Utusan yang membawa surat Rasulullah diusir dari majelis
Imam Ahmad : 2252حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ قَالَ حَدَّثَنَا ابْنُ أَخِي ابْنِ شِهَابٍ عَنْ عَمِّهِ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ أَخْبَرَنِي عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ بْنِ مَسْعُودٍ أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَبَّاسٍ أَخْبَرَهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ كَتَبَ إِلَى قَيْصَرَ يَدْعُوهُ إِلَى الْإِسْلَامِ وَبَعَثَ كِتَابَهُ مَعَ دِحْيَةَ الْكَلْبِيِّ وَأَمَرَهُ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَنْ يَدْفَعَهُ إِلَى عَظِيمِ بُصْرَى لِيَدْفَعَهُ إِلَى قَيْصَرَ فَدَفَعَهُ عَظِيمُ بُصْرَى وَكَانَ قَيْصَرُ لَمَّا كَشَفَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ عَنْهُ جُنُودَ فَارِسَ مَشَى مِنْ حِمْصَ إِلَى إِيلْيَاءَ عَلَى الزَّرَابِيِّ تُبْسَطُ لَهُ فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبَّاسٍ فَلَمَّا جَاءَ قَيْصَرَ كِتَابُ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ حِينَ قَرَأَهُ الْتَمِسُوا لِي مِنْ قَوْمِهِ مَنْ أَسْأَلُهُ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ فَأَخْبَرَنِي أَبُو سُفْيَانَ بْنُ حَرْبٍ أَنَّهُ كَانَ بِالشَّامِ فِي رِجَالٍ مِنْ قُرَيْشٍ قَدِمُوا تُجَّارًا وَذَلِكَ فِي الْمُدَّةِ الَّتِي كَانَتْ بَيْنَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَبَيْنَ كُفَّارِ قُرَيْشٍ قَالَ أَبُو سُفْيَانَ فَأَتَانِي رَسُولُ قَيْصَرَ فَانْطَلَقَ بِي وَبِأَصْحَابِي حَتَّى قَدِمْنَا إِيلْيَاءَ فَأُدْخِلْنَا عَلَيْهِ فَإِذَا هُوَ جَالِسٌ فِي مَجْلِسِ مُلْكِهِ عَلَيْهِ التَّاجُ وَإِذَا حَوْلَهُ عُظَمَاءُ الرُّومِ فَقَالَ لِتَرْجُمَانِهِ سَلْهُمْ أَيُّهُمْ أَقْرَبُ نَسَبًا بِهَذَا الرَّجُلِ الَّذِي يَزْعُمُ أَنَّهُ نَبِيٌّ قَالَ أَبُو سُفْيَانَ أَنَا أَقْرَبُهُمْ إِلَيْهِ نَسَبًا قَالَ مَا قَرَابَتُكَ مِنْهُ قَالَ قُلْتُ هُوَ ابْنُ عَمِّي قَالَ أَبُو سُفْيَانَ وَلَيْسَ فِي الرَّكْبِ يَوْمَئِذٍ رَجُلٌ مِنْ بَنِي عَبْدِ مَنَافٍ غَيْرِي قَالَ فَقَالَ قَيْصَرُ أَدْنُوهُ مِنِّي ثُمَّ أَمَرَ بِأَصْحَابِي فَجُعِلُوا خَلْفَ ظَهْرِي عِنْدَ كَتِفِي ثُمَّ قَالَ لِتَرْجُمَانِهِ قُلْ لِأَصْحَابِهِ إِنِّي سَائِلٌ هَذَا عَنْ الرَّجُلِ الَّذِي يَزْعُمُ أَنَّهُ نَبِيٌّ فَإِنْ كَذَبَ فَكَذِّبُوهُ قَالَ أَبُو سُفْيَانَ فَوَاللَّهِ لَوْلَا الِاسْتِحْيَاءُ يَوْمَئِذٍ أَنْ يَأْثُرَ أَصْحَابِي عَنِّي الْكَذِبَ لَكَذَبْتُهُ حِينَ سَأَلَنِي وَلَكِنِّي اسْتَحَيْتُ أَنْ يُؤْثَرَ عَنِّي الْكَذِبُ فَصَدَقْتُهُ عَنْهُ ثُمَّ قَالَ لِتَرْجُمَانِهِ قُلْ لَهُ كَيْفَ نَسَبُ هَذَا الرَّجُلِ فِيكُمْ قَالَ قُلْتُ هُوَ فِينَا ذُو نَسَبٍ قَالَ فَهَلْ قَالَ هَذَا الْقَوْلَ مِنْكُمْ أَحَدٌ قَطُّ قَبْلَهُ قَالَ قُلْتُ لَا قَالَ فَهَلْ كُنْتُمْ تَتَّهِمُونَهُ فِي الْكَذِبِ قَبْلَ أَنْ يَقُولَ مَا قَالَ قَالَ فَقُلْتُ لَا قَالَ فَهَلْ كَانَ مِنْ آبَائِهِ مِنْ مَلِكٍ قَالَ قُلْتُ لَا قَالَ فَأَشْرَافُ النَّاسِ اتَّبَعُوهُ أَمْ ضُعَفَاؤُهُمْ قَالَ قُلْتُ بَلْ ضُعَفَاؤُهُمْ قَالَ فَيَزِيدُونَ أَمْ يَنْقُصُونَ قَالَ قُلْتُ بَلْ يَزِيدُونَ قَالَ فَهَلْ يَرْتَدُّ أَحَدٌ سَخْطَةً لِدِينِهِ بَعْدَ أَنْ يَدْخُلَ فِيهِ قَالَ قُلْتُ لَا قَالَ فَهَلْ يَغْدِرُ قَالَ قُلْتُ لَا وَنَحْنُ الْآنَ مِنْهُ فِي مُدَّةٍ وَنَحْنُ نَخَافُ ذَلِكَ قَالَ أَبُو سُفْيَانَ وَلَمْ تُمْكِنِّي كَلِمَةٌ أُدْخِلُ فِيهَا شَيْئًا أَنْتَقِصُهُ بِهِ غَيْرُهَا لَأَخَافُ أَنْ يُؤْثَرَ عَنِّي الْكَذِبُ قَالَ فَهَلْ قَاتَلْتُمُوهُ أَوْ قَاتَلَكُمْ قَالَ قُلْتُ نَعَمْ قَالَ كَيْفَ كَانَتْ حَرْبُكُمْ وَحَرْبُهُ قَالَ قُلْتُ كَانَتْ دُوَلًا سِجَالًا نُدَالُ عَلَيْهِ الْمَرَّةَ وَيُدَالُ عَلَيْنَا الْأُخْرَى قَالَ فَبِمَ يَأْمُرُكُمْ قَالَ قُلْتُ يَأْمُرُنَا أَنْ نَعْبُدَ اللَّهَ وَحْدَهُ وَلَا نُشْرِكَ بِهِ شَيْئًا وَيَنْهَانَا عَمَّا كَانَ يَعْبُدُ آبَاؤُنَا وَيَأْمُرُنَا بِالصَّلَاةِ وَالصِّدْقِ وَالْعَفَافِ وَالْوَفَاءِ بِالْعَهْدِ وَأَدَاءِ الْأَمَانَةِ قَالَ فَقَالَ لِتَرْجُمَانِهِ حِينَ قُلْتُ لَهُ ذَلِكَ قُلْ لَهُ إِنِّي سَأَلْتُكَ عَنْ نَسَبِهِ فِيكُمْ فَزَعَمْتَ أَنَّهُ فِيكُمْ ذُو نَسَبٍ وَكَذَلِكَ الرُّسُلُ تُبْعَثُ فِي نَسَبِ قَوْمِهَا وَسَأَلْتُكَ هَلْ قَالَ هَذَا الْقَوْلَ أَحَدٌ مِنْكُمْ قَطُّ قَبْلَهُ فَزَعَمْتَ أَنْ لَا فَقُلْتُ لَوْ كَانَ أَحَدٌ مِنْكُمْ قَالَ هَذَا الْقَوْلَ قَبْلَهُ قُلْتُ رَجُلٌ يَأْتَمُّ بِقَوْلٍ قِيلَ قَبْلَهُ وَسَأَلْتُكَ هَلْ كُنْتُمْ تَتَّهِمُونَهُ بِالْكَذِبِ قَبْلَ أَنْ يَقُولَ مَا قَالَ فَزَعَمْتَ أَنْ لَا فَقَدْ أَعْرِفُ أَنَّهُ لَمْ يَكُنْ لِيَذَرَ الْكَذِبَ عَلَى النَّاسِ وَيَكْذِبَ عَلَى اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ وَسَأَلْتُكَ هَلْ كَانَ مِنْ آبَائِهِ مِنْ مَلِكٍ فَزَعَمْتَ أَنْ لَا فَقُلْتُ لَوْ كَانَ مِنْ آبَائِهِ مَلِكٌ قُلْتُ رَجُلٌ يَطْلُبُ مُلْكَ آبَائِهِ وَسَأَلْتُكَ أَشْرَافُ النَّاسِ يَتَّبِعُونَهُ أَمْ ضُعَفَاؤُهُمْ فَزَعَمْتَ أَنَّ ضُعَفَاءَهُمْ اتَّبَعُوهُ وَهُمْ أَتْبَاعُ الرُّسُلِ وَسَأَلْتُكَ هَلْ يَزِيدُونَ أَمْ يَنْقُصُونَ فَزَعَمْتَ أَنَّهُمْ يَزِيدُونَ وَكَذَلِكَ الْإِيمَانُ حَتَّى يَتِمَّ وَسَأَلْتُكَ هَلْ يَرْتَدُّ أَحَدٌ سَخْطَةً لِدِينِهِ بَعْدَ أَنْ يَدْخُلَ فِيهِ فَزَعَمْتَ أَنْ لَا وَكَذَلِكَ الْإِيمَانُ حِينَ يُخَالِطُ بَشَاشَةَ الْقُلُوبِ لَا يَسْخَطُهُ أَحَدٌ وَسَأَلْتُكَ هَلْ يَغْدِرُ فَزَعَمْتَ أَنْ لَا وَكَذَلِكَ الرُّسُلُ وَسَأَلْتُكَ هَلْ قَاتَلْتُمُوهُ وَقَاتَلَكُمْ فَزَعَمْتَ أَنْ قَدْ فَعَلَ وَأَنَّ حَرْبَكُمْ وَحَرْبَهُ يَكُونُ دُوَلًا يُدَالُ عَلَيْكُمْ الْمَرَّةَ وَتُدَالُونَ عَلَيْهِ الْأُخْرَى وَكَذَلِكَ الرُّسُلُ تُبْتَلَى وَيَكُونُ لَهَا الْعَاقِبَةُ وَسَأَلْتُكَ بِمَاذَا يَأْمُرُكُمْ فَزَعَمْتَ أَنَّهُ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تَعْبُدُوا اللَّهَ عَزَّ وَجَلَّ وَحْدَهُ لَا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا وَيَنْهَاكُمْ عَمَّا كَانَ يَعْبُدُ آبَاؤُكُمْ وَيَأْمُرُكُمْ بِالصِّدْقِ وَالصَّلَاةِ وَالْعَفَافِ وَالْوَفَاءِ بِالْعَهْدِ وَأَدَاءِ الْأَمَانَةِ وَهَذِهِ صِفَةُ نَبِيٍّ قَدْ كُنْتُ أَعْلَمُ أَنَّهُ خَارِجٌ وَلَكِنْ لَمْ أَظُنَّ أَنَّهُ مِنْكُمْ فَإِنْ يَكُنْ مَا قُلْتَ فِيهِ حَقًّا فَيُوشِكُ أَنْ يَمْلِكَ مَوْضِعَ قَدَمَيَّ هَاتَيْنِ وَاللَّهِ لَوْ أَرْجُو أَنْ أَخْلُصَ إِلَيْهِ لَتَجَشَّمْتُ لُقِيَّهُ وَلَوْ كُنْتُ عِنْدَهُ لَغَسَلْتُ عَنْ قَدَمَيْهِ قَالَ أَبُو سُفْيَانَ ثُمَّ دَعَا بِكِتَابِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَأَمَرَ بِهِ فَقُرِئَ فَإِذَا فِيهِ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ مِنْ مُحَمَّدٍ عَبْدِ اللَّهِ وَرَسُولِهِ إِلَى هِرَقْلَ عَظِيمِ الرُّومِ سَلَامٌ عَلَى مَنْ اتَّبَعَ الْهُدَى أَمَّا بَعْدُ فَإِنِّي أَدْعُوكَ بِدِعَايَةِ الْإِسْلَامِ أَسْلِمْ تَسْلَمْ وَأَسْلِمْ يُؤْتِكَ اللَّهُ أَجْرَكَ مَرَّتَيْنِ فَإِنْ تَوَلَّيْتَ فَعَلَيْكَ إِثْمُ الْأَرِيسِيِّينَ يَعْنِي الْأَكَّارَةَ وَ { يَا أَهْلَ الْكِتَابِ تَعَالَوْا إِلَى كَلِمَةٍ سَوَاءٍ بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمْ أَلَّا نَعْبُدَ إِلَّا اللَّهَ وَلَا نُشْرِكَ بِهِ شَيْئًا وَلَا يَتَّخِذَ بَعْضُنَا بَعْضًا أَرْبَابًا مِنْ دُونِ اللَّهِ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُولُوا اشْهَدُوا بِأَنَّا مُسْلِمُونَ } قَالَ أَبُو سُفْيَانَ فَلَمَّا قَضَى مَقَالَتَهُ عَلَتْ أَصْوَاتُ الَّذِينَ حَوْلَهُ مِنْ عُظَمَاءِ الرُّومِ وَكَثُرَ لَغَطُهُمْ فَلَا أَدْرِي مَاذَا قَالُوا وَأَمَرَ بِنَا فَأُخْرِجْنَا قَالَ أَبُو سُفْيَانَ فَلَمَّا خَرَجْتُ مَعَ أَصْحَابِي وَخَلَصْتُ لَهُمْ قُلْتُ لَهُمْ أَمِرَ أَمْرُ ابْنِ أَبِي كَبْشَةَ هَذَا مَلِكُ بَنِي الْأَصْفَرِ يَخَافُهُ قَالَ أَبُو سُفْيَانَ فَوَاللَّهِ مَا زِلْتُ ذَلِيلًا مُسْتَيْقِنًا أَنَّ أَمْرَهُ سَيَظْهَرُ حَتَّى أَدْخَلَ اللَّهُ قَلْبِي الْإِسْلَامَ وَأَنَا كَارِهٌ حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ حَدَّثَنَا أَبِي عَنْ صَالِحِ بْنِ كَيْسَانَ قَالَ قَالَ ابْنُ شِهَابٍ أَخْبَرَنِي عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ بْنِ مَسْعُودٍ أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَبَّاسٍ أَخْبَرَهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ كَتَبَ فَذَكَرَهُ حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ عَنْ مَعْمَرٍ فَذَكَرَهُ
އެއީ އަޅުގަނޑުމެންނާ [ޔަޢުޤޫބު] ވިދާޅުވެފައިވާ ކަމެކެވެ؛ އަޅުގަނޑުމެންނަށް [އަޅުގަނޑުގެ ބޭބެ އިބްނު ޝިހާބުގެ ދަރިކަލުން] އޭނާގެ ދޮންބައްޕަ، އެއީ [މުޙައްމަދު ބިން މުސްލިމް] ގެ އަރިހުން ކިޔައިދީފައިވާ ކަމަށް ވިދާޅުވެފައިވެއެވެ؛ އަޅުގަނޑަށް [ޢުބައިދުالله ބިން ޢަބްދުالله ބިން ޢުޘްބާ ބިން މަސްޢޫދު] އަޅުގަނޑަށް އަންގަވާފައިވާ ގޮތުގައި، [ޢަބްދުالله ބިން ޢައްބާސް] އަޅުގަނޑަށް އަންގަވާފައިވަނީ، الله ގެ ރަސޫލާ ޞައްލަﷲ ޢަލައިހި ވަސައްލަމަ ރޯމަން ރަސްގެފާނަށް ސިޓީއެއް ލިޔުއްވައި - އޭގެ ތެރޭގައި ހިމެނޭ - އިސްލާމްދީނަށް ދަޢުވަތު ދެއްވައި، ދިޙިޔާ އަލް ކަލްބީއާއެކު ފޮނުއްވި ކަމެވެ. ރަސޫލުالله ޝައްލަالله ޢަލައިހި ވަސައްލަމް އެކަލޭގެފާނަށް އަމުރު ކުރެއްވީ، ބުޝްރާގެ އިސްވެރިންނާ އެކަން ހަވާލުކުރެއްވުމަށާއި، އެއަށްފަހު ރޯމަން ރަސްގެފާނާ ހަވާލުކުރުމަށެވެ. ރޯމަން ރަސްގެފާނަށް ބަލާއިރު، الله ފާރިސީ ލަޝްކަރު ބަލިކޮށްދެއްވިއިރު، އޭނާއަށްޓަކައި ފަތުރާފައިވާ ކާޕެޓެއްގައި ހިމްޝް އިން އިލިޔާ` އަށް ހިނގައިގަތެވެ. އަބްދުالله ބިން އައްބާސް ވިދާޅުވި އެވެ؛ 'ރަސޫލުﷲ ޞައްލަﷲ ޢަލައިހި ވަސައްލަމަގެ އަތަށް އެ ސިޓީފުޅު ވަޑައިގަތުމުން ވަގުތުން އެ ސިޓީ ކިޔުއްވައި ވިދާޅުވިއެވެ؛ 'އެކަލޭގެފާނުގެ އަހުލުވެރިންގެ ތެރެއިން އަހަރެންނަށް الله ގެ ރަސޫލާ ޞައްލަالله ޢަލައިހި ވަސައްލަމަ އާއި ބެހޭގޮތުން ސުވާލުކުރެވޭނެ މީހަކު ހޯދާށެވެ. [އިބްނު ޢައްބާސް] ވިދާޅުވެފައި ވެއެވެ؛ [އަބޫ ސުފްޔާން ބިން ޙަރްބް] އަޅުގަނޑަށް ކިޔައިދެއްވި ގޮތުގައި ކުރިން އޭނާ ސީރިޔާގައި ހުރީ ވިޔަފާރި ކުރަން އައިސް ތިބި ޤުރައިޝް މީހުންނާއެކު ކަމަށާއި، އެކަން ހިނގާފައިވަނީ އަދިވެސް ރަސޫލާ ޞައްލަالله ޢަލައިހި ވަސައްލަމައާއި ޤުރައިޝުންގެ ކާފަރުންނާ ދެމެދު ޢަދާވާތްތެރިކަން އޮތުމުންނެވެ. އަބޫ ސުފްޔާން ވިދާޅުވިއެވެ؛ ރޯމަން ރަސްގެފާނުގެ މަންދޫބު އަޅުގަނޑުގެ ގާތަށް އައިސް، ދެން އޭނާއާއި އަޅުގަނޑާއި އަޅުގަނޑުގެ ރައްޓެހިން އިލިޔާއަށް އާދެވުނު އިރު، ދެން އަޅުގަނޑުމެން ގެންދިޔައީ ރަސްގެފާނާ ބައްދަލުކުރަން، އެވަގުތު އޭނާ އިށީނދެގެން އިންނަނީ ތަޚުތުގައި، ބޮލުގައި ތާޖެއް އަޅައިގެން، އަދި އޭނާގެ ކައިރީގައި ރޯމަނުންގެ އިއްޒަތްތެރިން ތިއްބެވެ. ދެން އޭނާގެ ތަރުޖަމާނު ގާތު ވިދާޅުވީ، 'އެމީހުންގެ ތެރެއިން ނަބިއްޔާއެއްގެ ގޮތުގައި ދެކޭ މި މީހާއާ އެންމެ ގާތް ނަސްލަކީ ކޮބައިތޯ އެމީހުންނާ އަހާށެވެ'. އަބޫ ސުފްޔާން ޖަވާބު ދެއްވިއެވެ؛ 'އަހަންނަކީ އޭނާއާ އެންމެ ކައިރީގައި ލައިނުގައި ހުރި މީހާ'. އަނެއްކާވެސް ރަސްގެފާނު ސުވާލުކުރެއްވިއެވެ. އަބޫ ސުފްޔާން ވިދާޅުވިއެވެ؛ އަހަރެން ޖަވާބު ދިނީމެވެ؛ 'އޭނާއަކީ އަހަރެންގެ ދޮންބައްޕަގެ ދަރިއެއް'. އަބޫ ސުފްޔާން ވިދާޅުވިއެވެ؛ އަދި އެވަގުތު ޤާފިލާގައި، ބަނީ ޢަބްދު މަނަފުން އަހަރެން ފިޔަވައި އެއްވެސް މީހަކު އައިސްފައެއް ނުވެއެވެ. އޭނާ ވިދާޅުވީ؛ ދެން ރަސްގެފާނު ވިދާޅުވިއެވެ؛ 'އޭނާ އަހަރެންނާ ގާތަށް ގެނެސްދީ'. ދެން އަހަރެންގެ ރައްޓެހިން ގާތު އަހަރެންގެ ފަހަތަށް ޖެހެން ބުންޏެވެ. ދެން އެކަލޭގެފާނުގެ ތަރުޖަމާނަށް ވިދާޅުވިއެވެ. 'އޭނާގެ ރައްޓެހިންނަށް ކިޔައިދީބަލަ، ހަގީގަތުގައި އަހަރެން މި މީހާއާ ސުވާލު ކުރާނީ ނަބިއްޔެއް ކަމަށް ބުނާ މީހާއާ ބެހޭ ގޮތުންނެވެ.' އޭނާ ދޮގު ހަދާނަމަ ދެން އޭނާއަށް ދޮގު ހަދާށެވެ'. އަބޫ ސުފްޔާން ވިދާޅުވިއެވެ؛ އަދި الله ގެ ޙަޟްރަތުން އެވަގުތު އަހަރެންގެ ލަދުވެތިކަން ނުވެ، އެމީހުން އަހަރެން ދޮގުހަދާކަމަށް ބުނިނަމަ، އެކަލޭގެފާނު އަހަރެންނާ ސުވާލުކުރުމުން އަހަރެން ދޮގުހެދީމެވެ. އެކަމަކު އަހަރެން ދޮގުހެދީ ކަމަށް ރައްޓެހިން ބުނެފިނަމަ އަހަރެން ލަދުގަތީމަ އަހަރެން ބުނީމެވެ. ރަސްގެފާނު އޭނާގެ ތަރުޖަމާނަށް ވިދާޅުވީ؛ 'އޭނާއަށް ބުނެދީބަލަ، ތިޔަބައިމީހުންގެ ތެރޭގައި މިމީހާގެ މަޤާމަކީ ކޮބައިތޯއެވެ؟' އަބޫ ސުފްޔާން ޖަވާބު ދެއްވިއެވެ؛ 'އަހަރެމެންނަށް އޭނާއަކީ މަތިވެރި ނަސްލެއްގެ މީހެއް'. އަނެއްކާވެސް ރަސްގެފާނު ސުވާލުކުރެއްވިއެވެ. އަބޫ ސުފްޔާން ވިދާޅުވިއެވެ؛ އަހަރެން ޖަވާބު ދިނީމެވެ؛ 'ނޫން'. އަނެއްކާވެސް ރަސްގެފާނު ސުވާލުކުރެއްވިއެވެ؛ 'އޭނާ ބުނި އެއްޗެއް ބުނުމުގެ ކުރިން ދުވަހަކުވެސް އޭނާ ދޮގު ހަދާތަން ފެނުނީތަ؟' އަބޫ ސުފްޔާން ވިދާޅުވިއެވެ؛ އަހަރެން ޖަވާބު ދިނީމެވެ؛ 'ނޫން'. ރަސްގެފާނު އަނެއްކާވެސް ސުވާލުކުރެއްވިއެވެ. އަބޫ ސުފްޔާން ވިދާޅުވިއެވެ؛ އަހަރެން ޖަވާބު ދިނީމެވެ؛ 'ނޫން'. އަނެއްކާވެސް ރަސްގެފާނު ސުވާލުކުރެއްވިއެވެ. އަބޫ ސުފްޔާން ވިދާޅުވިއެވެ؛ އަހަރެން ޖަވާބު ދިނީމެވެ؛ 'އެމީހުންގެ ތެރެއިން ގިނަ މީހުންނަކީ ވެސް އާންމު މީހުން'. އަނެއްކާވެސް ރަސްގެފާނު ސުވާލުކުރެއްވީ، 'އެމީހުންގެ އަދަދު އިތުރުވަނީތޯ ނުވަތަ މަދުވަމުންތޯއެވެ؟' އަބޫ ސުފްޔާން ވިދާޅުވިއެވެ؛ އަހަރެން ޖަވާބު ދިނީމެވެ؛ 'ހަގީގަތުގައި އެކަން އިތުރުވަމުން އެބަދެއެވެ'. ރަސްގެފާނު އަނެއްކާވެސް ސުވާލުކުރެއްވިއެވެ. އަބޫ ސުފްޔާން ވިދާޅުވިއެވެ؛ އަހަރެން ޖަވާބު ދިނީމެވެ؛ 'ނޫން'. އަނެއްކާވެސް ރަސްގެފާނު ސުވާލުކުރެއްވީ 'ދުވަހަކުވެސް ޚިޔާނާތްތެރިވެވަޑައިގެންފައިވޭތޯ' އެވެ. އަބޫ ސުފްޔާން ވިދާޅުވިއެވެ؛ އަހަރެން ޖަވާބު ދިނީމެވެ. އަދި އަޅުގަނޑުމެން މިވަގުތު މިތިބީ ސުލްހަވެރިކަމުގައި، އަދި އެއީ އަޅުގަނޑުމެން ބިރުގަންނަ ކަމެއް'. އަބޫ ސުފްޔާން ވިދާޅުވިއެވެ؛ އަދި އަހަރެންގެ ޖަވާބުގައި އެއްޗެއް ވައްދައިގެން އެހެން އެއްޗެއް ދޫކޮށްލުމަކީ އަހަރެންނަށް ކުރެވޭނެ ކަމެއް ނޫން، އަހަރެން ވަރަށް ކަންބޮޑުވޭ އެމީހުންނަށް އެކަން ގެއްލިއްޖެނަމަ އަހަރެން ދޮގުވެރިއެއްގެ ގޮތުގައި ބްރޭންޑް ކުރާށެވެ. އަނެއްކާވެސް ރަސްގެފާނު ސުވާލުކުރެއްވިއެވެ. އަބޫ ސުފްޔާން ވިދާޅުވިއެވެ؛ އަހަރެން ޖަވާބު ދިނީމެވެ؛ 'އާނ'. އެމްޕަޔަރ ސުވާލު ކުރެއްވިއެވެ؛ 'ކަލޭއާއި އޭނާއާ ދެމެދު ހިނގަމުންދާ ހަނގުރާމަ ކިހިނެއް ހެއްޔެވެ؟' އަބޫ ސުފްޔާން ވިދާޅުވިއެވެ؛ އަހަރެން ޖަވާބު ދިނީމެވެ؛ 'އޭނާގެ މަގާމުތައް ބަދަލުވެގެން ދިޔައީ، އަހަރެމެން އޭނާ ކާމިޔާބުކުރީ އެއްފަހަރު، ދެން އޭނާ އަހަރެމެން ކާމިޔާބުކުރީ ދެން އަންނަ ފަހަރު'. އެމްޕަޔަރ ސުވާލު ކުރެއްވިއެވެ؛ 'އޭނާ ތިޔަ ކުދިންނަށް ކީއްކުރަން ބުނީ؟' އަބޫ ސުފްޔާން ވިދާޅުވިއެވެ؛ އަހަރެން ޖަވާބު ދިނީމެވެ؛ 'އެކަލޭގެފާނު އަޅުގަނޑުމެންނަށް ވިދާޅުވީ ހަމައެކަނި الله އަށް އަޅުކަންކޮށް އެކަލާނގެއަށް އެއްވެސް ކަމެއް ޝަރީކު ނުކުރުމަށެވެ. އަދި އަހަރެމެންގެ ކާބަފައިންގެ ކަލާނގެތަކަށް އަޅުކަންކުރުން މަނާކުރެއްވިއެވެ. އަދި ދުޢާކޮށް، ތެދު ބުނަން، ޝަރަފު ދަމަހައްޓައި، ވަޢުދުތައް ފުއްދައި، އިތުބާރު ފުއްދައިދިނުމަށް ވިދާޅުވިއެވެ'. އަބޫ ސުފްޔާން ވިދާޅުވިއެވެ؛ ދެން ރަސްގެފާނު އޭނާގެ ތަރުޖަމާނަށް ވިދާޅުވީ އަޅުގަނޑު ހުރިހާ ވާހަކައެއް ކިޔައިދިނުމުންނެވެ. 'އޭނާއަށް ކިޔައިދީބަލަ، ހަގީގަތުގައި އަޅުގަނޑު ކަލޭގެފާނުގެ ދަރިފަސްކޮޅުގެ ނަސްލާ ބެހޭގޮތުން ސުވާލުކުރީމެވެ، ދެން ކަލޭ ފާހަގަކުރެއްވީ އޭނާއަށް ޝަރަފުވެރި ނަސްލެއް އޮތް ވާހަކަ، އެއީ ރަސޫލުން ތިބި ގޮތް، އެމީހުން ފޮނުވީ -އާއިލާތަކުން- އެމީހުންގެ މީހުންގެ ތެރޭގައި މަތިވެރި ނަސްލެއް އޮތް މީހުން. އަޅުގަނޑު ސުވާލުކުރީ ތިޔަބޭފުޅުންގެ ތެރެއިން އެއްވެސް މީހަކު މީގެ ކުރިން މިކަމަށް ގޮވާފައިވޭތޯ، ތިޔަބޭފުޅުން ޖަވާބު ނުދެއްވީ ދުވަހަކުވެސް، އަޅުގަނޑުގެ ނަޒަރުގައި. މީގެ ކުރިން މިކަމަށް އެއްވެސް މީހަކު ގޮވާލިނަމަ އަޅުގަނޑު ދަންނަވާނީ؛ 'އޭނާ ހަމަ ކުރިން ބުނި އެއްޗަކަށް ތަބާވަނީ'. އަޅުގަނޑު ސުވާލުކުރީ، ދުވަހަކުވެސް އޭނާ މިހެން ބުނުމުގެ ކުރިން ދޮގުހެދި ކަމަށް ތުހުމަތު ކޮށްފައިވޭތޯ -ނަބިއްޔެއްގެ ގޮތުގައި ދައުވާކޮށްގެން-، ތިބާ ޖަވާބު ދިނީ ދުވަހަކުވެސް ނޫނެވެ. މީސްތަކުންނަށް ދޮގު ބަސްތައް ދޫކޮށްލާފައި ދެން الله ޢައްޒާ ވަޖައްލާއަށް ދޮގު ހަދަން ކެރުމަކީ އޭނާއަށް ކުރެވޭނެ ކަމެއް ނޫންކަން އަހަންނަށް އެނގެއެވެ. އަހަރެން ސުވާލުކުރީ އޭނާގެ ކާފަގެ އެއްވެސް މީހަކު ދުވަހަކުވެސް ރަސްރަސްކަލުންނަށް ވެފައިވޭތޯ، ކަލޭ ޖަވާބު ދިނީ ނޫނެކޭ. އަޅުގަނޑުގެ ނަޒަރުގައި އޭނާގެ ކާފަގެ ތެރެއިން އެކަކު ރަސްކަމަށް ވެއްޖެނަމަ އަޅުގަނޑު ކަނޑައެޅިގެން ދަންނަވާނީ؛ 'އޭނާ ހަމައެކަނި ބޭނުންވަނީ އޭނާގެ ކާބަފައިންގެ ބާރު އަލުން ހޯދަން'. އަޅުގަނޑު ތިޔަބޭފުޅުންނާ ސުވާލުކުރީ، މުޖުތަމަޢުގެ ވެރިންނަކީ އޭނާގެ ފަހަތުގައި ތިބި ބައެއްތޯ ނުވަތަ އެމީހުންގެ ތެރޭގައި ތިބި ބަލިކަށި މީހުންތޯ، ތިޔަބޭފުޅުން ޖަވާބު ދެއްވީ، އެއީ އޭނާއަށް ތަބާވީ ބަލިކަށި މީހުންތޯ. -އަޅުގަނޑަށް އެނގޭ-، ހަމަކަށަވަރުން ބަލިކަށި މީހުންނަކީ ރަސޫލުންގެ ތަބާއިންނެވެ. އަޅުގަނޑު ސުވާލުކުރީ އެއީ އިތުރުވަމުންދާ ކަމެއްތޯ ނުވަތަ މަދުވަމުންދާތޯ، ތިޔަބޭފުޅުން ޖަވާބު ދެއްވީ އެއީ އަބަދުވެސް އިތުރުވަމުންދާ ކަމެއް ކަމަށް. އީމާންކަން ފުރިހަމަވާންދެން އީމާންތެރިކަމުގެ ޙާލަތަކީ އެފަދަ ކަމެކެވެ. އަހަރެން ކަލޭމެންނާ ސުވާލުކުރީމެވެ، ދީނަށް ބަލައިގަތުމަށްފަހު އޭނާގެ ދީނަށް ނަފްރަތު ކުރުމުން މުރުތައްދުވި މީހަކު ހުރިތޯ، ކަލޭ ޖަވާބު ދިނީ، ނޫނެކޭ. އެއީ އީމާންތެރިކަމުގެ ޙާލަތު، އޭގެ ޝައުޤުވެރިކަން ހިތާއި އެއްކޮށްފައިވާއިރު، އެއަށް އެއްވެސް މީހަކު ނަފްރަތު ނުކުރެއެވެ. އަހަރެން ކަލޭގެ ގާތުގައި ދުވަހަކުވެސް ކަލެއަށް ޚިޔާނާތްތެރިވެއްޖެތޯ އަހާލީމެވެ، ކަލޭ ޖަވާބު ދިނީ، ދުވަހަކުވެސް. އެއީ ރަސޫލުން ތިބި ގޮތް، އެމީހުން ދުވަހަކުވެސް ޚިޔާނާތްތެރިއެއް ނުކުރެއެވެ. އަހަރެން ކަލޭގެފާނާ ސުވާލުކުރީމެވެ، ކަލޭ އޭނާއާ ހަނގުރާމަކުރީތޯ އަދި އޭނާ ކަލޭމެންނާ ހަނގުރާމަކުރީތޯ، ކަލޭ ޖަވާބު ދިނީ، އެއީ ދިމާވި ކަމެއް ކަމަށާއި، އޭނާއާއެކު ކަލޭގެ ހަނގުރާމަ ހަމަހަމަ ކަމަށް. ބައެއް ފަހަރު މޮޅުވާއިރު ބައެއް ފަހަރު ބަލިވެއެވެ. ހަމައެފަދައިން ރަސޫލުން، އެކިއެކި އިމްތިޙާނުތައް ހަދައި، އޭގެ ފަހުން ރަނގަޅު ނަތީޖާއެއް ހޯދިއެވެ. އަޅުގަނޑު ސުވާލުކުރީ، އެކަލޭގެފާނު އަމުރުކުރެއްވީ ކޮންކަމެއްތޯ، ޖަވާބު ދެއްވީ، ހަމައެކަނި الله ޢައްޒާ ވަޖައްލާއަށް އަޅުކަން ކުރުމަށް އަމުރުކުރެއްވީ، އެކަލާނގެއަށް އެއްވެސް ކަމެއް ޝަރީކު ނުކުރުމަށް އަމުރުކުރެއްވި ކަމަށެވެ. މިއީ ނަބިއްޔާގެ ޠަބީޢަތެވެ. އޭނާ ފޮނުވާނެކަން އަހަންނަށް އެނގުނު ނަމަވެސް، އޭނާއަކީ ތިބާގެ -ޤައުމުން- ވަޑައިގަންނަވާނެ ކަމަކަށް އަހަރެން ހީއެއް ނުކުރަމެވެ. ތިޔަ ވިދާޅުވި ވާހަކައަކީ ތެދެއް ނަމަ ދެން އޭނާއަށް އަހަރެންގެ ދެފައި ކޮޅަށް ހުރެވޭނެއެވެ. الله ސުބުޙާނަހޫ ވަތަޢާލާ، އެކަލޭގެފާނާ ބައްދަލުވާނެކަން ޔަޤީންކުރެވޭނަމަ، ކަނޑައެޅިގެން އޭނާއާ ބައްދަލުކުރަން އިޚްތިޔާރުކުރާނަމެވެ. އަހަރެން އޭނާގެ ކައިރީގައި ހުރިނަމަ، ކަނޑައެޅިގެން އޭނާގެ ފައި ދޮވެލާނަމެވެ -އިހުތިރާމުގެ ގޮތެއްގެ ގޮތުގައި-'. އަބޫ ސުފްޔާން ވިދާޅުވިއެވެ؛ ދެން އެކަލޭގެފާނު ރަސޫލާ ޞައްލަالله ޢަލައިހި ވަސައްލަމަގެ އަރިހުން އެ ސިޓީއެއް ކިޔުމަށް އަމުރުކުރެއްވިއެވެ. ސިޓީގެ ކޮންޓެންޓް؛ BISMILLAHIRRAHMANIRRAHIIM -الله ގެ އިސްމުފުޅުގައި، ރަޙްމަތްތެރި، ރަޙްމަތްތެރި ރަސްކަލާނގެ-... الله ގެ އަޅާ މުޙައްމަދުގެފާނާއި އެކަލާނގެ ރަސޫލާއިން ފެށިގެން ރޯމަނުންގެ ވެރިޔާ ހެރަކްލިއަސް އާއި ހަމައަށް، އިރުޝާދުތަކަށް ތަބާވާ ކޮންމެ މީހަކަށް -ހަގީގަތް- ސަލާމަތް ވެލައްވާށިއެވެ. އައްމާ ބަޢުދޫ އެވެ. ހަޤީޤަތުގައި އިސްލާމްދީނުގެ ގޮވާލުން ފުއްދައިދިނުމަށް ގޮވާލަން، އިސްލާމްދީނަށް ވަދެ ސަލާމަތުން ތިބޭނެ. އަދި އިސްލާމްދީނަށް ބަދަލުވެއްޖެނަމަ، الله ތަޢާލާ ތިބާއަށް އެކަލާނގެ ޘަވާބުގެ ދެގުނަ ދެއްވާނެކަން ޔަޤީނެވެ. އެކަމަކު ތިބާ ދުރުވެއްޖެނަމަ -ދެކޮޅު ހަދާނަމަ- ދެން ތިބާ އުފުލާނީ ރޯމަނުންގެ ހުރިހާ ފާފަތަކެއް، ދަނޑުވެރިޔާ ފަދައިންނެވެ. އަދި 'ބުނާށެވެ: 'އޭ ފޮތުގެ އަހުލުވެރިންނޭވެ، އަހަރެމެންނާއި ތިޔަބައިމީހުންނާ ދެމެދު އެއްވެސް ޚިލާފެއް ނެތް ޖުމްލައަކަށް -އަމުރެއް- ތަބާވާށެވެ'. އެމީހުން ފަހަތަށް ޖެހިއްޖެނަމަ ދެން އެމީހުންނަށް ބުނާށެވެ. އަބޫ ސުފްޔާން ވިދާޅުވިއެވެ؛ އެކަލޭގެފާނު ވާހަކަފުޅު ދެއްކެވުމަށްފަހު، އޭނާގެ ވަށައިގެން ތިބި ރޯމަނުންގެ އޮފިޝަލުންގެ މެދުގައި ހަލަބޮލިކަމެއް އުފެދި، އެކަން އިތުރަށް އަޑުގަދަވެ، އެމީހުން ބުނަނީ ކޮންއެއްޗެއްކަން އަހަންނަށް ނޭނގުނެވެ. ދެން އޯޑަރު ނިކުމެގެން އަހަރެމެން ނެރެލީ. އަބޫ ސުފްޔާން ވިދާޅުވިއެވެ؛ އަހަރެންނާއި އަހަރެންގެ ރައްޓެހިން ބޭރަށް ގޮސް އެމީހުންނާއެކު އަހަރެންގެ ވިޔަފާރި ނިންމާލުމަށްފަހު އަހަރެން އެމީހުންނަށް ބުނީމެވެ؛ 'އިބްނު އަބޫ ކަބްސިޔާގެ ކަންކަމުގެ ސަބަބުން ބަނީ އަލް އަޝްފާރުގެ ރަސްރަސްކަލުން -ރީނދޫ ހަންގަނޑު-'. އަބޫ ސުފްޔާން ވިދާޅުވިއެވެ؛ ﷲ އަށްޓަކައެވެ. އަހަރެން އަބަދުވެސް ގަބޫލުކުރީ އޭނާއަށް ކާމިޔާބީ ހާސިލްވާނެ ކަމަށް، އެންމެ ފަހުން އަހަރެން އޭނާއަށް ނަފްރަތު ކުރިއިރު الله އަހަރެންގެ ހިތަށް އިސްލާމްދީން ވައްދާންދެން'. އަޅުގަނޑުމެންނަށް ކިޔައިދީފި [ޔަޢުޤޫބު] އަޅުގަނޑުމެންނަށް [އަހަރެންގެ ބައްޕައަށް] [ޞާލިޙް ބިން ކައިސަން] ގެ އަރިހުން ކިޔައިދީފައި، އޭނާ ވިދާޅުވިއެވެ؛ [އިބްނު ޝިހާބު] ވިދާޅުވިއެވެ؛ އަޅުގަނޑުމެންނަށް [ޢުބައިދުالله ބިން ޢަބްދުالله ބިން ޢުޘްބާ ބިން މަސްޢޫދު] އަންގަވާފައިވާ ގޮތުގައި [ޢަބްދުالله ބިން ޢައްބާސް] ރަސޫލުالله ޞައްލަالله ޢަލައިހި ވަސައްލަމް ސިޓީއެއް ލިޔުއްވިކަން އަންގަވައި، މަތީގައިވާ ޙަދީޘް ފާހަގަކުރެއްވިއެވެ. [މަޢުމަރު] ގެ އަރިހުން އަޅުގަނޑުމެންނަށް [ޢަބްދުއްރައްޒާޤް] ކިޔައިދީފައި، ދެން އިސްވެ ދެންނެވި ޙަދީޘް ޛިކުރުކުރައްވާފައިވެއެވެ.