Kisah perjalanan nabi musa 'alaihissalam menuntut ilmu dan pertemuannya dengan nabi khidr 'alaihissalam

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ دِينَارٍ قَالَ أَخْبَرَنِي سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ قَالَ قُلْتُ لِابْنِ عَبَّاسٍ إِنَّ نَوْفًا الْبَكَالِيَّ يَزْعُمُ أَنَّ مُوسَى صَاحِبَ الْخَضِرِ لَيْسَ هُوَ مُوسَى بَنِي إِسْرَائِيلَ إِنَّمَا هُوَ مُوسَى آخَرُ فَقَالَ كَذَبَ عَدُوُّ اللَّهِ حَدَّثَنَا أُبَيُّ بْنُ كَعْبٍعَنْ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَنَّ مُوسَى قَامَ خَطِيبًا فِي بَنِي إِسْرَائِيلَ فَسُئِلَ أَيُّ النَّاسِ أَعْلَمُ فَقَالَ أَنَا فَعَتَبَ اللَّهُ عَلَيْهِ إِذْ لَمْ يَرُدَّ الْعِلْمَ إِلَيْهِ فَقَالَ لَهُ بَلَى لِي عَبْدٌ بِمَجْمَعِ الْبَحْرَيْنِ هُوَ أَعْلَمُ مِنْكَ قَالَ أَيْ رَبِّ وَمَنْ لِي بِهِ وَرُبَّمَا قَالَ سُفْيَانُ أَيْ رَبِّ وَكَيْفَ لِي بِهِ قَالَ تَأْخُذُ حُوتًا فَتَجْعَلُهُ فِي مِكْتَلٍ حَيْثُمَا فَقَدْتَ الْحُوتَ فَهُوَ ثَمَّ وَرُبَّمَا قَالَ فَهُوَ ثَمَّهْ وَأَخَذَ حُوتًا فَجَعَلَهُ فِي مِكْتَلٍ ثُمَّ انْطَلَقَ هُوَ وَفَتَاهُ يُوشَعُ بْنُ نُونٍ حَتَّى إِذَا أَتَيَا الصَّخْرَةَ وَضَعَا رُءُوسَهُمَا فَرَقَدَ مُوسَى وَاضْطَرَبَ الْحُوتُ فَخَرَجَ فَسَقَطَ فِي الْبَحْرِ{ فَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ سَرَبًا }فَأَمْسَكَ اللَّهُ عَنْ الْحُوتِ جِرْيَةَ الْمَاءِ فَصَارَ مِثْلَ الطَّاقِ فَقَالَ هَكَذَا مِثْلُ الطَّاقِ فَانْطَلَقَا يَمْشِيَانِ بَقِيَّةَ لَيْلَتِهِمَا وَيَوْمَهُمَا حَتَّى إِذَا كَانَ مِنْ الْغَدِ{ قَالَ لِفَتَاهُ آتِنَا غَدَاءَنَا لَقَدْ لَقِينَا مِنْ سَفَرِنَا هَذَا نَصَبًا }وَلَمْ يَجِدْ مُوسَى النَّصَبَ حَتَّى جَاوَزَ حَيْثُ أَمَرَهُ اللَّهُ قَالَ لَهُ فَتَاهُ{ أَرَأَيْتَ إِذْ أَوَيْنَا إِلَى الصَّخْرَةِ فَإِنِّي نَسِيتُ الْحُوتَ وَمَا أَنْسَانِيهِ إِلَّا الشَّيْطَانُ أَنْ أَذْكُرَهُ وَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ عَجَبًا }فَكَانَ لِلْحُوتِ سَرَبًا وَلَهُمَا عَجَبًا قَالَ لَهُ مُوسَى{ ذَلِكَ مَا كُنَّا نَبْغِي فَارْتَدَّا عَلَى آثَارِهِمَا قَصَصًا }رَجَعَا يَقُصَّانِ آثَارَهُمَا حَتَّى انْتَهَيَا إِلَى الصَّخْرَةِ فَإِذَا رَجُلٌ مُسَجًّى بِثَوْبٍ فَسَلَّمَ مُوسَى فَرَدَّ عَلَيْهِ فَقَالَ وَأَنَّى بِأَرْضِكَ السَّلَامُ قَالَ أَنَا مُوسَى قَالَ مُوسَى بَنِي إِسْرَائِيلَ قَالَ نَعَمْ أَتَيْتُكَ لِتُعَلِّمَنِي{ مِمَّا عُلِّمْتَ رُشْدًا }قَالَ يَا مُوسَى إِنِّي عَلَى عِلْمٍ مِنْ عِلْمِ اللَّهِ عَلَّمَنِيهِ اللَّهُ لَا تَعْلَمُهُ وَأَنْتَ عَلَى عِلْمٍ مِنْ عِلْمِ اللَّهِ عَلَّمَكَهُ اللَّهُ لَا أَعْلَمُهُ قَالَ هَلْ أَتَّبِعُكَ{ قَالَ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا وَكَيْفَ تَصْبِرُ عَلَى مَا لَمْ تُحِطْ بِهِ خُبْرًا إِلَى قَوْلِهِ إِمْرًا }فَانْطَلَقَا يَمْشِيَانِ عَلَى سَاحِلِ الْبَحْرِ فَمَرَّتْ بِهِمَا سَفِينَةٌ كَلَّمُوهُمْ أَنْ يَحْمِلُوهُمْ فَعَرَفُوا الْخَضِرَ فَحَمَلُوهُ بِغَيْرِ نَوْلٍ فَلَمَّا رَكِبَا فِي السَّفِينَةِ جَاءَ عُصْفُورٌ فَوَقَعَ عَلَى حَرْفِ السَّفِينَةِ فَنَقَرَ فِي الْبَحْرِ نَقْرَةً أَوْ نَقْرَتَيْنِ قَالَ لَهُ الْخَضِرُ يَا مُوسَى مَا نَقَصَ عِلْمِي وَعِلْمُكَ مِنْ عِلْمِ اللَّهِ إِلَّا مِثْلَ مَا نَقَصَ هَذَا الْعُصْفُورُ بِمِنْقَارِهِ مِنْ الْبَحْرِ إِذْ أَخَذَ الْفَأْسَ فَنَزَعَ لَوْحًا قَالَ فَلَمْ يَفْجَأْ مُوسَى إِلَّا وَقَدْ قَلَعَ لَوْحًا بِالْقَدُّومِ فَقَالَ لَهُ مُوسَى مَا صَنَعْتَ قَوْمٌ حَمَلُونَا بِغَيْرِ نَوْلٍ عَمَدْتَ إِلَى سَفِينَتِهِمْ فَخَرَقْتَهَا{ لِتُغْرِقَ أَهْلَهَا لَقَدْ جِئْتَ شَيْئًا إِمْرًا قَالَ أَلَمْ أَقُلْ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا قَالَ لَا تُؤَاخِذْنِي بِمَا نَسِيتُ وَلَا تُرْهِقْنِي مِنْ أَمْرِي عُسْرًا }فَكَانَتْ الْأُولَى مِنْ مُوسَى نِسْيَانًا فَلَمَّا خَرَجَا مِنْ الْبَحْرِ مَرُّوا بِغُلَامٍ يَلْعَبُ مَعَ الصِّبْيَانِ فَأَخَذَ الْخَضِرُ بِرَأْسِهِ فَقَلَعَهُ بِيَدِهِ هَكَذَا وَأَوْمَأَ سُفْيَانُ بِأَطْرَافِ أَصَابِعِهِ كَأَنَّهُ يَقْطِفُ شَيْئًا فَقَالَ لَهُ مُوسَى{ أَقَتَلْتَ نَفْسًا زَكِيَّةً بِغَيْرِ نَفْسٍ لَقَدْ جِئْتَ شَيْئًا نُكْرًا قَالَ أَلَمْ أَقُلْ لَكَ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا قَالَ إِنْ سَأَلْتُكَ عَنْ شَيْءٍ بَعْدَهَا فَلَا تُصَاحِبْنِي قَدْ بَلَغْتَ مِنْ لَدُنِّي عُذْرًا فَانْطَلَقَا حَتَّى إِذَا أَتَيَا أَهْلَ قَرْيَةٍ اسْتَطْعَمَا أَهْلَهَا فَأَبَوْا أَنْ يُضَيِّفُوهُمَا فَوَجَدَا فِيهَا جِدَارًا يُرِيدُ أَنْ يَنْقَضَّ }مَائِلًا أَوْمَأَ بِيَدِهِ هَكَذَا وَأَشَارَ سُفْيَانُ كَأَنَّهُ يَمْسَحُ شَيْئًا إِلَى فَوْقُ فَلَمْ أَسْمَعْ سُفْيَانَ يَذْكُرُ مَائِلًا إِلَّا مَرَّةً قَالَ قَوْمٌ أَتَيْنَاهُمْ فَلَمْ يُطْعِمُونَا وَلَمْ يُضَيِّفُونَا عَمَدْتَ إِلَى حَائِطِهِمْ{ لَوْ شِئْتَ لَاتَّخَذْتَ عَلَيْهِ أَجْرًا قَالَ هَذَا فِرَاقُ بَيْنِي وَبَيْنِكَ سَأُنَبِّئُكَ بِتَأْوِيلِ مَا لَمْ تَسْتَطِعْ عَلَيْهِ صَبْرًا }قَالَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَدِدْنَا أَنَّ مُوسَى كَانَ صَبَرَ فَقَصَّ اللَّهُ عَلَيْنَا مِنْ خَبَرِهِمَا قَالَ سُفْيَانُ قَالَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَرْحَمُ اللَّهُ مُوسَى لَوْ كَانَ صَبَرَ لَقُصَّ عَلَيْنَا مِنْ أَمْرِهِمَا وَقَرَأَ ابْنُ عَبَّاسٍ أَمَامَهُمْ مَلِكٌ يَأْخُذُ كُلَّ سَفِينَةٍ صَالِحَةٍ غَصْبًا وَأَمَّا الْغُلَامُ فَكَانَ كَافِرًا وَكَانَ أَبَوَاهُ مُؤْمِنَيْنِثُمَّ قَالَ لِي سُفْيَانُ سَمِعْتُهُ مِنْهُ مَرَّتَيْنِ وَحَفِظْتُهُ مِنْهُ قِيلَ لِسُفْيَانَ حَفِظْتَهُ قَبْلَ أَنْ تَسْمَعَهُ مِنْ عَمْرٍو أَوْ تَحَفَّظْتَهُ مِنْ إِنْسَانٍ فَقَالَ مِمَّنْ أَتَحَفَّظُهُ وَرَوَاهُ أَحَدٌ عَنْ عَمْرٍو غَيْرِي سَمِعْتُهُ مِنْهُ مَرَّتَيْنِ أَوْ ثَلَاثًا وَحَفِظْتُهُ مِنْهُ

Esan digu ['Ali bin 'Abdullah]-ek esan digu [Sufyan]-ek esan digu ['Amru bin Dinar] esan duela, esan dit [Sa'id bin Jubair] esan duela; esan nion [Ibn 'Abbas radliallahu 'anhuma]-ri; 'Nauf Al Bakaly-k uste du Musa, Khadlirren laguna, ez zela Musa Bani Israa'il, beste Musa bat baizik. Ibn 'Abbas radliallahu 'anhu-k esan zuen: 'Alaren etsaia gezurra ari da, benetan esan zigun [Ubay bin Ka'ab] Profeta sallallaahu'alaihiwasallam-engandik: 'Musa Bani Isra'ilen aurrean zegoen sermoi bat ematen eta galdetu zioten: 'Nor da pertsonarik 'jainkozaleena'?' 'Alaihissalam-ek erantzun zuen: 'Ni naiz'. Berehala, Ala Ta'ala-k kritikatu egin zuen, ez ziotelako horri buruzko ezagutzarik eman. Orduan, Ala Ta'ala-k errebelatu zion: "Nire zerbitzarien artean bi itsasoen elkargunean bizi den zerbitzari bat dago, zu baino jakintsuagoa dena". Orduan Moisesek esan zuen: "Jauna, norekin elkartu naiteke lagun?" Sufyanek beste esaldi batean kontatu zuen: "Jauna, nola elkartu naiteke?" Ala-k esan zuen: "Hartu arrain bat eta jarri saski batean, eta galtzen duzunean, seinale bat izango da". Sufyanek beste esaldi batean ere kontatu zuen: "Hori da gizon horren lekua". Beraz, Moisesek arraina hartu eta saskian jarri zuen, eta gero Yusya' bin Nun izeneko bere ikaslearekin abiatu zen, harik eta harkaitz handi batera iritsi zirenean, biek buruak harkaitzean jarri zituzten Moises lokartu zen arte. Orduan, arraina saskitik isilik atera eta salto egin eta itsasoan murgildu zen -QS al-Kahfi 61. bertsoa-. Ala-k arrainak zeharkatzen zuen uraren fluxua gelditu zuen, eraikin baten teilatua edo seinale bat osatuz. Orduan Moisesek esan zuen: "Hori da teilatuaren forma duen seinalea". Beraz, biek bidaiaren gainerako gau eta eguna jarraitu zuten. Eguerdira arte, Musak bere dizipuluari esan zion: 'Ekarri janaria, oso nekatuta gaude bidaia honetan'. --QS al-Kahfi 62. bertsoa-. Musak ez zuen nekerik sentitu Allah Ta'alak agindutako helmugara iritsi arte. Orduan, bere dizipuluak esan zion: 'Badakizu harkaitzean aterpe bila genbiltzala, arraina aipatzea ahaztu zitzaidala. Eta inork ez nau ahazten Satanas izan ezik'-. Musak esan zuen: -'Hori da bilatzen ari ginen lekua'. Orduan, biak beren jatorrizko bideetara itzuli ziren'. -QS al-Kahfi 63. bertsoa-. Garai hartan, arrainak bere bidea hartu zuen itsasoan eta bientzat gauza arraroa izan zen. Musak esan zuen: 'Hori da bilatzen ari ginen lekua'. Orduan, biak itzuli eta beren jatorrizko bideei jarraitu zieten'. -QS al-Kahfi 64. bertsoa-. Biak atzera egin eta aurreko bidea jarraitu zuten harkaitzara iritsi arte, eta konturatu ziren jada arropa zabalak zeramatzan gizon bat zegoela, eta Moisesek agurtu egin zuen. Agureak agurra itzuli zion, eta Moisesek esan zuen: «Nola agurtzen duzu zure lekuan?». Moisesek erantzun zuen: «Ni naiz Moises». Agureak galdetu zion: «Israelgo seme-alaben Moises?». Moisesek erantzun zuen: «Bai, hala da». Ondoren, Moisesek esan zuen: «Zuregana etorri naiz, zuri irakatsi zaizun benetako ezagutzatik benetako ezagutza irakatsi diezadazun». -QS al-Kahf 66. bertsoa-. Agureak esan zuen: «Oi Moises, Alaren ezagutzatik badakit Alak irakatsi didala zuk ez dakizuna, eta era berean, zuk ere baduzu Alaren ezagutzatik badakit Alak irakatsi dizula nik ez dakizuna». Moisesek esan zuen: «Jarraitu al zaitzaket?». Hark erantzun zuen: «Inoiz ez zara gai izango pazientzia izateko nirekin. Eta nola izan zaitezke pazientzia nahikoa ezagutza ez duzun zerbaitekin?». Horrela jarraitu zuen Alaren hitza «... akats handia» esan arte. -QS al-Kahf 67 - 71 bertsoak-. Orduan, biak hondartzan zehar ibili ziren bat-batean txalupa bat igaro zen arte, eta orduan eraman nahi izan zituzten, antza denez, Khadlir ezagutzen zuten. Orduan, txalupa jabeek eraman zuten soldatarik eskatu gabe. Biak txalupan nabigatzen ari zirela, txori txiki bat etorri eta txaluparen alboan pausatu zen eta itsasoko ura pikokatu zuen behin edo bitan edateko. Orduan, Khadlirrek esan zion: «Oi Musa, nire ezagutza eta zure ezagutza, Alaren ezagutzarekin alderatuta, ez da ezer bezalakoa txori honen mokoa itsasoko uretan duen pikokatik hartu daitekeen ura baino». Bat-batean, Khadlirrek aizkora bat hartu eta txalupako ohola hautsi zuen. Musaren harridura ez zen desagertu txalupako ohola kendu arte. Musak esan zion: «Zer egiten ari zarete?». Jende hauek txalupan sartu gintuzten ordaindu gabe eta gero zulo bat egin zenien txalupan, bidaiariak itota hil zenituelako. Benetan akats handia egin duzue». Khadlirrek esan zuen: «Ez al dizut esan; Egia esan, ez zara inoiz pazientzia izango nirekin». Musak esan zuen: «Ez zigortu nire ahanzturagatik eta ez zamatu nire arazoetan zailtasunik jarriz». -QS al-Kahfi 71-73 bertsoak-. Lehenengo galdera hau Musak ahaztu zuelako izan zen. Biak itsasotik irten ondoren, bi lagunekin jolasean ari zen haur txiki baten ondotik pasa ziren. Orduan, Khadlirrek haurraren burua hartu eta eskuarekin hautsi zuen. Sufyan narratzaileak hatzarekin keinu egin zuen zerbait bihurritzen ariko balitz bezala. Beraz, Musak galdetu zion: «Zergatik hil duzu arima garbi bat, beste pertsona bat hil duelako ez? Egia esan, gaiztakeria bat egin duzu». Khadlirrek esan zuen: «Ez al dizut esan ez zarela inoiz pazientzia izango nirekin?». Musak esan zuen: «Honen ondoren berriro zerbaiti buruz galdetzen badizut, mesedez, ez utzi zurekin joaten. Egia esan, aitzakia nahikoa eman didazu». -QS al-Kahfi 74. bertsoa-. Orduan, biak alde egin zuten. Beraz, biak herrialde bateko jendearengana iritsi zirenean, herrialde horretako jendeak entretenimendua eskatu zuten, baina herrialde horretako jendeak ez zituen entretenitu nahi izan. Orduan, biek ia erortzen ari zen etxe baten horma aurkitu zuten herrialde horretan'. -Narratzailea. 'Ali bin 'Abdullah-ek esan zuen: Horma makurtuta dago. Sufyanek eskuarekin keinu egin zuen zerbait gorantz igurzten ariko balitz bezala eta ez nuen Sufyanen makurdura aipatu behin izan ezik. Moisesek esan zuen: 'Bisitatu dugun herria dira, baina ez gaituzte elikatzen ezta entretenitzen ere, beraz, zergatik konpontzen dituzue nahita haien hormak?'. Nahi baduzu, eskatu soldata'. Khadlirrek erantzun zuen: 'Hau da nire eta zuen arteko bereizketa unea. Nire ekintzen helburua jakinaraziko dizuet, ezin duzuen itxaron'. -QS al-Kahf 77 - 78 bertsoak-. Profeta sallallaahu 'alaihi wasallam-ek esan zuen: "Benetan espero dugu Moisesek pazientzia handiagoa izatea, Ala-k bien inguruko istorio gehiago konta ditzan". Sufyanek esan zuen: "Profeta sallallaahu 'alaihi wasallam-ek: 'Alak erruki izan dezala Musarekin. Pazientzia izan balu, bien inguruko istorio gehiago egongo ziren'. Ibn 'Abbas radliallahu 'anhumak bertso hau irakurri -azaldu- zuen honela: "Haien aurretik, itsasontzi on guztiak engainuz hartuko dituen errege bat dago. Bitartean, hil zuten haur txikia sinestuna ez zen, eta bere gurasoak, berriz, sinestunak. Sufyanek esan zidan: "Bi aldiz entzun nion eta buruz ikasi nuen". Sufyanek galdetu zion: "Memorizatu al zenuen 'Amru-rengandik entzun aurretik edo beste norbaitengandik memorizatu al zenuen?". Sufyanek esan zuen: "Norengandik bestek memorizatu nuen? Norbaitek 'Amru-rengandik kontatu zuen eta bi edo hiru aldiz entzun nion eta gero memorizatu nuen".