Imam Bukhari : 2897

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ قَالَ قُلْتُ لِأَبِي أُسَامَةَ أَحَدَّثَكُمْ هِشَامُ بْنُ عُرْوَةَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ قَالَلَمَّا وَقَفَ الزُّبَيْرُ يَوْمَ الْجَمَلِ دَعَانِي فَقُمْتُ إِلَى جَنْبِهِ فَقَالَ يَا بُنَيِّ إِنَّهُ لَا يُقْتَلُ الْيَوْمَ إِلَّا ظَالِمٌ أَوْ مَظْلُومٌ وَإِنِّي لَا أُرَانِي إِلَّا سَأُقْتَلُ الْيَوْمَ مَظْلُومًا وَإِنَّ مِنْ أَكْبَرِ هَمِّي لَدَيْنِي أَفَتُرَى يُبْقِي دَيْنُنَا مِنْ مَالِنَا شَيْئًا فَقَالَ يَا بُنَيِّ بِعْ مَالَنَا فَاقْضِ دَيْنِي وَأَوْصَى بِالثُّلُثِ وَثُلُثِهِ لِبَنِيهِ يَعْنِي بَنِي عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ يَقُولُ ثُلُثُ الثُّلُثِ فَإِنْ فَضَلَ مِنْ مَالِنَا فَضْلٌ بَعْدَ قَضَاءِ الدَّيْنِ شَيْءٌ فَثُلُثُهُ لِوَلَدِكَ قَالَ هِشَامٌ وَكَانَ بَعْضُ وَلَدِ عَبْدِ اللَّهِ قَدْ وَازَى بَعْضَ بَنِي الزُّبَيْرِ خُبَيْبٌ وَعَبَّادٌ وَلَهُ يَوْمَئِذٍ تِسْعَةُ بَنِينَ وَتِسْعُ بَنَاتٍ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ فَجَعَلَ يُوصِينِي بِدَيْنِهِ وَيَقُولُ يَا بُنَيِّ إِنْ عَجَزْتَ عَنْهُ فِي شَيْءٍ فَاسْتَعِنْ عَلَيْهِ مَوْلَايَ قَالَ فَوَاللَّهِ مَا دَرَيْتُ مَا أَرَادَ حَتَّى قُلْتُ يَا أَبَةِ مَنْ مَوْلَاكَ قَالَ اللَّهُ قَالَ فَوَاللَّهِ مَا وَقَعْتُ فِي كُرْبَةٍ مِنْ دَيْنِهِ إِلَّا قُلْتُ يَا مَوْلَى الزُّبَيْرِ اقْضِ عَنْهُ دَيْنَهُ فَيَقْضِيهِ فَقُتِلَ الزُّبَيْرُ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ وَلَمْ يَدَعْ دِينَارًا وَلَا دِرْهَمًا إِلَّا أَرَضِينَ مِنْهَا الْغَابَةُ وَإِحْدَى عَشْرَةَ دَارًا بِالْمَدِينَةِ وَدَارَيْنِ بِالْبَصْرَةِ وَدَارًا بِالْكُوفَةِ وَدَارًا بِمِصْرَ قَالَ وَإِنَّمَا كَانَ دَيْنُهُ الَّذِي عَلَيْهِ أَنَّ الرَّجُلَ كَانَ يَأْتِيهِ بِالْمَالِ فَيَسْتَوْدِعُهُ إِيَّاهُ فَيَقُولُ الزُّبَيْرُ لَا وَلَكِنَّهُ سَلَفٌ فَإِنِّي أَخْشَى عَلَيْهِ الضَّيْعَةَ وَمَا وَلِيَ إِمَارَةً قَطُّ وَلَا جِبَايَةَ خَرَاجٍ وَلَا شَيْئًا إِلَّا أَنْ يَكُونَ فِي غَزْوَةٍ مَعَ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَوْ مَعَ أَبِي بَكْرٍ وَعُمَرَ وَعُثْمَانَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الزُّبَيْرِ فَحَسَبْتُ مَا عَلَيْهِ مِنْ الدَّيْنِ فَوَجَدْتُهُ أَلْفَيْ أَلْفٍ وَمِائَتَيْ أَلْفٍ قَالَ فَلَقِيَ حَكِيمُ بْنُ حِزَامٍ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ الزُّبَيْرِ فَقَالَ يَا ابْنَ أَخِي كَمْ عَلَى أَخِي مِنْ الدَّيْنِ فَكَتَمَهُ فَقَالَ مِائَةُ أَلْفٍ فَقَالَ حَكِيمٌ وَاللَّهِ مَا أُرَى أَمْوَالَكُمْ تَسَعُ لِهَذِهِ فَقَالَ لَهُ عَبْدُ اللَّهِ أَفَرَأَيْتَكَ إِنْ كَانَتْ أَلْفَيْ أَلْفٍ وَمِائَتَيْ أَلْفٍ قَالَ مَا أُرَاكُمْ تُطِيقُونَ هَذَا فَإِنْ عَجَزْتُمْ عَنْ شَيْءٍ مِنْهُ فَاسْتَعِينُوا بِي قَالَ وَكَانَ الزُّبَيْرُ اشْتَرَى الْغَابَةَ بِسَبْعِينَ وَمِائَةِ أَلْفٍ فَبَاعَهَا عَبْدُ اللَّهِ بِأَلْفِ أَلْفٍ وَسِتِّ مِائَةِ أَلْفٍ ثُمَّ قَامَ فَقَالَ مَنْ كَانَ لَهُ عَلَى الزُّبَيْرِ حَقٌّ فَلْيُوَافِنَا بِالْغَابَةِ فَأَتَاهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ وَكَانَ لَهُ عَلَى الزُّبَيْرِ أَرْبَعُ مِائَةِ أَلْفٍ فَقَالَ لِعَبْدِ اللَّهِ إِنْ شِئْتُمْ تَرَكْتُهَا لَكُمْ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ لَا قَالَ فَإِنْ شِئْتُمْ جَعَلْتُمُوهَا فِيمَا تُؤَخِّرُونَ إِنْ أَخَّرْتُمْ فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ لَا قَالَ قَالَ فَاقْطَعُوا لِي قِطْعَةً فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ لَكَ مِنْ هَاهُنَا إِلَى هَاهُنَا قَالَ فَبَاعَ مِنْهَا فَقَضَى دَيْنَهُ فَأَوْفَاهُ وَبَقِيَ مِنْهَا أَرْبَعَةُ أَسْهُمٍ وَنِصْفٌ فَقَدِمَ عَلَى مُعَاوِيَةَ وَعِنْدَهُ عَمْرُو بْنُ عُثْمَانَ وَالْمُنْذِرُ بْنُ الزُّبَيْرِ وَابْنُ زَمْعَةَ فَقَالَ لَهُ مُعَاوِيَةُ كَمْ قُوِّمَتْ الْغَابَةُ قَالَ كُلُّ سَهْمٍ مِائَةَ أَلْفٍ قَالَ كَمْ بَقِيَ قَالَ أَرْبَعَةُ أَسْهُمٍ وَنِصْفٌ قَالَ الْمُنْذِرُ بْنُ الزُّبَيْرِ قَدْ أَخَذْتُ سَهْمًا بِمِائَةِ أَلْفٍ قَالَ عَمْرُو بْنُ عُثْمَانَ قَدْ أَخَذْتُ سَهْمًا بِمِائَةِ أَلْفٍ وَقَالَ ابْنُ زَمْعَةَ قَدْ أَخَذْتُ سَهْمًا بِمِائَةِ أَلْفٍ فَقَالَ مُعَاوِيَةُ كَمْ بَقِيَ فَقَالَ سَهْمٌ وَنِصْفٌ قَالَ قَدْ أَخَذْتُهُ بِخَمْسِينَ وَمِائَةِ أَلْفٍ قَالَ وَبَاعَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ نَصِيبَهُ مِنْ مُعَاوِيَةَ بِسِتِّ مِائَةِ أَلْفٍ فَلَمَّا فَرَغَ ابْنُ الزُّبَيْرِ مِنْ قَضَاءِ دَيْنِهِ قَالَ بَنُو الزُّبَيْرِ اقْسِمْ بَيْنَنَا مِيرَاثَنَا قَالَ لَا وَاللَّهِ لَا أَقْسِمُ بَيْنَكُمْ حَتَّى أُنَادِيَ بِالْمَوْسِمِ أَرْبَعَ سِنِينَ أَلَا مَنْ كَانَ لَهُ عَلَى الزُّبَيْرِ دَيْنٌ فَلْيَأْتِنَا فَلْنَقْضِهِ قَالَ فَجَعَلَ كُلَّ سَنَةٍ يُنَادِي بِالْمَوْسِمِ فَلَمَّا مَضَى أَرْبَعُ سِنِينَ قَسَمَ بَيْنَهُمْ قَالَ فَكَانَ لِلزُّبَيْرِ أَرْبَعُ نِسْوَةٍ وَرَفَعَ الثُّلُثَ فَأَصَابَ كُلَّ امْرَأَةٍ أَلْفُ أَلْفٍ وَمِائَتَا أَلْفٍ فَجَمِيعُ مَالِهِ خَمْسُونَ أَلْفَ أَلْفٍ وَمِائَتَا أَلْفٍ

[ኢሻቕ ቢን ኢብራሂም] ከምዚ ኢሉ ምስ ነገረና [ኣቡ ኡሳማ] ሓቲተዮ፤ ‘[ሂስያም ቢን ኡርዋ] ካብ [ኣቡኡ] ካብ [ዓብደላ ቢን ኣዝ ዙበይር] ሓደ ታሪኽ ነጊሩካ ድዩ፣ ሽዑ ከምዚ ኢሉ፤ 'ኣዝ ዙበይር ኣብ ኲናት ኣግማል ኣብ ዝነበረሉ እዋን፡ ደዊሉለይ ስለ ዝነበረ፡ ኣብ ጎድኑ ደው ኢለ። ይብል፤ 'ኣታ ወደይ በደለኛ ወይ ዝተበደለ ሰብ እምበር ሎሚ ዝቕተል ከምዘየለ ፍለጥ። ከምኡ ውን ብሓቂ ሎሚ ንነብሰይ ከም ዝተበደለ ሰብ ክቕተል ኣይርእን እየ ብሓቂ ድማ እቲ ኣዝዩ ዘጨንቐኒ ነገር እቲ ዘለኒ ዕዳ እዩ፣ ካብቲ ዕዳ ገና ሃብቲ ዝገድፈና ሰብ ከም ዝህሉ ትርኢ ዲኻ?'። ኣስዒቡ፤ 'ኦ ወደይ በዚ ምኽንያት እዚ ንብረትና ሸይጥካ ድሕሪኡ ዕዳታተይ ምኽፋል'። ኣዝ ዙበይር ሓደ ሲሶ ሃብቱ፡ ሓደ ሲሶ ድማ ንደቁ ማለት ባኒ ዓብደላ ቢን ኣዝ ዙበይር ውዕል ገዲፉሎም። ደጊሙ ድማ፤ ‘ሲሶ ካብ ሲሶ። ዕዳ ምስ ምኽፋል ካብ ንብረትና ንላዕሊ እንተሃልዩ፡ ሓደ ሲሶ ናብ ውላድካ ይኸይድ'። ሂሻም ከምዚ ኢሉ፤ ከምኡ’ውን ገለ ካብ ደቂ ዓብደላ ምስ ገለ ደቂ ኣዝ ዙበይር ማለት ኩበይብን ዓባድን ዕድሚኦም እዮም ነይሮም። ኣብቲ እዋን ኣዝ ዙበይር ትሽዓተ ኣወዳትን ትሽዓተ ኣዋልድን ወሊዶም። ዓብደላ ከምዚ ኢሉ፤ ንሱ - ኣዝ ዙበይር - ዕዳታቱ ብዝምልከት ውዕሊ ጌሩለይ፤ 'ኦ ወደይ ዕዳይ ክትከፍል እንተዘይክኢልካ ሽዑ ሓገዝ ንጐይታይ ሕተት'። ዓብደላ ከምዚ ኢሉ፤ 'ብኣላህ እንታይ ማለቱ ምዃኑ ኣይፈለጥኩን ክሳብ ኣነ ኣቦይ መን እዩ ጎይታኻ?'. ይብል፤ 'ኣላህ'። ዓብደላ ከምዚ ኢሉ፤ 'ብኣላህ ድሕሪ ሰላት ዕዳ ንምኽፋል ንእሽቶ ጸገም ኣይረኸብኩን፤ 'እወ ማውላ ዙባይር፡ ኢቅዲ 'ኣንሁ ዳይናሁ' ኦ ጎይታ ኣዝ ዙባይር ዕዳ ምኽፋል'። ስለዚ ኣላህ ከፊሉ። -ብተወሳኺ ዓብደላ ከምዚ ኢሉ-፤ ብድሕሪኡ ኣዝ ዙበይር ኣላህ ይሕጎሰሉ ተቐቲሉ ብዘይካ ክልተ መሬት ሓንቲ ዲናር ይኹን ዲርሃም ኣይገደፈን፣ እቲ ሓደ ጫካን ዓሰርተ ሓደ ገዛውቲ ኣብ መዲና፣ ክልተ ገዛውቲ ኣብ ባስራ፣ ሓደ ገዛ ኣብ ኩፋ ካልእ ገዛ ድማ ኣብ ግብጺ። ዓብደላ ከምዚ ኢሉ፤ 'እቲ ተሓታቲ ዝነበረሉ ዕዳ ዘጋጠመ ሰብ ብሓላፍነት ክህቦን ክከናኸኖን ንብረት ሒዙ ምስ መጸ እዩ' ይብል ኣዝ ዙበይር፤ 'ኣይፋልን ግን ልቓሐይ ግበሮ - ድሒረ ክኸፍሎ እየ - ምኽንያቱ ንእሽቶ ሓይሊ እኳ እንተዘይብለይን ዋላ'ውን ኣካቢ ዝራእቲ - ቀረጽ - ወይ ካልእ ሓይሊ እንተዘይኮንኩ ግን ኩሉ ግዜ ምስ ነቢ ሰለላሁዓላይሂዋሰላም፡ ኣቡበከር፡ ዑመር ወይ ዑስማን ራዲኣላሁ ዓንሁም ናብ ውግእ ዝኣቱ እምበር ከይጠፍእ ስለ ዝፈርሕ። ዓብደላ ቢን ኣዝ ዙበይር ከምዚ ኢሉ፤ 'ድሕሪኡ ነቲ ዝወረዶ ዕዳ ኣስሊዐ ክልተ ሚልዮን ክልተ ሚእትን ዕስራን ሽሕ ከም ዝረኸብኩ ተረጋጊጹ።' ኡርዋ ከምዚ በለ፤ ሓኪም ቢን ሒዛም ምስ ዓብደላ ቢን ኣዝ ዙበይር ተራኺቡ ከምዚ ኢሉ፤ 'ኣታ ወዲ ሓወይ ሓወይ ክንደይ ዕዳ ኣለዎ?'. ዓብደላ ምስጢር ጌሩ ሓዚሉ ከምዚ ኢሉ፤ 'ክልተ ሚእቲ ሽሕ'። ስለዚ ዳኛ ከምዚ በለ፤ 'በላህ ሃብትኻ ነዞም ዕዳታት ንምኽፋል እኹል ኣይክኸውንን እዩ ኢለ ሓሲበ ነይረ'። ስለዚ ዓብደላ ከምዚ በሎ፤ 'ሃብትኻ ክልተ ሚልዮን ክልተ ሚእቲ ሽሕ እንተዝኸውን እንታይ ምሓሰብካ?'. ዳኛ ድማ፤ ‘ኣቱም ሰባት ሕጂ’ውን ክትከፍልዎ ዘይትኽእሉ ኢለ ሓሲበ ነይረ። ዓቕሚ እንተዘይብልካ ሓገዝ ሕተተኒ’ ኢሉ መለሰሉ። ኡርዋ ከምዚ በለ፤ 'ቅድሚ ሕጂ ኣዝ ዙበይር ነቲ ጫካ ብሚእትን ሰብዓን ሽሕ ዓዲጉዎ ድሕሪኡ ዓብደላ ብሓደ ሚልዮንን ሽዱሽተ ሚእቲ ሽሕን ሸይጥዎ ድሕሪኡ ተንሲኡ ከምዚ ኢሉ፤ 'ንኣዝ ዙበይር መሰል -ቅብሊት- ዘለዎ ሰብ ካብዚ ጫካ መሰሉ ካባና ይሓትት'። ስለዚ ዓብደላ ቢን ጃዕፋር ናብኡ መጺኡ ምኽንያቱ ኣዝ ዙበይር ኣርባዕተ ሚእቲ ሽሕ ዕዳ ስለ ዝነበሮ ንዓብደላ፤ 'እንተደሊኻ ዕዳ ክፈትሓልካ እየ'። ዓብደላ ከምዚ ኢሉ፤ 'አይኮንን'። ዓብደላ ቢን ጃዕፋር ደጊሙ ከምዚ በለ፤ 'ወይ ድማ እንተደሊኻ ኣብ መወዳእታ ጥራይ ክትከፍሎ ትኽእል ኢኻ -postpone-'። ' . ዓብደላ ድማ፤ 'አይኮንን'። ዓብደላ ቢን ጃዕፋር ደጊሙ ከምዚ በለ፤ 'ድሕሪኡ የማናይ ክፋለይ ምዕቃን'። ዓብደላ ከምዚ ኢሉ፤ 'መሰልካ ካብዚ ናብኡ'ዩ። -'ኡርዋ- በለ፤ 'ስለዚ ዓብደላ ነቲ ዕዳ ክኸፍል ምእንቲ ገለ ክፋል ናይቲ መሬት ጫካ ሸይጡ ገና ኣርባዕተ ክፋልን ፈረቓን ተሪፍዎ ነበረ፣ ድሕሪኡ ምስ ሙዓዊያ ተራኸበ፣ ኣብቲ ግዜ እቲ ምስኡ ዓምሩ ቢን ዑስማን፣ ኣል ሙንድዚር ቢን ኣዝ ዙባይርን ኢብኑ ዛምዓን ነበረ። ሙዓዊያ ድማ ሓተቶ፤ ‘እቲ ጫካ እንታይ ዋጋ ኣለዎ? '. ዓብደላ ድማ ከምዚ ኢሉ መለሰ፤ 'ነፍሲ ወከፍ ቁራጽ ሚእቲ ሽሕ ዋጋ ኣለዎ'። ሙዓዊያ ደጊሙ ሓተተ፤ 'ክንደይ ተሪፉ?'። ዓብደላ ከምዚ ኢሉ፤ 'ኣርባዕተ ክፋላትን ፈረቓን'። ኣል ሙንድዚር ቢን ኣዝ ዙበይር ከምዚ ኢሎም፤ 'ሚእቲ ሽሕ ዝዋግኡ ብጽሒተይ ወሲደ'። ዓምሩ ቢን ዑስማን ከምዚ ኢሉ፤ 'ሚእቲ ሽሕ ዝዋግኡ ብጽሒተይ ወሲደ'። ኢብን ዛምዓ ድማ፤ 'ኣነ እውን ብጽሒተይ ሚእቲ ሽሕ እወስድ'። ስለዚ ሙዓዊያ ድማ፤ 'እሞ ክንደይ ተሪፉ?'። ዓብደላ ከምዚ ኢሉ፤ 'ሓደ ክፋልን ፈረቓን'። ሙዓዊያ ድማ፤ 'ሚእትን ሓምሳን ሽሕ ብምኽፋል እየ ወሲደዮ'። ኡርዋ ከምዚ በለ፤ 'ስለዚ ዓብደላ ቢን ጃዕፋር ብጽሒቱ ንሙዓዊያ ብሽዱሽተ ሚእቲ ሽሕ ሸይጥዎ'። -'ዓብደላ- ኢብን ኣዝ ዙቤር ዕዳ ኣቡኡ ከፊሉ ምስ ወድአ፡ ደቂ ኣዝ ዙበይር -እቶም ካልኦት- ከምዚ ይብሉ፤ 'ናይ ውርሻ መሰላትና ንካፈል'። ዓብደላ ከምዚ ኢሉ፤ 'ብረቢ፡ ኣርባዕተ ወቕትታት ናይ ሓጅ ወቕቲ ማለት ካብ ኣዝ ዙበይር መሰል -ቅብሊት- ዘለዎ ክሳብ ዝሕብር፡ ክንከፍሎ ናባና ክመጽእ ኣለዎ'። ኡርዋ ከምዚ በለ፤ 'ዓብደላ ኣብ ነፍሲ ወከፍ ወቕቲ ሓጅ ከምኡ እዩ ዝእውጅ ነይሩ። ኣርባዕተ ወቕትታት ምስ ሓለፈ ንዓኣቶም -ደቂ ኣዝ ዙበይር-' ዓደሎም። ኡርዋ ከምዚ በለ፤ ኣዝ ዙበይር ኣርባዕተ ኣንስቲ ገዲፉ ስለ ዝኸደ፡ 'ዓብደላ ነፍሲ ወከፍ ኣንስቲ ኣዝ ዙበይር ሓደ ሚልዮን ክልተ ሚእቲ ሽሕ ክረኽባ እንከለዋ፡ ጠቕላላ ንብረት ኣዝ ዙበይር ድማ ሓምሳ ሚልዮን ክልተ ሚእቲ ሽሕ ክኸውን ከሎ፡ ሲሶ ንብረት ኣቡኡ ከም ፍቓድ ኣቡኡ ገዲፉዎ'።