Kisah perjalanan Nabi Musa 'alaihissalam menuntut ilmu dan pertemuannya dengan Nabi Khidhir 'alaihissalam

Imam Bukhari : 3149

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ دِينَارٍ قَالَ أَخْبَرَنِي سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ قَالَ قُلْتُ لِابْنِ عَبَّاسٍ إِنَّ نَوْفًا الْبَكَالِيَّ يَزْعُمُ أَنَّ مُوسَى صَاحِبَ الْخَضِرِ لَيْسَ هُوَ مُوسَى بَنِي إِسْرَائِيلَ إِنَّمَا هُوَ مُوسَى آخَرُ فَقَالَ كَذَبَ عَدُوُّ اللَّهِ حَدَّثَنَا أُبَيُّ بْنُ كَعْبٍعَنْ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَنَّ مُوسَى قَامَ خَطِيبًا فِي بَنِي إِسْرَائِيلَ فَسُئِلَ أَيُّ النَّاسِ أَعْلَمُ فَقَالَ أَنَا فَعَتَبَ اللَّهُ عَلَيْهِ إِذْ لَمْ يَرُدَّ الْعِلْمَ إِلَيْهِ فَقَالَ لَهُ بَلَى لِي عَبْدٌ بِمَجْمَعِ الْبَحْرَيْنِ هُوَ أَعْلَمُ مِنْكَ قَالَ أَيْ رَبِّ وَمَنْ لِي بِهِ وَرُبَّمَا قَالَ سُفْيَانُ أَيْ رَبِّ وَكَيْفَ لِي بِهِ قَالَ تَأْخُذُ حُوتًا فَتَجْعَلُهُ فِي مِكْتَلٍ حَيْثُمَا فَقَدْتَ الْحُوتَ فَهُوَ ثَمَّ وَرُبَّمَا قَالَ فَهُوَ ثَمَّهْ وَأَخَذَ حُوتًا فَجَعَلَهُ فِي مِكْتَلٍ ثُمَّ انْطَلَقَ هُوَ وَفَتَاهُ يُوشَعُ بْنُ نُونٍ حَتَّى إِذَا أَتَيَا الصَّخْرَةَ وَضَعَا رُءُوسَهُمَا فَرَقَدَ مُوسَى وَاضْطَرَبَ الْحُوتُ فَخَرَجَ فَسَقَطَ فِي الْبَحْرِ{ فَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ سَرَبًا }فَأَمْسَكَ اللَّهُ عَنْ الْحُوتِ جِرْيَةَ الْمَاءِ فَصَارَ مِثْلَ الطَّاقِ فَقَالَ هَكَذَا مِثْلُ الطَّاقِ فَانْطَلَقَا يَمْشِيَانِ بَقِيَّةَ لَيْلَتِهِمَا وَيَوْمَهُمَا حَتَّى إِذَا كَانَ مِنْ الْغَدِ{ قَالَ لِفَتَاهُ آتِنَا غَدَاءَنَا لَقَدْ لَقِينَا مِنْ سَفَرِنَا هَذَا نَصَبًا }وَلَمْ يَجِدْ مُوسَى النَّصَبَ حَتَّى جَاوَزَ حَيْثُ أَمَرَهُ اللَّهُ قَالَ لَهُ فَتَاهُ{ أَرَأَيْتَ إِذْ أَوَيْنَا إِلَى الصَّخْرَةِ فَإِنِّي نَسِيتُ الْحُوتَ وَمَا أَنْسَانِيهِ إِلَّا الشَّيْطَانُ أَنْ أَذْكُرَهُ وَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ عَجَبًا }فَكَانَ لِلْحُوتِ سَرَبًا وَلَهُمَا عَجَبًا قَالَ لَهُ مُوسَى{ ذَلِكَ مَا كُنَّا نَبْغِي فَارْتَدَّا عَلَى آثَارِهِمَا قَصَصًا }رَجَعَا يَقُصَّانِ آثَارَهُمَا حَتَّى انْتَهَيَا إِلَى الصَّخْرَةِ فَإِذَا رَجُلٌ مُسَجًّى بِثَوْبٍ فَسَلَّمَ مُوسَى فَرَدَّ عَلَيْهِ فَقَالَ وَأَنَّى بِأَرْضِكَ السَّلَامُ قَالَ أَنَا مُوسَى قَالَ مُوسَى بَنِي إِسْرَائِيلَ قَالَ نَعَمْ أَتَيْتُكَ لِتُعَلِّمَنِي{ مِمَّا عُلِّمْتَ رُشْدًا }قَالَ يَا مُوسَى إِنِّي عَلَى عِلْمٍ مِنْ عِلْمِ اللَّهِ عَلَّمَنِيهِ اللَّهُ لَا تَعْلَمُهُ وَأَنْتَ عَلَى عِلْمٍ مِنْ عِلْمِ اللَّهِ عَلَّمَكَهُ اللَّهُ لَا أَعْلَمُهُ قَالَ هَلْ أَتَّبِعُكَ{ قَالَ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا وَكَيْفَ تَصْبِرُ عَلَى مَا لَمْ تُحِطْ بِهِ خُبْرًا إِلَى قَوْلِهِ إِمْرًا }فَانْطَلَقَا يَمْشِيَانِ عَلَى سَاحِلِ الْبَحْرِ فَمَرَّتْ بِهِمَا سَفِينَةٌ كَلَّمُوهُمْ أَنْ يَحْمِلُوهُمْ فَعَرَفُوا الْخَضِرَ فَحَمَلُوهُ بِغَيْرِ نَوْلٍ فَلَمَّا رَكِبَا فِي السَّفِينَةِ جَاءَ عُصْفُورٌ فَوَقَعَ عَلَى حَرْفِ السَّفِينَةِ فَنَقَرَ فِي الْبَحْرِ نَقْرَةً أَوْ نَقْرَتَيْنِ قَالَ لَهُ الْخَضِرُ يَا مُوسَى مَا نَقَصَ عِلْمِي وَعِلْمُكَ مِنْ عِلْمِ اللَّهِ إِلَّا مِثْلَ مَا نَقَصَ هَذَا الْعُصْفُورُ بِمِنْقَارِهِ مِنْ الْبَحْرِ إِذْ أَخَذَ الْفَأْسَ فَنَزَعَ لَوْحًا قَالَ فَلَمْ يَفْجَأْ مُوسَى إِلَّا وَقَدْ قَلَعَ لَوْحًا بِالْقَدُّومِ فَقَالَ لَهُ مُوسَى مَا صَنَعْتَ قَوْمٌ حَمَلُونَا بِغَيْرِ نَوْلٍ عَمَدْتَ إِلَى سَفِينَتِهِمْ فَخَرَقْتَهَا{ لِتُغْرِقَ أَهْلَهَا لَقَدْ جِئْتَ شَيْئًا إِمْرًا قَالَ أَلَمْ أَقُلْ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا قَالَ لَا تُؤَاخِذْنِي بِمَا نَسِيتُ وَلَا تُرْهِقْنِي مِنْ أَمْرِي عُسْرًا }فَكَانَتْ الْأُولَى مِنْ مُوسَى نِسْيَانًا فَلَمَّا خَرَجَا مِنْ الْبَحْرِ مَرُّوا بِغُلَامٍ يَلْعَبُ مَعَ الصِّبْيَانِ فَأَخَذَ الْخَضِرُ بِرَأْسِهِ فَقَلَعَهُ بِيَدِهِ هَكَذَا وَأَوْمَأَ سُفْيَانُ بِأَطْرَافِ أَصَابِعِهِ كَأَنَّهُ يَقْطِفُ شَيْئًا فَقَالَ لَهُ مُوسَى{ أَقَتَلْتَ نَفْسًا زَكِيَّةً بِغَيْرِ نَفْسٍ لَقَدْ جِئْتَ شَيْئًا نُكْرًا قَالَ أَلَمْ أَقُلْ لَكَ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا قَالَ إِنْ سَأَلْتُكَ عَنْ شَيْءٍ بَعْدَهَا فَلَا تُصَاحِبْنِي قَدْ بَلَغْتَ مِنْ لَدُنِّي عُذْرًا فَانْطَلَقَا حَتَّى إِذَا أَتَيَا أَهْلَ قَرْيَةٍ اسْتَطْعَمَا أَهْلَهَا فَأَبَوْا أَنْ يُضَيِّفُوهُمَا فَوَجَدَا فِيهَا جِدَارًا يُرِيدُ أَنْ يَنْقَضَّ }مَائِلًا أَوْمَأَ بِيَدِهِ هَكَذَا وَأَشَارَ سُفْيَانُ كَأَنَّهُ يَمْسَحُ شَيْئًا إِلَى فَوْقُ فَلَمْ أَسْمَعْ سُفْيَانَ يَذْكُرُ مَائِلًا إِلَّا مَرَّةً قَالَ قَوْمٌ أَتَيْنَاهُمْ فَلَمْ يُطْعِمُونَا وَلَمْ يُضَيِّفُونَا عَمَدْتَ إِلَى حَائِطِهِمْ{ لَوْ شِئْتَ لَاتَّخَذْتَ عَلَيْهِ أَجْرًا قَالَ هَذَا فِرَاقُ بَيْنِي وَبَيْنِكَ سَأُنَبِّئُكَ بِتَأْوِيلِ مَا لَمْ تَسْتَطِعْ عَلَيْهِ صَبْرًا }قَالَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَدِدْنَا أَنَّ مُوسَى كَانَ صَبَرَ فَقَصَّ اللَّهُ عَلَيْنَا مِنْ خَبَرِهِمَا قَالَ سُفْيَانُ قَالَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَرْحَمُ اللَّهُ مُوسَى لَوْ كَانَ صَبَرَ لَقُصَّ عَلَيْنَا مِنْ أَمْرِهِمَا وَقَرَأَ ابْنُ عَبَّاسٍ أَمَامَهُمْ مَلِكٌ يَأْخُذُ كُلَّ سَفِينَةٍ صَالِحَةٍ غَصْبًا وَأَمَّا الْغُلَامُ فَكَانَ كَافِرًا وَكَانَ أَبَوَاهُ مُؤْمِنَيْنِثُمَّ قَالَ لِي سُفْيَانُ سَمِعْتُهُ مِنْهُ مَرَّتَيْنِ وَحَفِظْتُهُ مِنْهُ قِيلَ لِسُفْيَانَ حَفِظْتَهُ قَبْلَ أَنْ تَسْمَعَهُ مِنْ عَمْرٍو أَوْ تَحَفَّظْتَهُ مِنْ إِنْسَانٍ فَقَالَ مِمَّنْ أَتَحَفَّظُهُ وَرَوَاهُ أَحَدٌ عَنْ عَمْرٍو غَيْرِي سَمِعْتُهُ مِنْهُ مَرَّتَيْنِ أَوْ ثَلَاثًا وَحَفِظْتُهُ مِنْهُ

Mae wedi dweud wrthym fod ['Ali bin 'Abdullah] wedi dweud wrthym fod [Sufyan] wedi dweud wrthym fod ['Amru bin Dinar] wedi dweud, mae wedi dweud wrthyf fod [Sa'id bin Jubair] wedi dweud; Dywedais wrth [Ibn 'Abbas radliallahu 'anhuma]; Mae 'Nauf Al Bakaly yn ystyried nad Musa Bani Israa'il oedd Musa, ffrind Khadlir, ond Musa arall. Dywedodd Ibn 'Abbas radliallahu 'anhu: 'Mae gelyn Allah yn dweud celwydd, mewn gwirionedd dywedodd wrthym [Ubay bin Ka'ab] gan y Proffwyd sallallaahu'alaihiwasallam: 'Roedd Musa yn sefyll o flaen y Bani Isra'il yn rhoi pregeth a gofynnwyd iddo: 'Pwy yw'r person mwyaf 'duwiol'. Atebodd ef 'Alaihissalam: 'Fi yw'. Ar unwaith beirniadodd Allah Ta'ala ef am na roddwyd gwybodaeth iddo amdano. Yna datgelodd Allah Ta'ala iddo: 'Mae gwas ymhlith Fy ngweision sy'n byw ym mhwynt cyfarfod y ddau for sy'n fwy gwybodus na chi.' Yna dywedodd Moses: 'O Arglwydd, pwy alla i wneud ffrind i'w gyfarfod?' Adroddodd Sufyan mewn brawddeg arall; 'O Arglwydd, sut alla i gyfarfod?' Dywedodd Allah: 'Cymerwch bysgodyn a'i roi mewn basged a phryd bynnag y byddwch chi'n ei golli, mae hynny'n arwydd amdano.' Adroddodd Sufyan hefyd mewn brawddeg arall; 'Dyna le'r dyn hwnnw.' Felly cymerodd Moses y pysgodyn a'i roi yn y fasged, yna cychwynnodd gyda'i fyfyriwr o'r enw Yusya' bin Nun nes iddynt gyrraedd carreg fawr, y ddau ohonynt yn gosod eu pennau ar y graig nes i Moses syrthio i gysgu. Yna daeth y pysgodyn allan o'r fasged yn dawel a neidiodd a chymryd ei ffordd yn y môr -QS al-Kahfi adnod 61-. Yna ataliodd Allah lif y dŵr yr oedd y pysgodyn yn mynd drwyddo fel ei fod yn ffurfio fel to adeilad neu'n ffurfio arwydd. Felly dywedodd Moses; 'Dyna'r arwydd sydd wedi'i siapio fel to'. Felly parhaodd y ddau ohonyn nhw weddill y nos a'r dydd o'u taith. Hyd at hanner dydd, dywedodd Musa wrth ei ddisgybl: 'Dewch â'n bwyd inni, yn wir rydym wedi blino'n fawr yn y daith hon'. --QS al-Kahfi adnod 62-. Ni theimlai Musa flinedig tan ar ôl cyrraedd y gyrchfan fel y gorchmynnwyd gan Allah Ta'ala. Felly dywedodd ei ddisgybl wrtho: 'A wyddoch chi, pan oeddem yn chwilio am loches yn y graig, anghofiais sôn am y pysgod. Ac nid oes neb yn fy anghofio ond Satan'-. Dywedodd Musa: -'Dyna'r lle yr oeddem yn chwilio amdano.' Yna dychwelodd y ddau ohonyn nhw i'w llwybrau gwreiddiol'. -QS al-Kahfi adnod 63-. Ar y pryd, cymerodd y pysgodyn ei lwybr ei hun yn y môr ac i'r ddau ohonyn nhw roedd hyn yn beth rhyfedd. Dywedodd Musa: 'Dyna'r lle yr oeddem yn chwilio amdano'. Yna dychwelodd y ddau ohonyn nhw a dilyn eu llwybrau gwreiddiol'. -QS al-Kahfi adnod 64-. Trodd y ddau ohonyn nhw yn ôl a dilyn y llwybr blaenorol nes iddyn nhw gyrraedd y graig eto ac fe drodd allan fod dyn eisoes yn ei ddillad llydan a chyfarchodd Moses ef. Dychwelodd yr hen ŵr y cyfarchiad a dywedodd Moses; 'Sut ydych chi'n cyfarch yn eich lle chi?' Atebodd Moses: 'Moses ydw i'. Gofynnodd yr hen ŵr yn ôl: 'Moses o Blant Israel?' Atebodd Moses: 'Ie, mae hynny'n iawn'. Dywedodd Moses nesaf: 'Rwyf wedi dod atoch chi er mwyn i chi allu dysgu 'gwybodaeth wirioneddol o'r wybodaeth wirioneddol a ddysgwyd i chi'. -QS al-Kahf adnod 66-. Dywedodd yr hen ŵr; 'O Moses, mae gen i wybodaeth o wybodaeth Allah fod Allah wedi fy nysgu i nad ydych chi'n ei wybod ac yn yr un modd mae gennych chi wybodaeth o wybodaeth Allah fod Allah wedi eich dysgu chi nad wyf i'n ei wybod'. Dywedodd Moses; 'A gaf i eich dilyn chi?' Atebodd: 'Ni fyddwch byth yn gallu bod yn amyneddgar gyda mi. A sut allwch chi fod yn amyneddgar dros rywbeth nad oes gennych chi ddigon o wybodaeth amdano'. Felly ymlaen nes i air Allah '... camgymeriad mawr'. -QS al-Kahf adnodau 67 - 71-. Yna cerddodd y ddau ar hyd y traeth nes i gwch basio heibio yn sydyn, yna gofynasant am gael mynd â nhw am reid, mae'n debyg eu bod nhw'n adnabod Khadlir. Yna fe'i cymerasant - perchnogion y cychod - heb ofyn am gyflog. Pan oedd y ddau ohonyn nhw'n hwylio yn y cwch, daeth aderyn bach a phlygodd ar ochr y cwch a phigodd yn nŵr y môr i yfed unwaith neu ddwywaith. Felly dywedodd Khadlir wrtho: 'O Musa, nid yw fy ngwybodaeth i a'ch gwybodaeth chi o'i chymharu â gwybodaeth Allah ond fel - y dŵr y gellir ei gymryd - o bigo'r aderyn hwn gyda'i big ar ddŵr y môr. Yn sydyn cymerodd Khadlir fwyell a thorri planc y cwch. Ni ddiflannodd syndod Musa nes iddo dynnu'r planc o'r cwch. Dywedodd Musa wrtho: 'Beth wyt ti'n ei wneud?'. Rhoddodd y bobl hyn ni yn eu cwch heb dâl ac yna fe wnaethoch chi roi twll yn eu cwch fel boddi'r teithwyr. Yn wir, rydych chi wedi gwneud camgymeriad mawr'. Dywedodd Khadlir: 'Onid wyf wedi dweud; Yn wir, ni fyddwch byth yn amyneddgar gyda mi.' Dywedodd Musa: 'Peidiwch â'm cosbi am fy anghofrwydd a pheidiwch â'm baich ag unrhyw anhawster yn fy materion.' -QS al-Kahfi adnodau 71-73-. Roedd y cwestiwn cyntaf hwn oherwydd bod Musa wedi anghofio. Ar ôl i'r ddau ohonynt adael y môr, fe basiasant blentyn bach a oedd yn chwarae gyda dau ffrind. Yna gafaelodd Khadlir ym mhen y plentyn a'i dorri â'i law. Gwnaeth Sufyan, yr adroddwr, ystum gyda'i fys fel pe bai'n troelli rhywbeth. Felly gofynnodd Musa iddo: 'Pam y gwnaethoch chi ladd enaid pur, nid oherwydd iddo ladd person arall? Yn wir, rydych chi wedi cyflawni drwg. Dywedodd Khadlir: 'Onid wyf wedi dweud wrthych na fyddwch byth yn amyneddgar gyda mi?' Dywedodd Musa: 'Os gofynnaf i chi am unrhyw beth eto ar ôl hyn, peidiwch â gadael i mi fynd gyda chi. Yn wir, rydych chi wedi rhoi esgus digonol i mi.' -QS al-Kahfi adnod 74-. Yna cerddodd y ddau ohonynt i ffwrdd. Felly pan gyrhaeddodd y ddau ohonyn nhw bobl gwlad, gofynasant am gael eu diddanu gan bobl y wlad honno, ond nid oedd pobl y wlad honno eisiau eu diddanu. Yna daeth y ddau ohonyn nhw o hyd i wal tŷ a oedd bron â chwympo yn y wlad honno.’ -Yr adroddwr. ‘Dywedodd Ali bin ‘Abdullah-: Mae’r wal ar oleddf. Gwnaeth Sufyan ystum gyda’i law fel pe bai’n rhwbio rhywbeth i fyny ac ni chlywais Sufyan yn sôn am ogwydd ac eithrio unwaith. Dywedodd Moses; ‘Maen nhw’n bobl rydyn ni wedi ymweld â nhw ond nid ydyn nhw’n ein bwydo na’n diddanu, felly pam rydych chi’n atgyweirio eu muriau’n fwriadol?’. Os ydych chi eisiau, gofynnwch am gyflog amdano’. Atebodd Khadlir: ‘Dyma’r foment o wahanu rhyngof fi a chi. Byddaf yn rhoi gwybod i chi bwrpas fy ngweithredoedd na allwch chi aros amdanynt’. -QS al-Kahf adnod 77-78-. Dywedodd y Proffwyd sallallaahu 'alaihi wasallam: 'Rydym yn mawr obeithio y gall Moses fod yn fwy amyneddgar fel y bydd Allah yn adrodd mwy o straeon am y ddau ohonyn nhw'. Dywedodd Sufyan; 'Y Proffwyd sallallaahu 'alaihi wasallam: 'Boed i Allah drugarhau wrth Musa. Pe bai wedi bod yn amyneddgar, byddai mwy o straeon am y ddau ohonyn nhw.' Darllenodd -eglurodd- Ibn 'Abbas radliallahu 'anhuma y pennill hwn gyda; 'O'u blaenau mae brenin a fydd yn cipio pob cwch da trwy dwyll. Yn y cyfamser, roedd y plentyn bach a laddwyd yn anghredadun, tra bod ei rieni yn gredinwyr. Dywedodd Sufyan wrthyf; 'Clywais ef ganddo ddwywaith ac fe'i cofiais'. Gofynnodd i Sufyan; 'A wnaethoch chi ei gofio cyn i chi ei glywed gan 'Amru neu a wnaethoch chi ei gofio gan rywun arall?. Dywedodd Sufyan; 'Gan bwy arall y cofiais ef? Adroddodd rhywun ef gan 'Amru ac fe'i clywais ganddo ddwy neu dair gwaith ac yna fe'i cofiais'.