Kisah perjalanan nabi musa 'alaihissalam menuntut ilmu dan pertemuannya dengan nabi khidr 'alaihissalam

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ قَالَ قُلْتُ لِابْنِ عَبَّاسٍإِنَّ نَوْفًا الْبِكَالِيَّ يَزْعُمُ أَنَّ مُوسَى صَاحِبَ بَنِي إِسْرَائِيلَ لَيْسَ بِمُوسَى صَاحِبِ الْخَضِرِ قَالَ كَذَبَ عَدُوُّ اللَّهِ سَمِعْتُ أُبَيَّ بْنَ كَعْبٍ يَقُولُ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَقُولُ قَامَ مُوسَى خَطِيبًا فِي بَنِي إِسْرَائِيلَ فَسُئِلَ أَيُّ النَّاسِ أَعْلَمُ فَقَالَ أَنَا أَعْلَمُ فَعَتَبَ اللَّهُ عَلَيْهِ إِذْ لَمْ يَرُدَّ الْعِلْمَ إِلَيْهِ فَأَوْحَى اللَّهُ إِلَيْهِ أَنَّ عَبْدًا مِنْ عِبَادِي بِمَجْمَعِ الْبَحْرَيْنِ هُوَ أَعْلَمُ مِنْكَ قَالَ أَيْ رَبِّ فَكَيْفَ لِي بِهِ فَقَالَ لَهُ احْمِلْ حُوتًا فِي مِكْتَلٍ فَحَيْثُ تَفْقِدُ الْحُوتَ فَهُوَ ثَمَّ فَانْطَلَقَ وَانْطَلَقَ مَعَهُ فَتَاهُ وَهُوَ يُوشَعُ بْنُ نُونٍ فَجَعَلَ مُوسَى حُوتًا فِي مِكْتَلٍ فَانْطَلَقَ هُوَ وَفَتَاهُ يَمْشِيَانِ حَتَّى أَتَيَا الصَّخْرَةَ فَرَقَدَ مُوسَى وَفَتَاهُ فَاضْطَرَبَ الْحُوتُ فِي الْمِكْتَلِ حَتَّى خَرَجَ مِنْ الْمِكْتَلِ فَسَقَطَ فِي الْبَحْرِ قَالَ وَأَمْسَكَ اللَّهُ عَنْهُ جِرْيَةَ الْمَاءِ حَتَّى كَانَ مِثْلَ الطَّاقِ وَكَانَ لِلْحُوتِ سَرَبًا وَكَانَ لِمُوسَى وَلِفَتَاهُ عَجَبًا فَانْطَلَقَا بَقِيَّةَ يَوْمِهِمَا وَلَيْلَتِهِمَا وَنُسِّيَ صَاحِبُ مُوسَى أَنْ يُخْبِرَهُ فَلَمَّا أَصْبَحَ مُوسَى قَالَ لِفَتَاهُ{ آتِنَا غَدَاءَنَا لَقَدْ لَقِينَا مِنْ سَفَرِنَا هَذَا نَصَبًا }قَالَ وَلَمْ يَنْصَبْ حَتَّى جَاوَزَ الْمَكَانَ الَّذِي أُمِرَ بِهِ قَالَ{ أَرَأَيْتَ إِذْ أَوَيْنَا إِلَى الصَّخْرَةِ فَإِنِّي نَسِيتُ الْحُوتَ وَمَا أَنْسَانِيهُ إِلَّا الشَّيْطَانُ أَنْ أَذْكُرَهُ وَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ عَجَبًا }قَالَ مُوسَى{ ذَلِكَ مَا كُنَّا نَبْغِ فَارْتَدَّا عَلَى آثَارِهِمَا قَصَصًا }قَالَ يَقُصَّانِ آثَارَهُمَا قَالَ سُفْيَانُ يَزْعُمُ نَاسٌ أَنَّ تِلْكَ الصَّخْرَةَ عِنْدَهَا عَيْنُ الْحَيَاةِ وَلَا يُصِيبُ مَاؤُهَا مَيِّتًا إِلَّا عَاشَ قَالَ وَكَانَ الْحُوتُ قَدْ أُكِلَ مِنْهُ فَلَمَّا قُطِرَ عَلَيْهِ الْمَاءُ عَاشَ قَالَ فَقَصَّا آثَارَهُمَا حَتَّى أَتَيَا الصَّخْرَةَ فَرَأَى رَجُلًا مُسَجًّى عَلَيْهِ بِثَوْبٍ فَسَلَّمَ عَلَيْهِ مُوسَى فَقَالَ أَنَّى بِأَرْضِكَ السَّلَامُ قَالَ أَنَا مُوسَى قَالَ مُوسَى بَنِي إِسْرَائِيلَ قَالَ نَعَمْ قَالَ يَا مُوسَى إِنَّكَ عَلَى عِلْمٍ مِنْ عِلْمِ اللَّهِ عَلَّمَكَهُ لَا أَعْلَمُهُ وَأَنَا عَلَى عِلْمٍ مِنْ عِلْمِ اللَّهِ عَلَّمَنِيهِ لَا تَعْلَمُهُ فَقَالَ مُوسَى{ هَلْ أَتَّبِعُكَ عَلَى أَنْ تُعَلِّمَنِ مِمَّا عُلِّمْتَ رُشْدًا قَالَ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا وَكَيْفَ تَصْبِرُ عَلَى مَا لَمْ تُحِطْ بِهِ خُبْرًا قَالَ سَتَجِدُنِي إِنْ شَاءَ اللَّهُ صَابِرًا وَلَا أَعْصِي لَكَ أَمْرًا }قَالَ لَهُ الْخَضِرُ{ فَإِنْ اتَّبَعْتَنِي فَلَا تَسْأَلْنِي عَنْ شَيْءٍ حَتَّى أُحْدِثَ لَكَ مِنْهُ ذِكْرًا }قَالَ نَعَمْ فَانْطَلَقَ الْخَضِرُ وَمُوسَى يَمْشِيَانِ عَلَى سَاحِلِ الْبَحْرِ فَمَرَّتْ بِهِمَا سَفِينَةٌ فَكَلَّمَاهُمْ أَنْ يَحْمِلُوهُمَا فَعَرَفُوا الْخَضِرَ فَحَمَلُوهُمَا بِغَيْرِ نَوْلٍ فَعَمَدَ الْخَضِرُ إِلَى لَوْحٍ مِنْ أَلْوَاحِ السَّفِينَةِ فَنَزَعَهُ فَقَالَ لَهُ مُوسَى قَوْمٌ حَمَلُونَا بِغَيْرِ نَوْلٍ عَمَدْتَ إِلَى سَفِينَتِهِمْ فَخَرَقْتَهَا{ لِتُغْرِقَ أَهْلَهَا لَقَدْ جِئْتَ شَيْئًا إِمْرًا قَالَ أَلَمْ أَقُلْ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا قَالَ لَا تُؤَاخِذْنِي بِمَا نَسِيتُ وَلَا تُرْهِقْنِي مِنْ أَمْرِي عُسْرًا }ثُمَّ خَرَجَا مِنْ السَّفِينَةِ فَبَيْنَمَا هُمَا يَمْشِيَانِ عَلَى السَّاحِلِ وَإِذَا غُلَامٌ يَلْعَبُ مَعَ الْغِلْمَانِ فَأَخَذَ الْخَضِرُ بِرَأْسِهِ فَاقْتَلَعَهُ بِيَدِهِ فَقَتَلَهُ قَالَ لَهُ مُوسَى{ أَقَتَلْتَ نَفْسًا زَكِيَّةً بِغَيْرِ نَفْسٍ لَقَدْ جِئْتَ شَيْئًا نُكْرًا قَالَ أَلَمْ أَقُلْ لَكَ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا }قَالَ وَهَذِهِ أَشَدُّ مِنْ الْأُولَى{ قَالَ إِنْ سَأَلْتُكَ عَنْ شَيْءٍ بَعْدَهَا فَلَا تُصَاحِبْنِي قَدْ بَلَغْتَ مِنْ لَدُنِّي عُذْرًا فَانْطَلَقَا حَتَّى إِذَا أَتَيَا أَهْلَ قَرْيَةٍ اسْتَطْعَمَا أَهْلَهَا فَأَبَوْا أَنْ يُضَيِّفُوهُمَا فَوَجَدَا فِيهَا جِدَارًا يُرِيدُ أَنْ يَنْقَضَّ }يَقُولُ مَائِلٌ فَقَالَ الْخَضِرُ بِيَدِهِ هَكَذَا{ فَأَقَامَهُ }فَقَالَ لَهُ مُوسَى قَوْمٌ أَتَيْنَاهُمْ فَلَمْ يُضَيِّفُونَا وَلَمْ يُطْعِمُونَا{ لَوْ شِئْتَ لَاتَّخَذْتَ عَلَيْهِ أَجْرًا قَالَ هَذَا فِرَاقُ بَيْنِي وَبَيْنِكَ سَأُنَبِّئُكَ بِتَأْوِيلِ مَا لَمْ تَسْتَطِعْ عَلَيْهِ صَبْرًا }قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَرْحَمُ اللَّهُ مُوسَى لَوَدِدْنَا أَنَّهُ كَانَ صَبَرَ حَتَّى يَقُصَّ عَلَيْنَا مِنْ أَخْبَارِهِمَا قَالَ وَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ الْأُولَى كَانَتْ مِنْ مُوسَى نِسْيَانٌ قَالَ وَجَاءَ عُصْفُورٌ حَتَّى وَقَعَ عَلَى حَرْفِ السَّفِينَةِ ثُمَّ نَقَرَ فِي الْبَحْرِ فَقَالَ لَهُ الْخَضِرُ مَا نَقَصَ عِلْمِي وَعِلْمُكَ مِنْ عِلْمِ اللَّهِ إِلَّا مِثْلُ مَا نَقَصَ هَذَا الْعُصْفُورُ مِنْ الْبَحْرِقَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ وَكَانَ يَعْنِي ابْنَ عَبَّاسٍ يَقْرَأُ وَكَانَ أَمَامَهُمْ مَلِكٌ يَأْخُذُ كُلَّ سَفِينَةٍ صَالِحَةٍ غَصْبًا وَكَانَ يَقْرَأُ وَأَمَّا الْغُلَامُ فَكَانَ كَافِرًا قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَرَوَاهُ الزُّهْرِيُّ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنْ أُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ عَنْ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَقَدْ رَوَاهُ أَبُو إِسْحَقَ الْهَمْدَانِيُّ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنْ أُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ عَنْ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ أَبُو عِيسَى سَمِعْت أَبَا مُزَاحِمٍ السَّمَرْقَنْدِيَّ يَقُولُ سَمِعْتُ عَلِيَّ بْنَ الْمَدِينِيِّ يَقُولُ حَجَجْتُ حَجَّةً وَلَيْسَ لِي هِمَّةٌ إِلَّا أَنْ أَسْمَعَ مِنْ سُفْيَانَ يَذْكُرُ فِي هَذَا الْحَدِيثِ الْخَبَرَ حَتَّى سَمِعْتُهُ يَقُولُ حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ دِينَارٍ وَقَدْ كُنْتُ سَمِعْتُ هَذَا مِنْ سُفْيَانَ مِنْ قَبْلِ ذَلِكَ وَلَمْ يَذْكُرْ فِيهِ الْخَبَرَ

[Ibn Abi Umarrek] esan zigun [Sufyanek] [Amru bin Dinar]-ek esan zigun [Sa'id bin Jubair]-ek esan zuen: [Ibnu Abbasi] esan nion Naufan Al Bikalik uste zuela Israelgo seme-alabekin zegoen Musa ez zela Khadlirrekin zegoen Musa, hark -Ibn Abbasek- esan zuen: Allahren etsaiak gezurra esan du, [Ubai bin Ka'ab] entzun dut esaten: Entzun dut Rasulullah sallallaahu 'alaihi wa Salam-ek esan zuen: 'Moises Israelgo seme-alaben aurrean jarri zen sermoi bat emateko eta galdetu zioten: Nor da ezagutza handiena duen pertsona?, erantzun zuen: Ni naiz ezagutza handiena duen pertsona. Orduan, Allahk errieta egin zion ezagutzarik ez zuelako eman, eta gero errebelatu egin zion: Bi itsasoen elkargunean nire zerbitzarien artean badago norbait zu baino ezagutza handiagoa duena. Musak galdetu zuen: Ene Jauna, nola topa dezaket harekin? Allahk esan zuen: Ekarri arrain bat, desagertzen bada, han egongo da. Musa bere morroiarekin - bere dizipuluarekin - Yusya' bin Nunekin batera abiatu zen. Musak arrain bat saski batean sartu zuen eta biak oinez abiatu ziren harkaitz batera iritsi zirenean, biak lokartu ziren, arraina mugitu eta azkenean itsasora erori zen. Orduan, Ala-k uraren fluxua gelditu zuen, arku baten antzeko zubi bihurtuz, arrainek igeri egiteko leku bihurtuz, eta horrek Musa eta bere laguna harritu zituen. Biak berriro abiatu ziren eguna eta gaua igaroz. Bere lagunak ahaztu egin zion gogoraraztea eta hurrengo egunean Musak bere dizipuluari esan zion: 'Ekarri iezaguzu janaria; egia esan, nekatuta gaude gure bidaiarekin'. -Al Israa`: 62- Ez zen nekatuta sentitu izendatutako lekura iritsi arte? Bere lagunak esan zuen: 'Badakizu harkaitzean aterpea bilatu genuenean, ahaztu egin zitzaidala arrainaren berri ematea eta inork ez zidan ahaztu horri buruz hitz egitea, Satan izan ezik, eta arraina itsasora joan zen modu oso arraro batean. Musak esan zuen: Hori da bilatzen ari garen lekua'. Orduan, biak itzuli ziren, beren jatorrizko urratsei jarraituz'. -Al Israa`: 63-64- orduan biek berriro bilatu zituzten beren arrastoak. -Sufyan-ek esan zuen: Jendeak uste zuen harkaitzean bizitzaren iturri bat zegoela, ura hildako zerbaiten gainean erortzen bazen, bizirik iraungo zuela, esan zuen ere: Arraina uretatik atera zen, urez zipriztintzen zenean bizirik iraun zuen -eta itsasora erori zen- jatorrizko bideari jarraituz jarraitu zuten harkaitzera iritsi arte eta arropaz estalita zegoen gizon bat ikusi zuten arte. Orduan Musak agurtu egin zuen, hark -Khadlir- esan zuen: Nola dago agurra zure herrialdean? Moisesek esan zuen: Ni Moises naiz. Khadlir-ek esan zuen: Israelgo Musa? Musak erantzun zuen: Bai. Hark -Khadlir-ek esan zuen: Oi Musa, egia esan, Allahren ezagutza askoren ezagutza duzu, zuri irakatsi dizkizutenak eta nik ez nituenak. Eta nik badut ezagutza Allahren ezagutza askoren ezagutza, niri irakatsi didatenak eta zuk ez dakizunak'. Musak Khadlirri esan zion: Jarrai al dezaket, zuri irakatsi dizuten ezagutzaren artean ezagutza zuzena irakats diezadazun? Hark erantzun zuen: Izan ere, ez zara inoiz pazientzia izango nirekin. Eta nola izan zaitezke pazientzia nahikoa ezagutza ez duzun zerbaitekin? Musak esan zuen: Jainkoak nahi badu, pertsona pazientziatsua irudituko zaizu, eta ez dizut ezertan aurka egingo. Hark esan zuen: Niri jarraitzen badidazue, ez galdetu ezeri buruz, nik neuk azaldu arte'. -Al Israa`: 66-70- Musak erantzun zuen: Bai. Orduan Musa eta Khadlir oinez abiatu ziren itsasertzera, eta txalupa bat pasa zen haren aurretik, eta biek eskatu zieten -txaluparen jabeari- haiekin joateko. Khidr ezagutu eta ordaindu gabe eraman zuten, eta Khidrrek nahita atera zuen txaluparen ohol bat. Musak esan zuen: Zergatik egin diozue hau ordaindu gabe lagundu dien jende bati?' Izan ere, akats handia egin duzue. Hark -Khadlirrek- esan zuen: Ez al nuen esan: Zalantzarik gabe, ez zarete inoiz pazientzia izango nirekin'. Musak esan zuen: Ez zigortu nire ahanzturagatik eta ez zamatu nire arazoetan zailtasunik. -Al Israa`: 71-73- Orduan biak txalupatik jaitsi ziren eta kostaldean zehar zihoazela, haur bat beste haur batekin jolasean ari zen, beraz, Khadhir-ek burua heldu eta hil egin zuen. Musak esan zion: 'Zergatik hil duzu arima garbi bat, beste bat hil duelako ez? Egia esan, zerbait gaizki egin duzu'. Khidhr-ek esan zuen: 'Ez al dizut esan ezingo zenuela pazientziarik izan nirekin?' -Al Israa`: 74-75- Esan zuen: Hau lehenengoa baino okerragoa da. Musak esan zuen: 'Honen ondoren zerbaiti buruz galdetzen badizuet, ez utzi zuekin, egia esan, aitzakia nahikoa eman didazu'. Beraz, biak aurrera jarraitu zuten; herri bateko jendearengana iritsi ziren arte, entretenitzeko eskatu zieten, baina ez zituzten entretenitu nahi izan, orduan herrian erortzear zegoen harresi bat aurkitu zuten. -Al Israa`: 76-77- esan zuen: -Horma- okertu zen, Khadlirrek eskuarekin keinu egin zuen honela 'Orduan -Khadlirrek- horma zuzendu zuen'. -Al Israa`: 77- orduan Musak esan zion: '-Zergatik egin nahi duzu hau, ez gaituzte gonbidatu gisa ongi etorriak ematen ezta janaririk ematen ere? Musak esan zuen: 'Nahi izan bazenu, ordainsaria hartuko zenuke'. Khadlirrek esan zuen: 'Hau da ni eta zure arteko bereizketa; Geroago esango dizut itxaron ezin dituzun ekintzen helburua'. -Al Israa`: 77-78- Rasulullah sallallaahu 'alaihi wa Salamek esan zuen: 'Alak erruki izan dezala Musarekin, pertsona pazientziatsua balitz, Alakek berri gehiago emango zizkigun biei buruz'. Profetak ere esan zuen: 'Lehenik eta behin, Moisesek ahaztu zuen zerbait da, txori bat etorri eta txaluparen ertzean pausatu zen eta itsasoan zerbait pikokatu zuen.' Khadlirrek esan zion: Nire ezagutzak eta zure ezagutzak ez dute Alaren ezagutza batere murriztuko, itsasoa txoriaren pikotak murriztuko ez duen bezala. Sa'id bin Jubairrek esan zuen Ibn Abbasek errezitatu zuela: WAKAANAT AMAAMAHUM MALIKUN YA'KHUDZU KULLAH SAFIINATIN SHOOLIHATIN GHOSBAN - Koranean ez da amaamahum baizik eta waro'ahum, eta ez dago shaalihatin hitzik - 'Eta haien aurrean errege bat dago, haien txalupa ona indarrez hartuko duena' esan nahi duena. Halaber errezitatu zuen: 'WA-AMMAL GHULAAMU FAKAANA KAAFIRON - Koraneko hitzetan ez dago kaafiron hitzik - hau da, hiltzen duten haurrari dagokionez - geroago infidel bihurtuko da'. Abu Isak esan zuen hadith hau hasan sahih dela. [Az Zuhrik] [Ubaidullah bin Abdullah bin Utbah]-engandik narratu zuen [Ibn Abbas]-engandik [Ubai bin Ka'ab]-engandik, sallallaahu 'alaihi wa Salam profetarengandik. Eta [Abu Ishaq Al Hamdani]-k [Sa'id bin Jubair]-engandik narratu zuen [Ibn Abbas]-engandik [Ubai bin Ka'ab]-engandik, sallallaahu 'alaihi wa Salam profetarengandik. Abu Isak esan zuen: [Abu Muzahim As Samarqandi]-k esaten entzun nuen: [Ali bin Al Madini]-k esaten entzun nuen: Hajj-era joan nintzen eta ez nuen beste interesik [Sufyan]-ek hadith honetan khabar-a aipatzen entzutea baino, harik eta esan zuen arte: Esan diot [Amru bin Dinar]-i, lehenago entzun nion hadith hau Sufyan-engandik, baina ez zuen khabar-a aipatu bertan.