Imam Bukhari : 2897
حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ قَالَ قُلْتُ لِأَبِي أُسَامَةَ أَحَدَّثَكُمْ هِشَامُ بْنُ عُرْوَةَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ قَالَلَمَّا وَقَفَ الزُّبَيْرُ يَوْمَ الْجَمَلِ دَعَانِي فَقُمْتُ إِلَى جَنْبِهِ فَقَالَ يَا بُنَيِّ إِنَّهُ لَا يُقْتَلُ الْيَوْمَ إِلَّا ظَالِمٌ أَوْ مَظْلُومٌ وَإِنِّي لَا أُرَانِي إِلَّا سَأُقْتَلُ الْيَوْمَ مَظْلُومًا وَإِنَّ مِنْ أَكْبَرِ هَمِّي لَدَيْنِي أَفَتُرَى يُبْقِي دَيْنُنَا مِنْ مَالِنَا شَيْئًا فَقَالَ يَا بُنَيِّ بِعْ مَالَنَا فَاقْضِ دَيْنِي وَأَوْصَى بِالثُّلُثِ وَثُلُثِهِ لِبَنِيهِ يَعْنِي بَنِي عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ يَقُولُ ثُلُثُ الثُّلُثِ فَإِنْ فَضَلَ مِنْ مَالِنَا فَضْلٌ بَعْدَ قَضَاءِ الدَّيْنِ شَيْءٌ فَثُلُثُهُ لِوَلَدِكَ قَالَ هِشَامٌ وَكَانَ بَعْضُ وَلَدِ عَبْدِ اللَّهِ قَدْ وَازَى بَعْضَ بَنِي الزُّبَيْرِ خُبَيْبٌ وَعَبَّادٌ وَلَهُ يَوْمَئِذٍ تِسْعَةُ بَنِينَ وَتِسْعُ بَنَاتٍ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ فَجَعَلَ يُوصِينِي بِدَيْنِهِ وَيَقُولُ يَا بُنَيِّ إِنْ عَجَزْتَ عَنْهُ فِي شَيْءٍ فَاسْتَعِنْ عَلَيْهِ مَوْلَايَ قَالَ فَوَاللَّهِ مَا دَرَيْتُ مَا أَرَادَ حَتَّى قُلْتُ يَا أَبَةِ مَنْ مَوْلَاكَ قَالَ اللَّهُ قَالَ فَوَاللَّهِ مَا وَقَعْتُ فِي كُرْبَةٍ مِنْ دَيْنِهِ إِلَّا قُلْتُ يَا مَوْلَى الزُّبَيْرِ اقْضِ عَنْهُ دَيْنَهُ فَيَقْضِيهِ فَقُتِلَ الزُّبَيْرُ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ وَلَمْ يَدَعْ دِينَارًا وَلَا دِرْهَمًا إِلَّا أَرَضِينَ مِنْهَا الْغَابَةُ وَإِحْدَى عَشْرَةَ دَارًا بِالْمَدِينَةِ وَدَارَيْنِ بِالْبَصْرَةِ وَدَارًا بِالْكُوفَةِ وَدَارًا بِمِصْرَ قَالَ وَإِنَّمَا كَانَ دَيْنُهُ الَّذِي عَلَيْهِ أَنَّ الرَّجُلَ كَانَ يَأْتِيهِ بِالْمَالِ فَيَسْتَوْدِعُهُ إِيَّاهُ فَيَقُولُ الزُّبَيْرُ لَا وَلَكِنَّهُ سَلَفٌ فَإِنِّي أَخْشَى عَلَيْهِ الضَّيْعَةَ وَمَا وَلِيَ إِمَارَةً قَطُّ وَلَا جِبَايَةَ خَرَاجٍ وَلَا شَيْئًا إِلَّا أَنْ يَكُونَ فِي غَزْوَةٍ مَعَ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَوْ مَعَ أَبِي بَكْرٍ وَعُمَرَ وَعُثْمَانَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الزُّبَيْرِ فَحَسَبْتُ مَا عَلَيْهِ مِنْ الدَّيْنِ فَوَجَدْتُهُ أَلْفَيْ أَلْفٍ وَمِائَتَيْ أَلْفٍ قَالَ فَلَقِيَ حَكِيمُ بْنُ حِزَامٍ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ الزُّبَيْرِ فَقَالَ يَا ابْنَ أَخِي كَمْ عَلَى أَخِي مِنْ الدَّيْنِ فَكَتَمَهُ فَقَالَ مِائَةُ أَلْفٍ فَقَالَ حَكِيمٌ وَاللَّهِ مَا أُرَى أَمْوَالَكُمْ تَسَعُ لِهَذِهِ فَقَالَ لَهُ عَبْدُ اللَّهِ أَفَرَأَيْتَكَ إِنْ كَانَتْ أَلْفَيْ أَلْفٍ وَمِائَتَيْ أَلْفٍ قَالَ مَا أُرَاكُمْ تُطِيقُونَ هَذَا فَإِنْ عَجَزْتُمْ عَنْ شَيْءٍ مِنْهُ فَاسْتَعِينُوا بِي قَالَ وَكَانَ الزُّبَيْرُ اشْتَرَى الْغَابَةَ بِسَبْعِينَ وَمِائَةِ أَلْفٍ فَبَاعَهَا عَبْدُ اللَّهِ بِأَلْفِ أَلْفٍ وَسِتِّ مِائَةِ أَلْفٍ ثُمَّ قَامَ فَقَالَ مَنْ كَانَ لَهُ عَلَى الزُّبَيْرِ حَقٌّ فَلْيُوَافِنَا بِالْغَابَةِ فَأَتَاهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ وَكَانَ لَهُ عَلَى الزُّبَيْرِ أَرْبَعُ مِائَةِ أَلْفٍ فَقَالَ لِعَبْدِ اللَّهِ إِنْ شِئْتُمْ تَرَكْتُهَا لَكُمْ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ لَا قَالَ فَإِنْ شِئْتُمْ جَعَلْتُمُوهَا فِيمَا تُؤَخِّرُونَ إِنْ أَخَّرْتُمْ فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ لَا قَالَ قَالَ فَاقْطَعُوا لِي قِطْعَةً فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ لَكَ مِنْ هَاهُنَا إِلَى هَاهُنَا قَالَ فَبَاعَ مِنْهَا فَقَضَى دَيْنَهُ فَأَوْفَاهُ وَبَقِيَ مِنْهَا أَرْبَعَةُ أَسْهُمٍ وَنِصْفٌ فَقَدِمَ عَلَى مُعَاوِيَةَ وَعِنْدَهُ عَمْرُو بْنُ عُثْمَانَ وَالْمُنْذِرُ بْنُ الزُّبَيْرِ وَابْنُ زَمْعَةَ فَقَالَ لَهُ مُعَاوِيَةُ كَمْ قُوِّمَتْ الْغَابَةُ قَالَ كُلُّ سَهْمٍ مِائَةَ أَلْفٍ قَالَ كَمْ بَقِيَ قَالَ أَرْبَعَةُ أَسْهُمٍ وَنِصْفٌ قَالَ الْمُنْذِرُ بْنُ الزُّبَيْرِ قَدْ أَخَذْتُ سَهْمًا بِمِائَةِ أَلْفٍ قَالَ عَمْرُو بْنُ عُثْمَانَ قَدْ أَخَذْتُ سَهْمًا بِمِائَةِ أَلْفٍ وَقَالَ ابْنُ زَمْعَةَ قَدْ أَخَذْتُ سَهْمًا بِمِائَةِ أَلْفٍ فَقَالَ مُعَاوِيَةُ كَمْ بَقِيَ فَقَالَ سَهْمٌ وَنِصْفٌ قَالَ قَدْ أَخَذْتُهُ بِخَمْسِينَ وَمِائَةِ أَلْفٍ قَالَ وَبَاعَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ نَصِيبَهُ مِنْ مُعَاوِيَةَ بِسِتِّ مِائَةِ أَلْفٍ فَلَمَّا فَرَغَ ابْنُ الزُّبَيْرِ مِنْ قَضَاءِ دَيْنِهِ قَالَ بَنُو الزُّبَيْرِ اقْسِمْ بَيْنَنَا مِيرَاثَنَا قَالَ لَا وَاللَّهِ لَا أَقْسِمُ بَيْنَكُمْ حَتَّى أُنَادِيَ بِالْمَوْسِمِ أَرْبَعَ سِنِينَ أَلَا مَنْ كَانَ لَهُ عَلَى الزُّبَيْرِ دَيْنٌ فَلْيَأْتِنَا فَلْنَقْضِهِ قَالَ فَجَعَلَ كُلَّ سَنَةٍ يُنَادِي بِالْمَوْسِمِ فَلَمَّا مَضَى أَرْبَعُ سِنِينَ قَسَمَ بَيْنَهُمْ قَالَ فَكَانَ لِلزُّبَيْرِ أَرْبَعُ نِسْوَةٍ وَرَفَعَ الثُّلُثَ فَأَصَابَ كُلَّ امْرَأَةٍ أَلْفُ أَلْفٍ وَمِائَتَا أَلْفٍ فَجَمِيعُ مَالِهِ خَمْسُونَ أَلْفَ أَلْفٍ وَمِائَتَا أَلْفٍ
Beni [Ishaq bin Ibrahim] kɛɛ wɔ akɛ, mibi [Abu Usamah]; ‘Ani [Hysyam bin ‘Urwah] gba bo sane ko kɛjɛ [etsɛ] ŋɔɔ kɛjɛ [‘Abdullah bin Az Zubair] ŋɔɔ, kɛkɛ ni ekɛɛ; ‘Beni Az Zubair kɛ ehe wo Kamel ta lɛ mli lɛ, etsɛ mi, no hewɔ lɛ midamɔ emasɛi. Ekɛɛ akɛ; ‘Ao mibi, le akɛ agbeee mɔ ko ŋmɛnɛ shi moŋ eji efɔŋfeelɔ loo mɔ ni aye lɛ efɔŋ. Ni anɔkwale mli lɛ minaaa mihe akɛ agbeɔ mi ŋmɛnɛ shi moŋ akɛ mɔ ni afee lɛ efɔŋ ni anɔkwale mli lɛ nɔ ni haoɔ mi fe fɛɛ ji nyɔmɔ ni miyɔɔ lɛ, ani ona akɛ kɛjɛ nakai nyɔmɔ lɛ mli lɛ, mɔ ko baahi shi lolo ni baaha wɔ ninamɔ?’. Etsa nɔ akɛ; ‘O mibi, yɛ nakai yiŋtoo lɛ hewɔ lɛ, hɔ̃ɔ wɔ nibii ni no sɛɛ lɛ owo mi nyɔmɔ lɛ’. Az Zubair shi wolo ko ni ekɛ enibii lɛ mlijaa etɛ mli ekome, kɛ mlijaa etɛ mli ekome kɛha ebii lɛ, ni ji Bani ‘Abdullah bin Az Zubair. Ekɛɛ ekoŋŋ akɛ; ‘Mlijaa etɛ mli ekome. Kɛji akɛ wɔ nibii lɛ fa fe wɔ nibii ni wɔwo lɛ sɛɛ lɛ, no lɛ mlijaa etɛ mli ekome yaa obi lɛ ŋɔɔ’. Hisham kɛɛ; Ni ‘Abdullah bii lɛ ekomɛi kɛ Az Zubair bii lɛ ekomɛi eye afii kome, ni ji Khubaib kɛ ‘Abbad. Nakai beaŋ lɛ, Az Zubair fɔ hii nɛɛhu kɛ biyei nɛɛhu. ‘Abdullah kɛɛ akɛ; Lɛ - Az Zubair - efee mi wolo ko ni kɔɔ enyɔmɔwoo lɛ he ni ekɛɛ; 'O mibi, kɛji onyɛɛɛ owo mi nyɔmɔ lɛ no lɛ bi minuŋtsɔ lɛ yelikɛbuamɔ'. ‘Abdullah kɛɛ akɛ; 'Kɛtsɔ Allah nɔ lɛ, mileee nɔ ni etsɔɔ kɛyashi mibi akɛ, O mitsɛ, namɔ ji onuŋtsɔ?'. Ekɛɛ akɛ; 'Nyɔŋmɔ'. ‘Abdullah kɛɛ akɛ; ‘Kɛtsɔ Allah nɔ lɛ, minaaa naagba bibioo ko kwraa yɛ nyɔmɔwoo lɛ he nyɔmɔwoo mli beni misɔle sɛɛ; 'Hɛɛ, MAULA ZUBAIR, IQDHI 'ANHU DAINAHU' O Nuŋtsɔ Az Zubair, wo nyɔmɔ lɛ'. No hewɔ lɛ, Allah wo he nyɔmɔ. -Agbɛnɛ hu, ‘Abdullah kɛɛ-; 'Kɛkɛ ni agbe Az Zubair, ni Allah aná ehe miishɛɛ lɛ, ni eshiii dinar loo dirham kome po yɛ esɛɛ ja shikpɔŋ shikpɔji enyɔ pɛ, ni eko ji koo kɛ tsũi nyɔŋma kɛ ekome yɛ Medina, tsũi enyɔ yɛ Basra, tsũ kome yɛ Kufa kɛ tsũ kroko yɛ Mizraim. ‘Abdullah kɛɛ akɛ; ‘Nyɔmɔwoo ni esa akɛ ewo lɛ ba beni mɔ ko ba eŋɔɔ kɛ nibii ni ekɛbaawo edɛŋ ni ekwɛ nɔ lɛ, Az Zubair kɛɛ; 'Dabi, shi feemɔ lɛ mi nyɔmɔwoo - ni mawo sɛɛ mli - ejaakɛ misheɔ gbeyei akɛ ebaafite eyɛ mli akɛ mibɛ hewalɛ bibioo ko po ni mijeee ŋmɔshi nibii anaabualɔ po - tooyeli - loo hewalɛ kroko shi be fɛɛ be lɛ mikɛ Gbalɔ sallallaahu'alaihiwasallam, Abu Bakr, 'Umar loo 'Uthuman 'Uthuman yaa ta. ‘Abdullah bin Az Zubair kɛɛ akɛ; ‘Kɛkɛ ni mibu nyɔmɔ ni ewo lɛ he akɔntaa ni ebafee akɛ minine shɛ akpekpei enyɔ kɛ akpei ohai enyɔ kɛ nyɔŋmai enyɔ nɔ.’ ‘Urwah kɛɛ akɛ; Hakim bin Hizam kɛ Abdullah bin Az Zubair kpe ni ekɛɛ akɛ; ‘O minyɛmi bi, shika enyiɛ minyɛmi lɛ hiɛ?’. ‘Abdullah kɛfee teemɔŋ sane ni ekɛɛ; ‘Akpei ohai enyɔ’. No hewɔ lɛ Kojolɔ lɛ kɛɛ; 'Kɛtsɔ Allah nɔ lɛ, misusu akɛ onii lɛ faaa bɔ ni sa ni okɛwo nyɔmɔ nɛɛ'. No hewɔ lɛ, ‘Abdullah kɛɛ lɛ akɛ; 'Mɛni obaasusu kɛji onibii ji akpekpei enyɔ kɛ akpei ohai enyɔ?'. Kojolɔ lɛ kɛɛ; ‘Misusu akɛ nyɛ hii lɛ nyɛnyɛŋ nyɛwo he nyɔmɔ lolo. Kɛ́ onyɛɛɛ okɛwo mli lɛ, bi mi yelikɛbuamɔ.’ ‘Urwah kɛɛ akɛ; 'Tsutsu lɛ Az Zubair he koo lɛ kɛ akpei oha kɛ nyɔŋmai kpawo no sɛɛ lɛ 'Abdullah hɔ̃ɔ lɛ kɛ akpei kome kɛ akpei ohai enumɔ no sɛɛ lɛ ete shi ni ekɛɛ; 'Kɛha mɔ fɛɛ mɔ ni yɔɔ hegbɛi -receivables- kɛha Az Zubair lɛ, ha ebi ehegbɛi kɛjɛ wɔdɛŋ kɛjɛ koo nɛɛ mli'. No hewɔ lɛ, Abdullah bin Jafar ba eŋɔɔ ejaakɛ Az Zubair nyiɛ lɛ nyɔmɔ akpei ohai ejwɛ ni ekɛɛ Abdullah akɛ; ‘Kɛ́ oosumɔ lɛ, majie nyɔmɔwoo lɛ maha bo’. ‘Abdullah kɛɛ akɛ; 'Daabi'. ‘Abdullah bin Ja’far kɛɛ ekoŋŋ akɛ; 'Aloo kɛji oosumɔ, obaanyɛ owo nyɔmɔ yɛ naagbee -tsi ohe-'. ' Abdullah kɛɛ akɛ; 'Daabi'. ‘Abdullah bin Ja’far kɛɛ ekoŋŋ akɛ; ‘No sɛɛ lɛ susumɔ mi ninejurɔgbɛ fã lɛ he’. ‘Abdullah kɛɛ akɛ; 'Ohegbɛi lɛ jɛ biɛ kɛtee jɛmɛ'. -’Urwah- kɛɛ akɛ; ‘No hewɔ lɛ ‘Abdullah hɔ̃ɔ koo lɛ mli shikpɔŋ lɛ fã ko koni enyɛ ewo nyɔmɔ ni eshwɛ lɛ fãi ejwɛ kɛ fã lolo, kɛkɛ ni ekɛ Mu’awiyah kpe, ni yɛ nakai beaŋ lɛ ekɛ ‘Amru bin ‘Uthman, Al Mundzir bin Az Zubair kɛ Ibnu Zam’ah yɔɔ lɛ. Mu’awiyah bi lɛ akɛ; ‘Mɛni ji sɛɛnamɔ ni yɔɔ koo lɛ he? '. ‘Abdullah ha hetoo akɛ; 'Eko fɛɛ eko jara ji akpei oha'. Mu’awiyah bi ekoŋŋ akɛ; 'Mɛɛ shika eshwɛ?'. ‘Abdullah kɛɛ akɛ; ‘Fãi ejwɛ kɛ fã’. Al Mundzir bin Az Zubair kɛɛ; ‘Miŋɔ migbɛfaŋnɔ ni jara ji akpei oha’. Amru bin Uthman kɛɛ akɛ; ‘Miŋɔ migbɛfaŋnɔ ni jara ji akpei oha’. Ni Ibn Zam’ah kɛɛ; ‘Mi hu miheɔ migbɛfaŋnɔ ni ji akpei oha’. No hewɔ lɛ Mu’awiyah kɛɛ; 'No hewɔ lɛ, shika enyiɛ eshwɛ?'. ‘Abdullah kɛɛ akɛ; 'Fã kome kɛ fã'. Mu’awiyah kɛɛ akɛ; ‘Miŋɔ kɛtsɔ akpei oha kɛ nyɔŋmai enumɔ ni miwo lɛ nɔ’. ‘Urwah kɛɛ akɛ; 'No hewɔ lɛ 'Abdullah bin Ja'far hɔ̃ɔ egbɛfaŋnɔ lɛ eha Mu'awiyah kɛha akpei ohai enumɔ'. Beni -’Abdullah- Ibn Az Zubair gbe etsɛ nyɔmɔ lɛ naa lɛ, Az Zubair bii lɛ -mɛi krokomɛi lɛ- kɛɛ; 'Jaa wɔ gboshinii hegbɛi'. ‘Abdullah kɛɛ akɛ; 'Kɛtsɔ Allah nɔ lɛ, mikɛ nyɛ egbaŋ he sane kɛyashi be mli ni matswa Hajj be lɛ mli bei ejwɛ lɛ he adafi, ni ji mɔ fɛɛ mɔ ni yɔɔ hegbɛi -nibii ni enine shɛɔ nɔ- kɛjɛ Az Zubair dɛŋ lɛ, aba wɔŋɔɔ koni wɔwo he nyɔmɔ'. ‘Urwah kɛɛ akɛ; ‘Nakai ji bɔ ni Abdullah tswaa adafi yɛ Hajj be fɛɛ be mli. Beni bei ejwɛ ho lɛ, ejara eha amɛ -Az Zubair bii lɛ-'. ‘Urwah kɛɛ akɛ; Az Zubair shi ŋamɛi ejwɛ, no hewɔ lɛ ‘Abdullah kɛ etsɛ nibii lɛ mlijaa etɛ mli ekome to he akɛ etsɛ gboshinii koni Az Zubair ŋamɛi lɛ ateŋ mɔ fɛɛ mɔ aná akpekpei kome kɛ akpei ohai enyɔ yɛ be mli ni Az Zubair nibii fɛɛ ni eyɔɔ lɛ feɔ akpekpei nyɔŋmai enumɔ kɛ akpei ohai enyɔ’.