حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ قَالَ قُلْتُ لِأَبِي أُسَامَةَ أَحَدَّثَكُمْ هِشَامُ بْنُ عُرْوَةَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ قَالَلَمَّا وَقَفَ الزُّبَيْرُ يَوْمَ الْجَمَلِ دَعَانِي فَقُمْتُ إِلَى جَنْبِهِ فَقَالَ يَا بُنَيِّ إِنَّهُ لَا يُقْتَلُ الْيَوْمَ إِلَّا ظَالِمٌ أَوْ مَظْلُومٌ وَإِنِّي لَا أُرَانِي إِلَّا سَأُقْتَلُ الْيَوْمَ مَظْلُومًا وَإِنَّ مِنْ أَكْبَرِ هَمِّي لَدَيْنِي أَفَتُرَى يُبْقِي دَيْنُنَا مِنْ مَالِنَا شَيْئًا فَقَالَ يَا بُنَيِّ بِعْ مَالَنَا فَاقْضِ دَيْنِي وَأَوْصَى بِالثُّلُثِ وَثُلُثِهِ لِبَنِيهِ يَعْنِي بَنِي عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ يَقُولُ ثُلُثُ الثُّلُثِ فَإِنْ فَضَلَ مِنْ مَالِنَا فَضْلٌ بَعْدَ قَضَاءِ الدَّيْنِ شَيْءٌ فَثُلُثُهُ لِوَلَدِكَ قَالَ هِشَامٌ وَكَانَ بَعْضُ وَلَدِ عَبْدِ اللَّهِ قَدْ وَازَى بَعْضَ بَنِي الزُّبَيْرِ خُبَيْبٌ وَعَبَّادٌ وَلَهُ يَوْمَئِذٍ تِسْعَةُ بَنِينَ وَتِسْعُ بَنَاتٍ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ فَجَعَلَ يُوصِينِي بِدَيْنِهِ وَيَقُولُ يَا بُنَيِّ إِنْ عَجَزْتَ عَنْهُ فِي شَيْءٍ فَاسْتَعِنْ عَلَيْهِ مَوْلَايَ قَالَ فَوَاللَّهِ مَا دَرَيْتُ مَا أَرَادَ حَتَّى قُلْتُ يَا أَبَةِ مَنْ مَوْلَاكَ قَالَ اللَّهُ قَالَ فَوَاللَّهِ مَا وَقَعْتُ فِي كُرْبَةٍ مِنْ دَيْنِهِ إِلَّا قُلْتُ يَا مَوْلَى الزُّبَيْرِ اقْضِ عَنْهُ دَيْنَهُ فَيَقْضِيهِ فَقُتِلَ الزُّبَيْرُ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ وَلَمْ يَدَعْ دِينَارًا وَلَا دِرْهَمًا إِلَّا أَرَضِينَ مِنْهَا الْغَابَةُ وَإِحْدَى عَشْرَةَ دَارًا بِالْمَدِينَةِ وَدَارَيْنِ بِالْبَصْرَةِ وَدَارًا بِالْكُوفَةِ وَدَارًا بِمِصْرَ قَالَ وَإِنَّمَا كَانَ دَيْنُهُ الَّذِي عَلَيْهِ أَنَّ الرَّجُلَ كَانَ يَأْتِيهِ بِالْمَالِ فَيَسْتَوْدِعُهُ إِيَّاهُ فَيَقُولُ الزُّبَيْرُ لَا وَلَكِنَّهُ سَلَفٌ فَإِنِّي أَخْشَى عَلَيْهِ الضَّيْعَةَ وَمَا وَلِيَ إِمَارَةً قَطُّ وَلَا جِبَايَةَ خَرَاجٍ وَلَا شَيْئًا إِلَّا أَنْ يَكُونَ فِي غَزْوَةٍ مَعَ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَوْ مَعَ أَبِي بَكْرٍ وَعُمَرَ وَعُثْمَانَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الزُّبَيْرِ فَحَسَبْتُ مَا عَلَيْهِ مِنْ الدَّيْنِ فَوَجَدْتُهُ أَلْفَيْ أَلْفٍ وَمِائَتَيْ أَلْفٍ قَالَ فَلَقِيَ حَكِيمُ بْنُ حِزَامٍ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ الزُّبَيْرِ فَقَالَ يَا ابْنَ أَخِي كَمْ عَلَى أَخِي مِنْ الدَّيْنِ فَكَتَمَهُ فَقَالَ مِائَةُ أَلْفٍ فَقَالَ حَكِيمٌ وَاللَّهِ مَا أُرَى أَمْوَالَكُمْ تَسَعُ لِهَذِهِ فَقَالَ لَهُ عَبْدُ اللَّهِ أَفَرَأَيْتَكَ إِنْ كَانَتْ أَلْفَيْ أَلْفٍ وَمِائَتَيْ أَلْفٍ قَالَ مَا أُرَاكُمْ تُطِيقُونَ هَذَا فَإِنْ عَجَزْتُمْ عَنْ شَيْءٍ مِنْهُ فَاسْتَعِينُوا بِي قَالَ وَكَانَ الزُّبَيْرُ اشْتَرَى الْغَابَةَ بِسَبْعِينَ وَمِائَةِ أَلْفٍ فَبَاعَهَا عَبْدُ اللَّهِ بِأَلْفِ أَلْفٍ وَسِتِّ مِائَةِ أَلْفٍ ثُمَّ قَامَ فَقَالَ مَنْ كَانَ لَهُ عَلَى الزُّبَيْرِ حَقٌّ فَلْيُوَافِنَا بِالْغَابَةِ فَأَتَاهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ وَكَانَ لَهُ عَلَى الزُّبَيْرِ أَرْبَعُ مِائَةِ أَلْفٍ فَقَالَ لِعَبْدِ اللَّهِ إِنْ شِئْتُمْ تَرَكْتُهَا لَكُمْ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ لَا قَالَ فَإِنْ شِئْتُمْ جَعَلْتُمُوهَا فِيمَا تُؤَخِّرُونَ إِنْ أَخَّرْتُمْ فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ لَا قَالَ قَالَ فَاقْطَعُوا لِي قِطْعَةً فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ لَكَ مِنْ هَاهُنَا إِلَى هَاهُنَا قَالَ فَبَاعَ مِنْهَا فَقَضَى دَيْنَهُ فَأَوْفَاهُ وَبَقِيَ مِنْهَا أَرْبَعَةُ أَسْهُمٍ وَنِصْفٌ فَقَدِمَ عَلَى مُعَاوِيَةَ وَعِنْدَهُ عَمْرُو بْنُ عُثْمَانَ وَالْمُنْذِرُ بْنُ الزُّبَيْرِ وَابْنُ زَمْعَةَ فَقَالَ لَهُ مُعَاوِيَةُ كَمْ قُوِّمَتْ الْغَابَةُ قَالَ كُلُّ سَهْمٍ مِائَةَ أَلْفٍ قَالَ كَمْ بَقِيَ قَالَ أَرْبَعَةُ أَسْهُمٍ وَنِصْفٌ قَالَ الْمُنْذِرُ بْنُ الزُّبَيْرِ قَدْ أَخَذْتُ سَهْمًا بِمِائَةِ أَلْفٍ قَالَ عَمْرُو بْنُ عُثْمَانَ قَدْ أَخَذْتُ سَهْمًا بِمِائَةِ أَلْفٍ وَقَالَ ابْنُ زَمْعَةَ قَدْ أَخَذْتُ سَهْمًا بِمِائَةِ أَلْفٍ فَقَالَ مُعَاوِيَةُ كَمْ بَقِيَ فَقَالَ سَهْمٌ وَنِصْفٌ قَالَ قَدْ أَخَذْتُهُ بِخَمْسِينَ وَمِائَةِ أَلْفٍ قَالَ وَبَاعَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ نَصِيبَهُ مِنْ مُعَاوِيَةَ بِسِتِّ مِائَةِ أَلْفٍ فَلَمَّا فَرَغَ ابْنُ الزُّبَيْرِ مِنْ قَضَاءِ دَيْنِهِ قَالَ بَنُو الزُّبَيْرِ اقْسِمْ بَيْنَنَا مِيرَاثَنَا قَالَ لَا وَاللَّهِ لَا أَقْسِمُ بَيْنَكُمْ حَتَّى أُنَادِيَ بِالْمَوْسِمِ أَرْبَعَ سِنِينَ أَلَا مَنْ كَانَ لَهُ عَلَى الزُّبَيْرِ دَيْنٌ فَلْيَأْتِنَا فَلْنَقْضِهِ قَالَ فَجَعَلَ كُلَّ سَنَةٍ يُنَادِي بِالْمَوْسِمِ فَلَمَّا مَضَى أَرْبَعُ سِنِينَ قَسَمَ بَيْنَهُمْ قَالَ فَكَانَ لِلزُّبَيْرِ أَرْبَعُ نِسْوَةٍ وَرَفَعَ الثُّلُثَ فَأَصَابَ كُلَّ امْرَأَةٍ أَلْفُ أَلْفٍ وَمِائَتَا أَلْفٍ فَجَمِيعُ مَالِهِ خَمْسُونَ أَلْفَ أَلْفٍ وَمِائَتَا أَلْفٍ

[Ishaq bin Ibrahim]-ek esan zigun, [Abu Usamah] galdetu nion: «[Hisham bin 'Urwah]-ek esan al dizue [bere aitaren] ['Abdullah bin Az Zubairren]gandik? Orduan esan zuen: «Az Zubair Gameluaren guduan parte hartu zuenean, deitu egin zidan, eta ondoan jarri nintzen. Esan zuen: 'Ene seme, jakin ezazu inor ez dela hilko gaur, zapaltzailea edo zapaldua ez bada. Eta, egia esan, ez dut neure burua hilko ikusten gaur, zapaldua izan ezik, eta, egia esan, gehien kezkatzen nauena daukadan zorra da, uste al duzu zor horretatik zerbait geratuko zaigula?' Jarraitu zuen: 'Ene seme, saldu gure ondasunak eta ordaindu nire zorra'. Az Zubair-ek bere ondasunen herena utzi zien, eta herena bere seme-alabei, hau da, Bani 'Abdullah bin Az Zubair-i. Berriro esan zuen: 'Heren baten herena. Zorra ordaindu ondoren gure aberastasuna baino gehiago badago, orduan herena zure semearentzat da'. Hishamek esan zuen; Eta 'Abdullahren seme-alaba batzuk Az Zubairren seme-alaba batzuen adin berekoak ziren, hau da, Khubaib eta 'Abbad. Garai hartan Az Zubairrek bederatzi seme eta bederatzi alaba zituen'. 'Abdullahk esan zuen; Berak - Az Zubairrek - bere zorrei buruz legatua utzi zidan eta esan zuen: 'Ene seme, nire zorra ordaindu ezin baduzu, eskatu laguntza nire nagusiari'. 'Abdullahk esan zuen: 'Alaren izenean, ez nekien zer esan nahi zuen galdetu nion arte, ene aita, nor da zure nagusia?'. Hark erantzun zuen: 'Ala'. 'Abdullahk esan zuen: 'Alaren izenean, ez dut inolako zailtasunik aurkitu bere zorra ordaintzeko otoitz egin ondoren; 'YA MAULA ZUBAIR, IQDHI 'ANHU DAINAHU' Ene Az Zubairren Maisu, ordaindu bere zorra'. Beraz, Alak ordaindu zuen. -Gainera, 'Abdullahk esan zuen-; «Orduan, Az Zubair, Ala pozik egon bedi berarekin, hil egin zuten eta ez zuen dinar edo dirham bakar bat ere utzi, bi lurzati izan ezik, horietako bat baso bat eta hamaika etxe Medinan, bi etxe Basoran, etxe bat Kufan eta beste bat Egipton». Abdullahk esan zuen: «Beraren ardura zuen zorra norbait berarengana fidatu eta zaintzeko ondasunekin etorri zenean sortu zen», Az Zubair-ek esan zuen: «Ez, baina egin nire mailegua - geroago ordainduko dudana -, galduko den beldur bainaiz, nahiz eta ez dudan inolako botererik izan eta ez naizen uzta - zerga - edo beste edozein botere biltzen, baina beti gerran joaten naizen Profetarekin, sallallaahu'alaihiwasallam, Abu Bakr, 'Umar edo 'Uthman radiallahu 'anhum-ekin». Abdullah bin Az Zubair-ek esan zuen: «Orduan, sortutako zorra kalkulatu nuen eta bi milioi berrehun eta hogei mila lortu nituela gertatu zen». Urwahk esan zuen; 'Hakim bin Hizamek 'Abdullah bin Az Zubairrekin elkartu zen eta esan zion: 'Ai, nire anaiaren semea, zenbat zor du nire anaiak?'. Abdullahk sekretuan gorde zuen eta esan zuen: 'Berrehun mila'. Beraz, epaileak esan zuen: 'Alaren izenean, uste nuen zure aberastasuna ez zela nahikoa izango zor hauek ordaintzeko'. Beraz, Abdullahk esan zion: 'Zer pentsatuko zenuke zure ondasunak bi milioi eta berrehun mila balira?'. Epaileak esan zuen: 'Uste nuen oraindik ezingo zenutela ordaindu. Ordaindu ezin baduzu, eskatu laguntza'. Urwahek esan zuen: 'Aurretik Az Zubairrek basoa ehun eta hirurogeita hamar milatan erosi zuen, gero Abdullahk milioi bat eta seiehun milatan saldu zuen, gero zutitu eta esan zuen: 'Az Zubairrekiko eskubideak -kobrantzak- dituen edonork, eska ditzala guregandik baso honetako eskubideak'. Beraz, Abdullah bin Ja'far joan zitzaion Az Zubairrek laurehun mila zor zizkiolako eta esan zion Abdullahi; «Nahi baduzu, zorra barkatuko dizut». Abdullahk esan zuen: «Ez». Abdullah bin Ja'farrek berriro esan zuen: «Edo nahi baduzu, amaieran ordaindu dezakezu -atzeratu-». Abdullahk esan zuen: «Ez». Abdullah bin Ja'farrek berriro esan zuen: «Orduan, neurtu nire eskuineko zatia». Abdullahk esan zuen: «Zure eskubideak hemendik hara dira». -Urwahk- esan zuen: «Beraz, Abdullahk baso-lurraren zati bat saldu zuen zorra ordaindu ahal izateko eta oraindik lau zati eta erdi geratzen ziren, orduan Mu'awiyahrekin topo egin zuen, garai hartan berarekin zegoena: «Amru bin 'Uthman, Al Mundzir bin Az Zubair eta Ibnu Zam'ah. Mu'awiyahk galdetu zion: «Zenbat balio du basoak?». Abdullahk erantzun zuen: «Zati bakoitzak ehun mila balio du». Mu'awiyahk berriro galdetu zuen: «Zenbat geratzen da?». Abdullahk esan zuen; 'Lau zati eta erdi'. Al Mundzir bin Az Zubairrek esan zuen; 'Ehun milako nire zatia hartu nuen'. 'Amru bin 'Uthmanek esan zuen; 'Ehun milako nire zatia hartu nuen'. Eta Ibn 'Zam'ahek esan zuen; 'Nik ere ehun milako nire zatia hartu nuen'. Orduan Mu'awiyahk esan zuen; 'Beraz, zenbat geratzen da?'. 'Abdullahk esan zuen; 'Zati bat eta erdi'. Mu'awiyahk esan zuen; 'Ehun eta berrogeita hamar mila ordainduta hartu nuen'. 'Urwahk esan zuen; 'Beraz, 'Abdullah bin Ja'farrek bere zatia Mu'awiyahri saldu zion seiehun milatan'. 'Abdullah- Ibn Az Zubair-ek bere aitaren zorra kitatu ondoren, Az Zubairren beste semeek esan zuten; 'Banatu gure oinordetza eskubideak'. 'Abdullahk esan zuen; «Alaren izenean, ez dut zuekin partekatuko Hajj-eko lau urtaroetan Az Zubairren gaineko eskubidea -kobrantza- duen edonork guregana etor dadila iragarri arte, ordaindu ahal izateko». Urwahek esan zuen: «Horrela iragarri zuen Abdullahk Hajj denboraldi bakoitza. Lau urtaroak igaro ondoren, banatu zien - Az Zubairren semeei -». Urwahek esan zuen: «Az Zubair-ek lau emazte utzi zituen, beraz, Abdullahk bere aitaren ondasunen herena gorde zuen aitaren testamentuaren arabera, Az Zubairren emazte bakoitzak milioi berrehun mila jaso zezan, Az Zubairren ondasun osoa berrogeita hamar milioi berrehun milakoa izan zen bitartean».