Kisah perjalanan Nabi Musa 'alaihissalam menuntut ilmu dan pertemuannya dengan Nabi Khidhir 'alaihissalam

इमाम बुखारी : 3149

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ دِينَارٍ قَالَ أَخْبَرَنِي سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ قَالَ قُلْتُ لِابْنِ عَبَّاسٍ إِنَّ نَوْفًا الْبَكَالِيَّ يَزْعُمُ أَنَّ مُوسَى صَاحِبَ الْخَضِرِ لَيْسَ هُوَ مُوسَى بَنِي إِسْرَائِيلَ إِنَّمَا هُوَ مُوسَى آخَرُ فَقَالَ كَذَبَ عَدُوُّ اللَّهِ حَدَّثَنَا أُبَيُّ بْنُ كَعْبٍعَنْ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَنَّ مُوسَى قَامَ خَطِيبًا فِي بَنِي إِسْرَائِيلَ فَسُئِلَ أَيُّ النَّاسِ أَعْلَمُ فَقَالَ أَنَا فَعَتَبَ اللَّهُ عَلَيْهِ إِذْ لَمْ يَرُدَّ الْعِلْمَ إِلَيْهِ فَقَالَ لَهُ بَلَى لِي عَبْدٌ بِمَجْمَعِ الْبَحْرَيْنِ هُوَ أَعْلَمُ مِنْكَ قَالَ أَيْ رَبِّ وَمَنْ لِي بِهِ وَرُبَّمَا قَالَ سُفْيَانُ أَيْ رَبِّ وَكَيْفَ لِي بِهِ قَالَ تَأْخُذُ حُوتًا فَتَجْعَلُهُ فِي مِكْتَلٍ حَيْثُمَا فَقَدْتَ الْحُوتَ فَهُوَ ثَمَّ وَرُبَّمَا قَالَ فَهُوَ ثَمَّهْ وَأَخَذَ حُوتًا فَجَعَلَهُ فِي مِكْتَلٍ ثُمَّ انْطَلَقَ هُوَ وَفَتَاهُ يُوشَعُ بْنُ نُونٍ حَتَّى إِذَا أَتَيَا الصَّخْرَةَ وَضَعَا رُءُوسَهُمَا فَرَقَدَ مُوسَى وَاضْطَرَبَ الْحُوتُ فَخَرَجَ فَسَقَطَ فِي الْبَحْرِ{ فَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ سَرَبًا }فَأَمْسَكَ اللَّهُ عَنْ الْحُوتِ جِرْيَةَ الْمَاءِ فَصَارَ مِثْلَ الطَّاقِ فَقَالَ هَكَذَا مِثْلُ الطَّاقِ فَانْطَلَقَا يَمْشِيَانِ بَقِيَّةَ لَيْلَتِهِمَا وَيَوْمَهُمَا حَتَّى إِذَا كَانَ مِنْ الْغَدِ{ قَالَ لِفَتَاهُ آتِنَا غَدَاءَنَا لَقَدْ لَقِينَا مِنْ سَفَرِنَا هَذَا نَصَبًا }وَلَمْ يَجِدْ مُوسَى النَّصَبَ حَتَّى جَاوَزَ حَيْثُ أَمَرَهُ اللَّهُ قَالَ لَهُ فَتَاهُ{ أَرَأَيْتَ إِذْ أَوَيْنَا إِلَى الصَّخْرَةِ فَإِنِّي نَسِيتُ الْحُوتَ وَمَا أَنْسَانِيهِ إِلَّا الشَّيْطَانُ أَنْ أَذْكُرَهُ وَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ عَجَبًا }فَكَانَ لِلْحُوتِ سَرَبًا وَلَهُمَا عَجَبًا قَالَ لَهُ مُوسَى{ ذَلِكَ مَا كُنَّا نَبْغِي فَارْتَدَّا عَلَى آثَارِهِمَا قَصَصًا }رَجَعَا يَقُصَّانِ آثَارَهُمَا حَتَّى انْتَهَيَا إِلَى الصَّخْرَةِ فَإِذَا رَجُلٌ مُسَجًّى بِثَوْبٍ فَسَلَّمَ مُوسَى فَرَدَّ عَلَيْهِ فَقَالَ وَأَنَّى بِأَرْضِكَ السَّلَامُ قَالَ أَنَا مُوسَى قَالَ مُوسَى بَنِي إِسْرَائِيلَ قَالَ نَعَمْ أَتَيْتُكَ لِتُعَلِّمَنِي{ مِمَّا عُلِّمْتَ رُشْدًا }قَالَ يَا مُوسَى إِنِّي عَلَى عِلْمٍ مِنْ عِلْمِ اللَّهِ عَلَّمَنِيهِ اللَّهُ لَا تَعْلَمُهُ وَأَنْتَ عَلَى عِلْمٍ مِنْ عِلْمِ اللَّهِ عَلَّمَكَهُ اللَّهُ لَا أَعْلَمُهُ قَالَ هَلْ أَتَّبِعُكَ{ قَالَ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا وَكَيْفَ تَصْبِرُ عَلَى مَا لَمْ تُحِطْ بِهِ خُبْرًا إِلَى قَوْلِهِ إِمْرًا }فَانْطَلَقَا يَمْشِيَانِ عَلَى سَاحِلِ الْبَحْرِ فَمَرَّتْ بِهِمَا سَفِينَةٌ كَلَّمُوهُمْ أَنْ يَحْمِلُوهُمْ فَعَرَفُوا الْخَضِرَ فَحَمَلُوهُ بِغَيْرِ نَوْلٍ فَلَمَّا رَكِبَا فِي السَّفِينَةِ جَاءَ عُصْفُورٌ فَوَقَعَ عَلَى حَرْفِ السَّفِينَةِ فَنَقَرَ فِي الْبَحْرِ نَقْرَةً أَوْ نَقْرَتَيْنِ قَالَ لَهُ الْخَضِرُ يَا مُوسَى مَا نَقَصَ عِلْمِي وَعِلْمُكَ مِنْ عِلْمِ اللَّهِ إِلَّا مِثْلَ مَا نَقَصَ هَذَا الْعُصْفُورُ بِمِنْقَارِهِ مِنْ الْبَحْرِ إِذْ أَخَذَ الْفَأْسَ فَنَزَعَ لَوْحًا قَالَ فَلَمْ يَفْجَأْ مُوسَى إِلَّا وَقَدْ قَلَعَ لَوْحًا بِالْقَدُّومِ فَقَالَ لَهُ مُوسَى مَا صَنَعْتَ قَوْمٌ حَمَلُونَا بِغَيْرِ نَوْلٍ عَمَدْتَ إِلَى سَفِينَتِهِمْ فَخَرَقْتَهَا{ لِتُغْرِقَ أَهْلَهَا لَقَدْ جِئْتَ شَيْئًا إِمْرًا قَالَ أَلَمْ أَقُلْ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا قَالَ لَا تُؤَاخِذْنِي بِمَا نَسِيتُ وَلَا تُرْهِقْنِي مِنْ أَمْرِي عُسْرًا }فَكَانَتْ الْأُولَى مِنْ مُوسَى نِسْيَانًا فَلَمَّا خَرَجَا مِنْ الْبَحْرِ مَرُّوا بِغُلَامٍ يَلْعَبُ مَعَ الصِّبْيَانِ فَأَخَذَ الْخَضِرُ بِرَأْسِهِ فَقَلَعَهُ بِيَدِهِ هَكَذَا وَأَوْمَأَ سُفْيَانُ بِأَطْرَافِ أَصَابِعِهِ كَأَنَّهُ يَقْطِفُ شَيْئًا فَقَالَ لَهُ مُوسَى{ أَقَتَلْتَ نَفْسًا زَكِيَّةً بِغَيْرِ نَفْسٍ لَقَدْ جِئْتَ شَيْئًا نُكْرًا قَالَ أَلَمْ أَقُلْ لَكَ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا قَالَ إِنْ سَأَلْتُكَ عَنْ شَيْءٍ بَعْدَهَا فَلَا تُصَاحِبْنِي قَدْ بَلَغْتَ مِنْ لَدُنِّي عُذْرًا فَانْطَلَقَا حَتَّى إِذَا أَتَيَا أَهْلَ قَرْيَةٍ اسْتَطْعَمَا أَهْلَهَا فَأَبَوْا أَنْ يُضَيِّفُوهُمَا فَوَجَدَا فِيهَا جِدَارًا يُرِيدُ أَنْ يَنْقَضَّ }مَائِلًا أَوْمَأَ بِيَدِهِ هَكَذَا وَأَشَارَ سُفْيَانُ كَأَنَّهُ يَمْسَحُ شَيْئًا إِلَى فَوْقُ فَلَمْ أَسْمَعْ سُفْيَانَ يَذْكُرُ مَائِلًا إِلَّا مَرَّةً قَالَ قَوْمٌ أَتَيْنَاهُمْ فَلَمْ يُطْعِمُونَا وَلَمْ يُضَيِّفُونَا عَمَدْتَ إِلَى حَائِطِهِمْ{ لَوْ شِئْتَ لَاتَّخَذْتَ عَلَيْهِ أَجْرًا قَالَ هَذَا فِرَاقُ بَيْنِي وَبَيْنِكَ سَأُنَبِّئُكَ بِتَأْوِيلِ مَا لَمْ تَسْتَطِعْ عَلَيْهِ صَبْرًا }قَالَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَدِدْنَا أَنَّ مُوسَى كَانَ صَبَرَ فَقَصَّ اللَّهُ عَلَيْنَا مِنْ خَبَرِهِمَا قَالَ سُفْيَانُ قَالَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَرْحَمُ اللَّهُ مُوسَى لَوْ كَانَ صَبَرَ لَقُصَّ عَلَيْنَا مِنْ أَمْرِهِمَا وَقَرَأَ ابْنُ عَبَّاسٍ أَمَامَهُمْ مَلِكٌ يَأْخُذُ كُلَّ سَفِينَةٍ صَالِحَةٍ غَصْبًا وَأَمَّا الْغُلَامُ فَكَانَ كَافِرًا وَكَانَ أَبَوَاهُ مُؤْمِنَيْنِثُمَّ قَالَ لِي سُفْيَانُ سَمِعْتُهُ مِنْهُ مَرَّتَيْنِ وَحَفِظْتُهُ مِنْهُ قِيلَ لِسُفْيَانَ حَفِظْتَهُ قَبْلَ أَنْ تَسْمَعَهُ مِنْ عَمْرٍو أَوْ تَحَفَّظْتَهُ مِنْ إِنْسَانٍ فَقَالَ مِمَّنْ أَتَحَفَّظُهُ وَرَوَاهُ أَحَدٌ عَنْ عَمْرٍو غَيْرِي سَمِعْتُهُ مِنْهُ مَرَّتَيْنِ أَوْ ثَلَاثًا وَحَفِظْتُهُ مِنْهُ

हे आम्हाला ['अली बिन 'अब्दुल्ला] यांनी सांगितले, ज्यांनी आम्हाला [सुफ्यान] यांच्याकडून सांगितले, ज्यांनी आम्हाला ['अमरु बिन दीनार] यांच्याकडून सांगितले, ज्यांनी म्हटले: मला [सा'द बिन जुबैर] यांनी सांगितले, ज्यांनी म्हटले: मी [इब्न 'अब्बास, अल्लाह त्यांच्या दोघांवरही खुशाल असो] यांना म्हटले; नौफ अल-बकाली यांचा असा विश्वास आहे की खिद्र यांचा साथीदार असलेला मूसा इस्राएलच्या मुलांमधील मूसा नव्हता, तर तो दुसरा मूसा होता. इब्न अब्बास (रज़िअल्लाहु अन्हु) म्हणाले: "तो अल्लाहचा शत्रू खोटं बोलतो; खरंच, [उबय्यि इब्न का'ब] यांनी पैगंबर (सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम) यांच्याकडून आम्हाला कथन केले आहे: 'तो मूसा इस्राएलच्या लोकांसमोर उपदेश देत उभा होता, तेव्हा त्याला विचारले गेले: "सर्वात जास्त विद्वान कोण?" त्यांनी (सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम) उत्तर दिले: 'मी.' तत्काळ, सर्वोच्च अल्लाहने त्यांना फटकारले कारण त्यांना त्याबद्दल ज्ञान देण्यात आले नव्हते. मग सर्वोच्च अल्लाहने त्यांना प्रकट केले: 'माझ्या सेवकांपैकी एक सेवक आहे जो दोन समुद्रांच्या संगमावर राहतो, आणि तो तुझ्यापेक्षा अधिक विद्वान आहे.' मग मूसा म्हणाले: "अरे प्रभू, त्याला भेटायला मी कोणाला सोबतीला घेऊ?" सुफ्यान यांनी वेगळ्या शब्दांत सांगितले: "अरे प्रभू, मी (त्याला) कसा भेटू?" अल्लाहने सांगितले: "एक मासा घे आणि तो टोपलीत ठेव; जेव्हा तो मासा तुझ्या हातून हरवेल, तेव्हाच तो संकेत असेल." सुफ्यान यांनी वेगळ्या शब्दांत असेही सांगितले: "तोच तो माणूस आहे." म्हणून मूसाने मासा घेतला आणि तो टोपलीत ठेवला, मग तो आपल्या शिष्य युशया बिन नून यांच्यासह निघाला, जोपर्यंत ते एका मोठ्या खडकापर्यंत पोहोचले; दोघांनीही त्यावर आपले डोके टेकले, तोपर्यंत मूसा झोपला. मग तो मासा कोणाच्याही लक्षात येण्याआधी टोपलीतून घसरून बाहेर पडला, समुद्रात उडी मारून तो पळून गेला (कुरआन, सूरा अल-कह्फ, आयत ६१). अल्लाहने त्या मासाच्या मार्गातील पाण्याचा प्रवाह थांबवला, ज्यामुळे तिथे एक प्रकारचा छप्पर किंवा चिन्ह तयार झाले. तेव्हा मूसा म्हणाले, "हेच चिन्ह आहे, छप्पराच्या आकाराचे." मग त्या दोघांनी उरलेली रात्र आणि दिवस प्रवास सुरू ठेवला. दुपारी, मूसा यांनी आपल्या शिष्याला म्हटले, 'आमचे अन्न आणा; खरोखरच, या प्रवासात आम्ही खूप थकले आहोत' (कुरआन अल-कह्फ, आयत ६२). मूसा यांना थकवा तेव्हाच जाणवला जेव्हा ते सर्वोच्च अल्लाहच्या आज्ञेनुसार ठरलेल्या ठिकाणी पोहोचले. तेव्हा त्याचा शिष्य त्याला म्हणाला: 'तुम्हाला आठवतं का, जेव्हा आपण आधी त्या खडकाजवळ आश्रय घेत होतो? मी मासाचा उल्लेख करायला विसरलो होतो. आणि मला विसरून देणारा दुसरा कोणीही नव्हता, तर शैतानच होता.' मूसा म्हणाले: 'हीच ती जागा आहे ज्याचा आपण शोध घेत होतो. मग दोघेही परत फिरले आणि त्यांच्या पावलांचे ठसे मागे घेतले." (कुरआन 18:63). त्या क्षणी, मासाने समुद्रात आपला मार्ग धरला, आणि हे दोघांनाही विचित्र वाटले. मूसा म्हणाले: "हीच ती जागा आहे जी आपण शोधत होतो." मग ते दोघे परत फिरले आणि आपल्या मूळ मार्गावर चालले." (कुरआन १८:६४). ते परत फिरले आणि त्यांनी आपले पाऊल परत मागे टाकले, जोपर्यंत ते पुन्हा त्या खडकापर्यंत पोहोचले, आणि तेथे त्यांना ढीला-ढाला चोगा घातलेला एक माणूस दिसला; मोशेने त्याला अभिवादन केले. त्या वृद्ध माणसाने मोशेच्या अभिवादनाला प्रत्युत्तर दिले आणि म्हणाला, "तुमच्या देशात तुम्ही एकमेकांना कसे अभिवादन करता?" मोशेने उत्तर दिले, "मी मोशे आहे." त्या वृद्ध पुरुषाने परत विचारले: "इस्त्राईलच्या संततींतील मूसा?" मूसा म्हणाले: "होय, बरोबर आहे." मूसा पुढे म्हणाले: "मी तुला शिकवण्यासाठी आलो आहे, तुला शिकवलेल्या खऱ्या ज्ञानातील खरे ज्ञान मला शिकव." (कुरआन 18:66). त्या वृद्धाने सांगितले, 'अरे मूसा, माझ्याकडे अल्लाहच्या ज्ञानाचे असे ज्ञान आहे जे अल्लाहने मला शिकवले आहे आणि जे तुला माहीत नाही, आणि त्याचप्रमाणे तुझ्याकडे अल्लाहच्या ज्ञानाचे असे ज्ञान आहे जे अल्लाहने तुला शिकवले आहे आणि जे मला माहीत नाही.' मूसा म्हणाले, 'मी तुझ्या मागे येऊ का?' त्याने उत्तर दिले, 'तू माझ्याबरोबर कधीच संयमाने राहू शकणार नाहीस. आणि ज्याबद्दल तुला पुरेसे ज्ञान नाही, त्याबद्दल तू कसा संयम धरशील?" आणि असेच चालू राहिले जोपर्यंत अल्लाहचे शब्द: "… एक गंभीर चूक." (कुरआन 18:67–71). मग ते दोघे किनार्‍यावरून चालत गेले, तोच अचानक एक बोट येऊन थांबली, त्यांनी बोटीवर चढण्यास सांगितले; तेव्हा कळले की खिद्र त्यांना ओळखत होता. म्हणून बोटीवाल्यांनी त्यांना पैसे न घेता बोटीवर घेतले. ते दोघे बोटीत प्रवास करत असताना, एक छोटी पक्षी आली आणि बोटीच्या कडेला बसली, मग तिने एक-दोन वेळा समुद्राचे पाणी चोचीने चाखून प्याले. तेव्हा खिद्रने त्याला म्हटले: "हे मूसा, माझा आणि तुझा ज्ञान, अल्लाहच्या ज्ञानाशी तुलना केल्यास समुद्रातील एका थेंबासारखे आहे—जसे पक्षी आपल्या चोचीतून समुद्रातून एक-दोन घोट पाणी घेऊ शकतो." अचानक खिद्रने एक कुल्हाडी उचलली आणि नौकेचा एक फळी तोडला. मूसा यांचे आश्चर्य अजून शांतही झाले नव्हते, तेवढ्यात खिद्र यांनी तो फळी बाहेर काढला होता. मूसा म्हणाले: "तू काय केलेस?" या लोकांनी आम्हाला भाडे न घेता त्यांच्या बोटीवर चढवले, तरीही तू जाऊन त्यांची बोट छिद्रित केलीस, "त्यामुळे तिचे प्रवासी बुडून गेले. खरोखरच, तू एक भयंकर चूक केली आहेस." खदिर म्हणाला: "मी तुला सांगितले नव्हते का: 'तू माझ्याबरोबर कधीच संयम धरू शकणार नाहीस'?" मूसा म्हणाला: "माझ्या विस्मृतीसाठी मला शिक्षा करू नकोस, आणि माझ्या कामात मला कोणतीही अडचण निर्माण करू नकोस" (सूरह अल-कह्फ, आयत 71–73). ही पहिली घटना मूसा विसरल्यामुळे घडली. दोघेही समुद्रातून निघून गेल्यावर, ते एका तरुण मुलाजवळून गेले जो आपल्या दोन मित्रांसोबत खेळत होता. मग खिद्रने त्या मुलाच्या डोक्याला धरले आणि आपल्या हाताने तोडा दिला. सूफ्यान, कथावाचक, यांनी बोटाने काहीतरी वाकवल्यासारखा इशारा केला. म्हणून मूसाने त्याला विचारले: "तू एका निरपराध जिवाची हत्या का केली, कारण त्याने इतर कोणालाही मारले नव्हते?" "खरोखरच, तू एक घोर कर्म केले आहेस." खिद्र म्हणाले: "मी तुला सांगितले नव्हते का की तू माझ्याबरोबर सहन करू शकणार नाहीस?" मूसा म्हणाले: "जर मी यानंतर तुला कुठल्याही गोष्टीबद्दल विचारले, तर मला सोबत येण्याची परवानगी देऊ नकोस. खरोखरच, तू मला पुरेसा बहाणा दिला आहेस." (कुरआन, सूरा अल-कह्फ, आयत ७४). मग ते दोघे पुढे निघाले. जेव्हा ते एका गावातील लोकांकडे पोहोचले, तेव्हा त्यांनी त्या गावातील लोकांकडे आदरातिथ्यासाठी विचारले, परंतु त्या गावातील लोकांनी त्यांचे आदरातिथ्य करण्यास नकार दिला. मग ते दोघे त्या गावातील एका घराच्या भिंतीजवळ पोहोचले जी कोसळण्याच्या काठावर होती." (नारात मअली बिन अब्दुल्ला) म्हणाले: "ती भिंत वाकलेली होती." सुफ्यानने आपल्या हाताने काहीतरी वर पुसल्यासारखा इशारा केला, आणि मी 'ढळलेला' हा शब्द सुफ्यानकडून फक्त एकदाच ऐकला. मूसा म्हणाले: "हे ते लोक आहेत ज्यांना आपण भेटलो, पण त्यांनी आम्हाला ना अन्न दिले ना पाहुणचार केला; मग तुम्ही जाणूनबुजून त्यांची भिंत का दुरुस्त करता? जर तुम्हाला हवे असेल, तर त्याबद्दल मोबदला मागा." खदिर म्हणाला: 'ही तुझ्या आणि माझ्यातील विभक्तीची वेळ आहे. मी माझ्या कृतींचा हेतू तुला सांगणार आहे, ज्याचे साक्षीदार होणे तुझ्यासाठी सहन करणे शक्य नव्हते.' (कुरआन, सूरा अल-कह्फ, आयत 77–78). पैगंबर (सल्लल्लाहु अलैहि व सल्लम) यांनी म्हटले: "आम्हाला खरोखरच अशी इच्छा आहे की मूसा (अलैहि सलाम) यांनी आणखी संयम धरला असता, तर अल्लाहने त्यांच्या कथेबद्दल आणखी सांगितले असते." सुफ्यान म्हणाले: "पैगंबर (सल्लल्लाहु अलैहि व सल्लम) यांनी म्हटले: 'अल्लाहने मूसा (अलैहि सलाम) यांच्यावर कृपा करावी. जर त्यांनी संयम धरला असता, तर त्यांच्या कथेबद्दल नक्कीच आणखी सांगितले गेले असते.'" इब्न अब्बास (रज़ियल्लाहु अन्हु) यांनी या आयतीचे असे स्पष्टीकरण दिले: "त्यांच्या आधी एक राजा होता जो फसवणुकीने प्रत्येक चांगले जहाज जप्त करायचा. ज्या मुलाचा खून झाला होता तो अविश्वासी होता, तर त्याचे पालक विश्वासू होते." सुफ्यान म्हणाले: "मी ते त्यांच्याकडून दोनदा ऐकले आणि ते मी स्मरणात ठेवले." सुफ्यन यांना विचारले गेले: "तुम्ही हे 'अम्रु'कडून ऐकण्यापूर्वीच पाठ केले होते का, की तुम्ही हे इतर कोणाकडून पाठ केले?" सुफ्यन म्हणाले: "मी हे आणखी कोणाकडून पाठ केले असते? कोणीतरी 'अम्रु'कडून हे सांगितले, आणि मी ते त्याच्याकडून दोन-तीन वेळा ऐकले, मग मी ते पाठ केले."