداد جو علی یمن توں لے کے آئی سی تے جو رسول اللہ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم مدینہ توں لیائے سن اوہ اک سو سن ۔ اس دے بعد سب نے اپنے سراں نوں اکٹھا کیتا تے اپنے بالاں نوں چھوٹا کیتا سوائے رسول اللہ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم تے قربانی دے جانور لیائے جانے والے افراد دے۔ جدوں ترویہ دا دن آیا تے اوہ سارے منا گئے تے حج کرن دا نیت دا نعرہ لایا۔ رسول اللہ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم اک گڈی وچ سوار ہو گئے، تے اوتھے آپ نے ظهر، عصر، مغرب، عشاء تے فجر دی نماز پڑھی۔ فیر سورج طلوع ہونے تک کچھ دیر انتظار کرو، فیر مشعریل وچ گنبد کھڑا کرنے دا حکم دیو، ایہ حرام اے، لہذا اسنوں نمیرہ وچ لگایا جاندا اے۔ رسول اللہ علیہ وآلہ وسلم اس دے بعد قریش دی طرح چلدے سن لیکن اوہ مشعریل حرام یا مزدلفہ اُتے رک گئے۔ رسول اللہ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے آپ نوں عرفات پہنچنے دی اجازت دتی۔ تے جدوں اوہ اس گنبد دے نیڑے پہنچیا جو نمیرہ دے مقام اُتے تعمیر کيتا گیا سی تو اوہ اوتھے رک گیا۔ جدوں سورج ڈھل گیا تاں اس نے اپنا اوٹھ - قشوا - لیاؤن دا حکم دتا، پھر اس اتے سوار ہو کے وادی دے تھلے پہنچ گیا۔ فیر اس نے لوکاں نوں تبلیغ کيتی: 'بے شک آپ دا خون، مال، عزت تے خوشی - آپ دی شان - حرام اے جداں کہ آپ دے دن ، آپ دے مہینے تے آپ دی سرزمین وچ حرام اے۔ n اس، یاد رکھو، حقیقت وچ جہلیہ دیاں ساریاں شیواں میرے پیراں ہیٹھاں ذلیل ہو گئیاں نیں، جہلیہ دا خون ذلیل ہو گیا اے تے جس خون دی میں سب توں پہلاں توہین کیتی اوہ خون ربیعہ بن حارث دا سی - جہڑا بنی سعد توں رزق منگدا سی تے فیر اوہ ہذیل دے ہتھوں قتل ہویا سی -، جہلیہ دی سود ختم کر دتی گئی اے جد کہ عسلیہ پہلے ختم ہو گیا سی ساڈی سود، یعنی سود جو عباس بن عبدالمطلب نے کیتی سی، سب کجھ ختم کر دتا گیا اے۔ لہٰذا عورتاں توں اللہ توں خوف کرو کیونجے انہاں نوں اللہ دے فرمان توں بیوی بنایا اے تے فرجی نوں اللہ دی کلام توں حلال قرار دتا اے۔ حقیقت چ، تہاڈا اوہناں تے حق ایہ اے کہ اوہ دوجے لوکاں نو تہاڈے بستر تے سوون نئیں دیندے جنہاں توں تسی نفرت کردے او۔ جے تہاڈیاں بیویاں انج کردیاں نیں تے فیر اوہناں نوں انج دا وار مارو جہدے نال کوئی تکلیف نہ ہووے۔ تے اوہناں لئی تہاڈا پورا کرنا تے تہانوں چنگے طریقے نال کپڑے پانا۔ میں تہاڈے لئی دو شیواں چھڈدا واں جہناں تے قائم رہو گے تے گمراہ نئیں ہوو گے، یعنی اللہ دی کتاب۔ تے توں میرے لئی ذمہ دار ایں۔ پھیر توں کیہ کہنا چاہندی ایں؟ ' اوہناں نے جواب دتا؛ 'اسی گواہی دیندے آں کہ تُسی پہنچائے نیں، کم کیتے نیں تے مشورے دتے نیں۔ چنانچہ اس نے اسمان دی طرف انگلی دی طرف اشارہ کردے ہوئے کہیا: 'اے اللہ دیکھو! اے اللہ گواہ'۔ اوہنے ایہہ گل تن وار کیتی۔ فیر بلال نے اذان کیتی، فیر اقامت کیتی، فیر اس نے نماز ظہور پڑھی۔ -اس دے بعد- بلال واپس قامت اُتے آیا، اس دے بعد اس نے عصر دی نماز پڑھی تے دونے دے درمیان کوئی نماز نئيں پڑھی۔ اس دے بعد رسول اللہ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے اپنی گڈی نوں چلایا ایتھے تک کہ اوہ ووکوف دے مقام اُتے پہنچ گئے۔ فیر اس نے اپنی اونٹ نوں بٹھایا - اس طرح کہ اونٹ دا ڈھڈ میدان توں چھو جائے - تے اس دے سامنے چلنے والی رسی رکھ دتی، فیر اس نے قبلہ دی طرف رخ کیتا۔ اوہ وکوپھ کردا رہیا جدوں تک سورج غروب نہ ہو گیا تے پیلی رنگ دی روشنی تھوڑی جہی کھنڈ گئی تے سورج دی گیند ڈُب گئی۔ فیر اوہ اسامہ بن سعید نوں خنزیر بنا کے چلے گئے۔ اسنے قشوا نوں لگام نال وی بنھ دتا، اس طرحاں کہ اسدا سر جس گڈی 'تے سوار سی، اسدے لتاں دے مڈھ نال لگبھگّ چھوہ گیا سی۔ سجے ہتھ نال اشارے کردے ہوئے کیہا: 'او لوکو، شانت رہو، شانت رہو! ' ہر وار جدوں اوہ اپنے اوٹھ دیاں لگاماں ودھاؤندا تاں اوہ تھوڑھا جیہا ڈھل جاندا تاں کہ اوٹھ تھوڑھا جیہا اٹھ جاندا۔ فیر مزدلفہ پہنچے، فیر اوتھے مغرب تے عشاء دی نماز اک اذان تے دو اقامت دے نال ادا کيتیاں۔ تے دونے دے درمیان کوئی نماز نئيں ادا کردا سی ۔ فیر اوہ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم فجر تک لیٹ گئے. آپ نے فجر دی نماز اس وقت پڑھی جدوں آپ نوں معلوم ہويا کہ فجر اے تے اک اذان تے اک اقامت دے نال۔ فیر اوہ قشوا اُتے سوار ہوئے جدوں تک کہ اوہ مشعریل حرام وچ پہنچے، فیر اوہ پہاڑی اُتے چڑھ گئے تے اللہ دی حمد -برتہمید-، اس دی تسبیح -برتکبیر- تے اس دی تصدیق کيتی -برتہلیل-۔ اوہ وکوف کردا رہیا جدوں تک سورج مکمل طور تے روشن نہ ہو گیا، فیر سورج چڑھن توں پہلاں ای چلے گئے۔ اوہ فضل بن عباس - اک چنگے والاں والا، چٹی چمڑی تے سوہنا بندہ - اپنی پٹھ تے چکیا ہویا سی۔ رسول اللہ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم جدوں جا رہے سن تاں آپ دوڑ رہیاں عورتاں دے پاس توں گزر گئے اس لئی آپ نے انہاں دی طرف دیکھیا تے فیر اپنا ہتھ دوسری طرف رکھیا۔ ادھر فضل نے اپنا منہ دوجے پاسے کر لیا۔ محصر پہنچ کے، اوہ تھوڑا جیہا ہلیا فیر کبرا -عقبہ- جمرہ دا شارٹ کٹ لیا، تے فوراً جمرہ تے پہنچ گیا جہڑا درخت دے پاسے سی۔ فیر اس نے ہر سٹ اُتے اک تکبیر دے نال ست کنکر سُٹے، -جس وچ- اوہ کنکر سن جو گھول توں نکلنے والے کنکراں دے برابر وڈے سن ۔ تے اس نے اس نوں وادی دے ڈھڈّ وچوں سٹّ دتا۔ فیر اوہ اوس تھاں تے گیا جتھے قربانی دے جانور ذبح کیتے جاندے سن۔ اوتھے اس نے تیسٹھ قربانی دے جانوراں نوں خود ذبح کیتا، تے باقی قربانی دے جانوراں دے نال علی دے حوالے کردتے۔ فیر اوہنے ہر قربانی دے جانور نوں ذبح کرن دا حکم دتا کہ اوہنوں گوشت دا اک ٹکڑا ملے ہاں، اینوں اک پاسے رکھو تے فیر اینوں پین چ رکھو، فیر اینوں پکاؤ۔ رسول اللہ تے علی نے وی کھا کے چٹنی دے گھٹ بھرے۔ اس دے بعد رسول اللہ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم کعبہ دے پاس گئے - طواف افاضہ ادا کرنے دے لئی - ، اس دے بعد انہاں نے مکہ وچ ظهر پڑھی تے بنی عبد المثلب دے پاس آئے جو زمزم دا پانی جمع کررہے سن ۔ فرمایا: لے لو اے بنی مطلب ۔ جے لوکاں نے تہانوں اپنا پیگ دین چ تہاڈے توں اگے نہ نکلدے، تے میں تہاڈے نال ایس تے لڑدا۔ فیر انہاں نے اسنوں اک بالٹی دتی تے اس نے اس وچوں پیتا۔