Imam Bukhari : 2897

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ قَالَ قُلْتُ لِأَبِي أُسَامَةَ أَحَدَّثَكُمْ هِشَامُ بْنُ عُرْوَةَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ قَالَلَمَّا وَقَفَ الزُّبَيْرُ يَوْمَ الْجَمَلِ دَعَانِي فَقُمْتُ إِلَى جَنْبِهِ فَقَالَ يَا بُنَيِّ إِنَّهُ لَا يُقْتَلُ الْيَوْمَ إِلَّا ظَالِمٌ أَوْ مَظْلُومٌ وَإِنِّي لَا أُرَانِي إِلَّا سَأُقْتَلُ الْيَوْمَ مَظْلُومًا وَإِنَّ مِنْ أَكْبَرِ هَمِّي لَدَيْنِي أَفَتُرَى يُبْقِي دَيْنُنَا مِنْ مَالِنَا شَيْئًا فَقَالَ يَا بُنَيِّ بِعْ مَالَنَا فَاقْضِ دَيْنِي وَأَوْصَى بِالثُّلُثِ وَثُلُثِهِ لِبَنِيهِ يَعْنِي بَنِي عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ يَقُولُ ثُلُثُ الثُّلُثِ فَإِنْ فَضَلَ مِنْ مَالِنَا فَضْلٌ بَعْدَ قَضَاءِ الدَّيْنِ شَيْءٌ فَثُلُثُهُ لِوَلَدِكَ قَالَ هِشَامٌ وَكَانَ بَعْضُ وَلَدِ عَبْدِ اللَّهِ قَدْ وَازَى بَعْضَ بَنِي الزُّبَيْرِ خُبَيْبٌ وَعَبَّادٌ وَلَهُ يَوْمَئِذٍ تِسْعَةُ بَنِينَ وَتِسْعُ بَنَاتٍ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ فَجَعَلَ يُوصِينِي بِدَيْنِهِ وَيَقُولُ يَا بُنَيِّ إِنْ عَجَزْتَ عَنْهُ فِي شَيْءٍ فَاسْتَعِنْ عَلَيْهِ مَوْلَايَ قَالَ فَوَاللَّهِ مَا دَرَيْتُ مَا أَرَادَ حَتَّى قُلْتُ يَا أَبَةِ مَنْ مَوْلَاكَ قَالَ اللَّهُ قَالَ فَوَاللَّهِ مَا وَقَعْتُ فِي كُرْبَةٍ مِنْ دَيْنِهِ إِلَّا قُلْتُ يَا مَوْلَى الزُّبَيْرِ اقْضِ عَنْهُ دَيْنَهُ فَيَقْضِيهِ فَقُتِلَ الزُّبَيْرُ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ وَلَمْ يَدَعْ دِينَارًا وَلَا دِرْهَمًا إِلَّا أَرَضِينَ مِنْهَا الْغَابَةُ وَإِحْدَى عَشْرَةَ دَارًا بِالْمَدِينَةِ وَدَارَيْنِ بِالْبَصْرَةِ وَدَارًا بِالْكُوفَةِ وَدَارًا بِمِصْرَ قَالَ وَإِنَّمَا كَانَ دَيْنُهُ الَّذِي عَلَيْهِ أَنَّ الرَّجُلَ كَانَ يَأْتِيهِ بِالْمَالِ فَيَسْتَوْدِعُهُ إِيَّاهُ فَيَقُولُ الزُّبَيْرُ لَا وَلَكِنَّهُ سَلَفٌ فَإِنِّي أَخْشَى عَلَيْهِ الضَّيْعَةَ وَمَا وَلِيَ إِمَارَةً قَطُّ وَلَا جِبَايَةَ خَرَاجٍ وَلَا شَيْئًا إِلَّا أَنْ يَكُونَ فِي غَزْوَةٍ مَعَ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَوْ مَعَ أَبِي بَكْرٍ وَعُمَرَ وَعُثْمَانَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الزُّبَيْرِ فَحَسَبْتُ مَا عَلَيْهِ مِنْ الدَّيْنِ فَوَجَدْتُهُ أَلْفَيْ أَلْفٍ وَمِائَتَيْ أَلْفٍ قَالَ فَلَقِيَ حَكِيمُ بْنُ حِزَامٍ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ الزُّبَيْرِ فَقَالَ يَا ابْنَ أَخِي كَمْ عَلَى أَخِي مِنْ الدَّيْنِ فَكَتَمَهُ فَقَالَ مِائَةُ أَلْفٍ فَقَالَ حَكِيمٌ وَاللَّهِ مَا أُرَى أَمْوَالَكُمْ تَسَعُ لِهَذِهِ فَقَالَ لَهُ عَبْدُ اللَّهِ أَفَرَأَيْتَكَ إِنْ كَانَتْ أَلْفَيْ أَلْفٍ وَمِائَتَيْ أَلْفٍ قَالَ مَا أُرَاكُمْ تُطِيقُونَ هَذَا فَإِنْ عَجَزْتُمْ عَنْ شَيْءٍ مِنْهُ فَاسْتَعِينُوا بِي قَالَ وَكَانَ الزُّبَيْرُ اشْتَرَى الْغَابَةَ بِسَبْعِينَ وَمِائَةِ أَلْفٍ فَبَاعَهَا عَبْدُ اللَّهِ بِأَلْفِ أَلْفٍ وَسِتِّ مِائَةِ أَلْفٍ ثُمَّ قَامَ فَقَالَ مَنْ كَانَ لَهُ عَلَى الزُّبَيْرِ حَقٌّ فَلْيُوَافِنَا بِالْغَابَةِ فَأَتَاهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ وَكَانَ لَهُ عَلَى الزُّبَيْرِ أَرْبَعُ مِائَةِ أَلْفٍ فَقَالَ لِعَبْدِ اللَّهِ إِنْ شِئْتُمْ تَرَكْتُهَا لَكُمْ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ لَا قَالَ فَإِنْ شِئْتُمْ جَعَلْتُمُوهَا فِيمَا تُؤَخِّرُونَ إِنْ أَخَّرْتُمْ فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ لَا قَالَ قَالَ فَاقْطَعُوا لِي قِطْعَةً فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ لَكَ مِنْ هَاهُنَا إِلَى هَاهُنَا قَالَ فَبَاعَ مِنْهَا فَقَضَى دَيْنَهُ فَأَوْفَاهُ وَبَقِيَ مِنْهَا أَرْبَعَةُ أَسْهُمٍ وَنِصْفٌ فَقَدِمَ عَلَى مُعَاوِيَةَ وَعِنْدَهُ عَمْرُو بْنُ عُثْمَانَ وَالْمُنْذِرُ بْنُ الزُّبَيْرِ وَابْنُ زَمْعَةَ فَقَالَ لَهُ مُعَاوِيَةُ كَمْ قُوِّمَتْ الْغَابَةُ قَالَ كُلُّ سَهْمٍ مِائَةَ أَلْفٍ قَالَ كَمْ بَقِيَ قَالَ أَرْبَعَةُ أَسْهُمٍ وَنِصْفٌ قَالَ الْمُنْذِرُ بْنُ الزُّبَيْرِ قَدْ أَخَذْتُ سَهْمًا بِمِائَةِ أَلْفٍ قَالَ عَمْرُو بْنُ عُثْمَانَ قَدْ أَخَذْتُ سَهْمًا بِمِائَةِ أَلْفٍ وَقَالَ ابْنُ زَمْعَةَ قَدْ أَخَذْتُ سَهْمًا بِمِائَةِ أَلْفٍ فَقَالَ مُعَاوِيَةُ كَمْ بَقِيَ فَقَالَ سَهْمٌ وَنِصْفٌ قَالَ قَدْ أَخَذْتُهُ بِخَمْسِينَ وَمِائَةِ أَلْفٍ قَالَ وَبَاعَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ نَصِيبَهُ مِنْ مُعَاوِيَةَ بِسِتِّ مِائَةِ أَلْفٍ فَلَمَّا فَرَغَ ابْنُ الزُّبَيْرِ مِنْ قَضَاءِ دَيْنِهِ قَالَ بَنُو الزُّبَيْرِ اقْسِمْ بَيْنَنَا مِيرَاثَنَا قَالَ لَا وَاللَّهِ لَا أَقْسِمُ بَيْنَكُمْ حَتَّى أُنَادِيَ بِالْمَوْسِمِ أَرْبَعَ سِنِينَ أَلَا مَنْ كَانَ لَهُ عَلَى الزُّبَيْرِ دَيْنٌ فَلْيَأْتِنَا فَلْنَقْضِهِ قَالَ فَجَعَلَ كُلَّ سَنَةٍ يُنَادِي بِالْمَوْسِمِ فَلَمَّا مَضَى أَرْبَعُ سِنِينَ قَسَمَ بَيْنَهُمْ قَالَ فَكَانَ لِلزُّبَيْرِ أَرْبَعُ نِسْوَةٍ وَرَفَعَ الثُّلُثَ فَأَصَابَ كُلَّ امْرَأَةٍ أَلْفُ أَلْفٍ وَمِائَتَا أَلْفٍ فَجَمِيعُ مَالِهِ خَمْسُونَ أَلْفَ أَلْفٍ وَمِائَتَا أَلْفٍ

[ইছহাক বিন ইব্ৰাহিমে] আমাক ক’লে, মই [আবু উছামাক] সুধিলোঁ: ‘[হিছাম বিন উৰৱাহে] [আব্দুল্লাহ বিন আজ জুবাইৰ]ৰ পৰা [তেওঁৰ পিতৃৰ পৰা] আপোনাক কৈছিল নেকি, তাৰ পিছত তেওঁ ক’লে: ‘যেতিয়া আজ জুবাইৰ উটৰ যুদ্ধত জড়িত আছিল, তেতিয়া তেওঁ মোক মাতিছিল, গতিকে মই তেওঁৰ কাষত থিয় হৈ আছিলো। তেওঁ ক’লে, ‘হে মোৰ ল’ৰা, জানি থওক যে তেওঁ অত্যাচাৰী বা নিপীড়িত ব্যক্তি হোৱাৰ বাহিৰে আজি কাকো হত্যা কৰা নহ’ব। আৰু সঁচাকৈয়ে মই নিজকে নিপীড়িত ব্যক্তি হিচাপে বাহিৰে আজি নিজকে হত্যা কৰা দেখা নাই আৰু সঁচাকৈয়ে মোক আটাইতকৈ চিন্তিত কৰা বিষয়টো হ’ল মোৰ যি ঋণ আছে, সেই ঋণৰ পৰা আমাৰ বাবে কিবা বাকী থাকিব বুলি আপুনি ভাবেনে?’ তেওঁ আৰু ক’লে: ‘হে মোৰ ল’ৰা, গতিকে আমাৰ সম্পত্তি বিক্ৰী কৰি মোৰ ঋণ পৰিশোধ কৰা।’ আজ জুবাইৰে তেওঁৰ সম্পত্তিৰ এক তৃতীয়াংশ, আৰু এক তৃতীয়াংশ তেওঁৰ সন্তান অৰ্থাৎ বানি আব্দুল্লাহ বিন আজ জুবাইৰক উইল কৰিছিল। তেওঁ পুনৰ ক’লে- তৃতীয়াংশৰ এক তৃতীয়াংশ। যদি ঋণ পৰিশোধ কৰাৰ পিছত আমাৰ ধনতকৈ অধিক থাকে তেন্তে তাৰ এক তৃতীয়াংশ আপোনাৰ পুত্ৰৰ বাবে'। হিছামে ক’লে; আৰু আব্দুল্লাহৰ কিছুমান সন্তান আজ জুবাইৰৰ কিছুমান সন্তান অৰ্থাৎ খুবাইব আৰু আব্বাদৰ বয়সৰ আছিল। সেই সময়ত আজ জুবাইৰৰ নজন পুত্ৰ আৰু নজন কন্যা আছিল'। আব্দুল্লাই ক’লে; তেওঁ - আজ জুবাইৰে - মোক তেওঁৰ ঋণৰ বিষয়ে উইল কৰি কৈছিল; 'হে মোৰ ল'ৰা, যদি আপুনি মোৰ ঋণ পৰিশোধ কৰিব নোৱাৰে তেন্তে মোৰ মালিকৰ পৰা সহায় বিচাৰিব'। আব্দুল্লাই ক’লে; 'আল্লাহৰ কচম, মই নাজানিছিলো যে তেওঁ কি বুজাব বিচাৰিছে, যেতিয়ালৈকে মই সুধিছিলো, হে মোৰ দেউতা, আপোনাৰ মালিক কোন?'। তেওঁ ক’লে; 'আল্লাহ'। আব্দুল্লাই ক’লে; ‘আল্লাহৰ কচম মই নামাজৰ পিছত তেওঁৰ ঋণ পৰিশোধ কৰাত অলপো অসুবিধা নাপালোঁ; 'য়া মাউলা জুবাইৰ, ইকধি 'আনহু দৈনাহু' হে আজ জুবাইৰৰ মাষ্টৰ, তেওঁৰ ঋণ পৰিশোধ কৰা'। গতিকে আল্লাহে তাৰ ফল দিলে। -তদুপৰি 'আব্দুল্লাই ক'লে-; ‘তাৰ পিছত আজ জুবাইৰ ৰাদ্বিয়াল্লাহু আলাইহি অছাল্লামক হত্যা কৰা হ’ল আৰু দুটা মাটিৰ বাহিৰে এটাও দিনাৰ বা দিৰহাম এৰি নাযায়, তাৰ ভিতৰত এটা হাবি আৰু মদীনাত এঘাৰটা ঘৰ, বাছৰাত দুটা ঘৰ, কুফাত এটা ঘৰ আৰু মিচৰত আন এটা ঘৰ। আব্দুল্লাই ক’লে; ‘তেওঁৰ বাবে যি ঋণৰ বাবে দায়ী আছিল, তেতিয়াই কোনোবাই তেওঁৰ ওচৰলৈ সম্পত্তি লৈ আহিছিল, আজ জুবাইৰে কয়; 'নাই, কিন্তু ইয়াক মোৰ ঋণ কৰক - যিটো মই পিছত দিম - কাৰণ মোৰ ভয় হয় যে ই হেৰাই যাব যদিও মোৰ সামান্যতম ক্ষমতা নাই আৰু মই আনকি শস্য - কৰ - বা আন কোনো ক্ষমতা সংগ্ৰাহকও নহয় কিন্তু সদায় নবী ছাল্লাল্লাহু আলাইহিৱাছাল্লাম, আবু বকৰ, উমৰ বা উছমান ৰাদিয়াল্লাহ আনহুমৰ সৈতে যুদ্ধত নামি যাওঁ। আব্দুল্লাহ বিন আজ জুবাইৰে ক’লে; 'তাৰ পিছত মই তেওঁৰ ঋণৰ হিচাপ কৰিলোঁ আৰু দেখা গ'ল যে মই ২০ লাখ দুশ বিশ হাজাৰ পাইছিলোঁ।' 'উৰৱাহে ক'লে; হাকিম বিন হিজামে আব্দুল্লাহ বিন আজ জুবাইৰক লগ কৰি ক’লে; 'হে মোৰ ভাইটিৰ ল'ৰা, মোৰ ভাইটিৰ কিমান ঋণ?'. আব্দুল্লাই গোপন কৰি ৰাখিছিল আৰু কৈছিল; 'দুশ হাজাৰ'। গতিকে বিচাৰকজনে ক’লে; 'আল্লাহৰ কচম মই ভাবিছিলো যে এই ঋণবোৰ পৰিশোধ কৰিবলৈ আপোনাৰ ধন-সম্পত্তি যথেষ্ট নহ'ব'। গতিকে আব্দুল্লাই তেওঁক ক’লে; 'আপোনাৰ সম্পত্তি যদি ২০ লাখ দুশ হাজাৰ হয় তেন্তে আপুনি কি ভাবিব?'. বিচাৰকজনে ক’লে; 'মই ভাবিছিলো তোমালোকে এতিয়াও তাৰ মূল্য দিব নোৱাৰিবা।' যদি আপোনাৰ সামৰ্থ্য নাই তেন্তে মোৰ পৰা সহায় বিচাৰিব।' 'উৰৱাহে ক'লে; 'পূৰ্বতে আজ জুবাইৰে এক লাখ সত্তৰ হাজাৰত হাবি কিনিছিল তাৰ পিছত আব্দুল্লাই এক মিলিয়ন ছয় লাখত বিক্ৰী কৰিছিল তাৰ পিছত থিয় হৈ ক'লে; 'যিজনৰ আজ জুবাইৰৰ ওপৰত অধিকাৰ -গ্ৰহণ- আছে, তেওঁ এই অৰণ্যৰ পৰাই আমাৰ পৰা নিজৰ অধিকাৰ দাবী কৰক'। গতিকে আব্দুল্লাহ বিন জাফৰে তেওঁৰ ওচৰলৈ আহিল কাৰণ আজ জুবাইৰে তেওঁৰ ওচৰত চাৰি লাখ ঋণী আছিল আৰু আব্দুল্লাহক ক’লে; 'আপুনি যদি বিচাৰে মই আপোনাৰ বাবে ঋণ মুকলি কৰি দিম'। আব্দুল্লাই ক’লে; 'নহয়'। আব্দুল্লাহ বিন জাফৰে আকৌ ক’লে; 'বা ইচ্ছা কৰিলে শেষত -স্থগিত ৰাখিব-'। আব্দুল্লাই ক’লে; 'নহয়'। আব্দুল্লাহ বিন জাফৰে আকৌ ক’লে; 'তেন্তে মোৰ সোঁ অংশটো জুখিব'। আব্দুল্লাই ক’লে; 'তোমাৰ অধিকাৰ ইয়াৰ পৰা তালৈ'। -'উৰৱাহ- ক'লে; 'গতিকে আব্দুল্লাই বনাঞ্চলৰ মাটিৰ এটা অংশ বিক্ৰী কৰিলে যাতে তেওঁ ঋণ পৰিশোধ কৰিব পাৰে আৰু এতিয়াও সাড়ে চাৰি অংশ বাকী আছিল, তাৰ পিছত তেওঁ মুআৱিয়াক লগ পায়, যি সেই সময়ত তেওঁৰ লগত আছিল আমৰু বিন উছমান, আল মুণ্ডিৰ বিন আজ জুবাইৰ আৰু ইবনু জাম'আহ। মুআৱিয়াই তেওঁক সুধিলে; 'অৰণ্যৰ মূল্য কি? '. ‘আব্দুল্লাই উত্তৰ দিলে; 'প্ৰতিটো টুকুৰাৰ মূল্য এক লাখ'। মুআৱিয়াই আকৌ সুধিলে; 'কিমান বাকী আছে?'। আব্দুল্লাই ক’লে; 'সাড়ে চাৰিটা অংশ'। আল মুণ্ডিৰ বিন আজ জুবাইৰে কয়; 'মই মোৰ ভাগ লৈছিলো এক লাখ টকা'। আমৰু বিন উছমানে ক’লে; 'মই মোৰ ভাগ লৈছিলো এক লাখ টকা'। আৰু ইবনে জমআহে ক’লে; 'মইও মোৰ ভাগ এশ হাজাৰ লৈছিলো'। তেতিয়া মুআৱিয়াই ক’লে; 'তেন্তে কিমান বাকী আছে?'. আব্দুল্লাই ক’লে; 'এডেৰ শ্বেয়াৰ'। মুআৱিয়াই ক’লে; 'এশ পঞ্চাশ হাজাৰ দি লৈছিলো'। 'উৰৱাহে ক'লে; 'গতিকে আব্দুল্লাহ বিন জাফৰে নিজৰ অংশ মুআৱিয়াক ছয় লাখত বিক্ৰী কৰিলে'। -'আব্দুল্লাহ- ইবনে আজ জুবাইৰে পিতৃৰ ঋণ পৰিশোধ কৰি শেষ কৰাৰ পিছত আজ জুবাইৰৰ আন পুত্ৰসকলে - ক'লে; 'আমাৰ উত্তৰাধিকাৰৰ অধিকাৰ বিভাজন কৰক'। আব্দুল্লাই ক’লে; 'আল্লাহৰ কচম, মই আপোনালোকৰ লগত ভাগ নকৰো যেতিয়ালৈকে হজ্জৰ চাৰিটা ঋতুত ঘোষণা নকৰো যে আজ জুবাইৰৰ ওপৰত যাৰ অধিকাৰ -গ্ৰহণ- আমাৰ ওচৰলৈ আহিব লাগে যাতে আমি সেইটো পৰিশোধ কৰিব পাৰো'। 'উৰৱাহে ক'লে; ‘এনেদৰে আব্দুল্লাই প্ৰতিটো হজৰ বতৰ ঘোষণা কৰিছিল। চাৰিটা ঋতু পাৰ হোৱাৰ পিছত তেওঁ তেওঁলোকক - আজ জুবাইৰৰ পুত্ৰসকলক - বিতৰণ কৰিলে। 'উৰৱাহে ক'লে; আজ জুবাইৰে চাৰিগৰাকী পত্নী এৰি থৈ গ’ল, গতিকে ‘আব্দুল্লাই পিতৃৰ সম্পত্তিৰ এক তৃতীয়াংশ পিতৃৰ উইল হিচাপে আঁতৰাই ৰাখিলে যাতে আজ জুবাইৰৰ প্ৰতিগৰাকী পত্নীয়ে এক মিলিয়ন দুশ হাজাৰ লাভ কৰাৰ বিপৰীতে আজ জুবাইৰৰ মুঠ সম্পত্তিৰ পৰিমাণ পঞ্চাশ মিলিয়ন দুশ হাজাৰ হয়’।