Imam Bukhari : 2897

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ قَالَ قُلْتُ لِأَبِي أُسَامَةَ أَحَدَّثَكُمْ هِشَامُ بْنُ عُرْوَةَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ قَالَلَمَّا وَقَفَ الزُّبَيْرُ يَوْمَ الْجَمَلِ دَعَانِي فَقُمْتُ إِلَى جَنْبِهِ فَقَالَ يَا بُنَيِّ إِنَّهُ لَا يُقْتَلُ الْيَوْمَ إِلَّا ظَالِمٌ أَوْ مَظْلُومٌ وَإِنِّي لَا أُرَانِي إِلَّا سَأُقْتَلُ الْيَوْمَ مَظْلُومًا وَإِنَّ مِنْ أَكْبَرِ هَمِّي لَدَيْنِي أَفَتُرَى يُبْقِي دَيْنُنَا مِنْ مَالِنَا شَيْئًا فَقَالَ يَا بُنَيِّ بِعْ مَالَنَا فَاقْضِ دَيْنِي وَأَوْصَى بِالثُّلُثِ وَثُلُثِهِ لِبَنِيهِ يَعْنِي بَنِي عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ يَقُولُ ثُلُثُ الثُّلُثِ فَإِنْ فَضَلَ مِنْ مَالِنَا فَضْلٌ بَعْدَ قَضَاءِ الدَّيْنِ شَيْءٌ فَثُلُثُهُ لِوَلَدِكَ قَالَ هِشَامٌ وَكَانَ بَعْضُ وَلَدِ عَبْدِ اللَّهِ قَدْ وَازَى بَعْضَ بَنِي الزُّبَيْرِ خُبَيْبٌ وَعَبَّادٌ وَلَهُ يَوْمَئِذٍ تِسْعَةُ بَنِينَ وَتِسْعُ بَنَاتٍ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ فَجَعَلَ يُوصِينِي بِدَيْنِهِ وَيَقُولُ يَا بُنَيِّ إِنْ عَجَزْتَ عَنْهُ فِي شَيْءٍ فَاسْتَعِنْ عَلَيْهِ مَوْلَايَ قَالَ فَوَاللَّهِ مَا دَرَيْتُ مَا أَرَادَ حَتَّى قُلْتُ يَا أَبَةِ مَنْ مَوْلَاكَ قَالَ اللَّهُ قَالَ فَوَاللَّهِ مَا وَقَعْتُ فِي كُرْبَةٍ مِنْ دَيْنِهِ إِلَّا قُلْتُ يَا مَوْلَى الزُّبَيْرِ اقْضِ عَنْهُ دَيْنَهُ فَيَقْضِيهِ فَقُتِلَ الزُّبَيْرُ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ وَلَمْ يَدَعْ دِينَارًا وَلَا دِرْهَمًا إِلَّا أَرَضِينَ مِنْهَا الْغَابَةُ وَإِحْدَى عَشْرَةَ دَارًا بِالْمَدِينَةِ وَدَارَيْنِ بِالْبَصْرَةِ وَدَارًا بِالْكُوفَةِ وَدَارًا بِمِصْرَ قَالَ وَإِنَّمَا كَانَ دَيْنُهُ الَّذِي عَلَيْهِ أَنَّ الرَّجُلَ كَانَ يَأْتِيهِ بِالْمَالِ فَيَسْتَوْدِعُهُ إِيَّاهُ فَيَقُولُ الزُّبَيْرُ لَا وَلَكِنَّهُ سَلَفٌ فَإِنِّي أَخْشَى عَلَيْهِ الضَّيْعَةَ وَمَا وَلِيَ إِمَارَةً قَطُّ وَلَا جِبَايَةَ خَرَاجٍ وَلَا شَيْئًا إِلَّا أَنْ يَكُونَ فِي غَزْوَةٍ مَعَ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَوْ مَعَ أَبِي بَكْرٍ وَعُمَرَ وَعُثْمَانَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الزُّبَيْرِ فَحَسَبْتُ مَا عَلَيْهِ مِنْ الدَّيْنِ فَوَجَدْتُهُ أَلْفَيْ أَلْفٍ وَمِائَتَيْ أَلْفٍ قَالَ فَلَقِيَ حَكِيمُ بْنُ حِزَامٍ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ الزُّبَيْرِ فَقَالَ يَا ابْنَ أَخِي كَمْ عَلَى أَخِي مِنْ الدَّيْنِ فَكَتَمَهُ فَقَالَ مِائَةُ أَلْفٍ فَقَالَ حَكِيمٌ وَاللَّهِ مَا أُرَى أَمْوَالَكُمْ تَسَعُ لِهَذِهِ فَقَالَ لَهُ عَبْدُ اللَّهِ أَفَرَأَيْتَكَ إِنْ كَانَتْ أَلْفَيْ أَلْفٍ وَمِائَتَيْ أَلْفٍ قَالَ مَا أُرَاكُمْ تُطِيقُونَ هَذَا فَإِنْ عَجَزْتُمْ عَنْ شَيْءٍ مِنْهُ فَاسْتَعِينُوا بِي قَالَ وَكَانَ الزُّبَيْرُ اشْتَرَى الْغَابَةَ بِسَبْعِينَ وَمِائَةِ أَلْفٍ فَبَاعَهَا عَبْدُ اللَّهِ بِأَلْفِ أَلْفٍ وَسِتِّ مِائَةِ أَلْفٍ ثُمَّ قَامَ فَقَالَ مَنْ كَانَ لَهُ عَلَى الزُّبَيْرِ حَقٌّ فَلْيُوَافِنَا بِالْغَابَةِ فَأَتَاهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ وَكَانَ لَهُ عَلَى الزُّبَيْرِ أَرْبَعُ مِائَةِ أَلْفٍ فَقَالَ لِعَبْدِ اللَّهِ إِنْ شِئْتُمْ تَرَكْتُهَا لَكُمْ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ لَا قَالَ فَإِنْ شِئْتُمْ جَعَلْتُمُوهَا فِيمَا تُؤَخِّرُونَ إِنْ أَخَّرْتُمْ فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ لَا قَالَ قَالَ فَاقْطَعُوا لِي قِطْعَةً فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ لَكَ مِنْ هَاهُنَا إِلَى هَاهُنَا قَالَ فَبَاعَ مِنْهَا فَقَضَى دَيْنَهُ فَأَوْفَاهُ وَبَقِيَ مِنْهَا أَرْبَعَةُ أَسْهُمٍ وَنِصْفٌ فَقَدِمَ عَلَى مُعَاوِيَةَ وَعِنْدَهُ عَمْرُو بْنُ عُثْمَانَ وَالْمُنْذِرُ بْنُ الزُّبَيْرِ وَابْنُ زَمْعَةَ فَقَالَ لَهُ مُعَاوِيَةُ كَمْ قُوِّمَتْ الْغَابَةُ قَالَ كُلُّ سَهْمٍ مِائَةَ أَلْفٍ قَالَ كَمْ بَقِيَ قَالَ أَرْبَعَةُ أَسْهُمٍ وَنِصْفٌ قَالَ الْمُنْذِرُ بْنُ الزُّبَيْرِ قَدْ أَخَذْتُ سَهْمًا بِمِائَةِ أَلْفٍ قَالَ عَمْرُو بْنُ عُثْمَانَ قَدْ أَخَذْتُ سَهْمًا بِمِائَةِ أَلْفٍ وَقَالَ ابْنُ زَمْعَةَ قَدْ أَخَذْتُ سَهْمًا بِمِائَةِ أَلْفٍ فَقَالَ مُعَاوِيَةُ كَمْ بَقِيَ فَقَالَ سَهْمٌ وَنِصْفٌ قَالَ قَدْ أَخَذْتُهُ بِخَمْسِينَ وَمِائَةِ أَلْفٍ قَالَ وَبَاعَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ نَصِيبَهُ مِنْ مُعَاوِيَةَ بِسِتِّ مِائَةِ أَلْفٍ فَلَمَّا فَرَغَ ابْنُ الزُّبَيْرِ مِنْ قَضَاءِ دَيْنِهِ قَالَ بَنُو الزُّبَيْرِ اقْسِمْ بَيْنَنَا مِيرَاثَنَا قَالَ لَا وَاللَّهِ لَا أَقْسِمُ بَيْنَكُمْ حَتَّى أُنَادِيَ بِالْمَوْسِمِ أَرْبَعَ سِنِينَ أَلَا مَنْ كَانَ لَهُ عَلَى الزُّبَيْرِ دَيْنٌ فَلْيَأْتِنَا فَلْنَقْضِهِ قَالَ فَجَعَلَ كُلَّ سَنَةٍ يُنَادِي بِالْمَوْسِمِ فَلَمَّا مَضَى أَرْبَعُ سِنِينَ قَسَمَ بَيْنَهُمْ قَالَ فَكَانَ لِلزُّبَيْرِ أَرْبَعُ نِسْوَةٍ وَرَفَعَ الثُّلُثَ فَأَصَابَ كُلَّ امْرَأَةٍ أَلْفُ أَلْفٍ وَمِائَتَا أَلْفٍ فَجَمِيعُ مَالِهِ خَمْسُونَ أَلْفَ أَلْفٍ وَمِائَتَا أَلْفٍ

[اسحاق بن ابراهيم] اسان کي ٻڌايو؛ مون [ابو اسامه] کان پڇيو؛ 'ڇا [هشام بن عروه] توهان کي [پنهنجي پيءُ] کان [عبدالله بن الزبير] کان ٻڌايو هو، پوءِ هن چيو؛ 'جڏهن الزبير اونٽ جي جنگ ۾ شامل هو، تڏهن هن مون کي سڏيو، تنهن ڪري مان سندس ڀرسان بيٺو هوس. هن چيو؛ 'اي منهنجا پٽ، ڄاڻو ته اڄ ڪو به ماڻهو قتل نه ڪيو ويندو سواءِ ان جي جيڪو ظالم يا مظلوم هجي. ۽ حقيقت ۾ مان پاڻ کي اڄ قتل ٿيندي نه ٿو ڏسان سواءِ هڪ مظلوم جي ۽ حقيقت ۾ جيڪو معاملو مون کي سڀ کان وڌيڪ پريشان ڪري ٿو اهو قرض آهي جيڪو مون تي آهي، ڇا توهان سوچيو ٿا ته ان قرض مان اسان لاءِ ڪجهه بچيو هوندو؟' هن جاري رکيو؛ 'اي منهنجا پٽ، تنهنڪري اسان جي ملڪيت وڪرو ڪريو ۽ منهنجو قرض ادا ڪريو.' الزبير پنهنجي ملڪيت جو ٽيون حصو ۽ پنهنجي ٻارن، يعني بني عبدالله بن الزبير کي ٽيون حصو وصيت ڪئي. هن ٻيهر چيو؛ 'ٽيون حصو. جيڪڏهن قرض ادا ڪرڻ کان پوءِ اسان جي دولت کان وڌيڪ هجي ته ان جو ٽيون حصو توهان جي پٽ لاءِ آهي'. هشام چيو؛ ۽ عبدالله جا ڪجهه ٻار زبير جي ڪجهه ٻارن جي عمر جا هئا، يعني خبيب ۽ عباد. ان وقت زبير جا نو پٽ ۽ نو ڌيئرون هيون. عبدالله چيو؛ هن - زبير - مون کي پنهنجي قرضن جي باري ۾ وصيت ڪئي هئي ۽ چيو هو: 'اي منهنجا پٽ، جيڪڏهن تون منهنجو قرض ادا ڪرڻ جي قابل نه آهين ته منهنجي آقا کان مدد گهر.' عبدالله چيو؛ 'الله جو قسم، مون کي خبر نه هئي ته هن جو مطلب ڇا آهي جيستائين مون پڇيو ته اي منهنجا پيءُ، تنهنجو آقا ڪير آهي؟'. هن چيو؛ 'الله'. عبدالله چيو؛ 'الله جو قسم مون کي دعا ڪرڻ کان پوءِ سندس قرض ادا ڪرڻ ۾ ڪا به ڏکيائي محسوس نه ٿي؛ 'يا مولا زبير، اقذي انه دينه' اي زبير جا آقا، سندس قرض ادا ڪر'. تنهن ڪري الله ان کي ادا ڪري ڇڏيو. - عبدالله پوءِ چيو-؛ 'پوءِ زبير رضي الله عنه قتل ٿي ويو ۽ هڪ به دينار يا درهم نه ڇڏيو سواءِ ٻن زمينن جي، جن مان هڪ ٻيلو ۽ مديني ۾ يارهن گهر هئا، ٻه گهر بصره ۾، هڪ گهر ڪوفه ۾ ۽ ٻيو گهر مصر ۾. عبدالله چيو؛ 'جيڪو قرض هن جي ذميواري هئي اهو تڏهن ٿيو جڏهن ڪو ماڻهو ملڪيت کڻي آيو ته جيئن مون کي امانت ڏئي ۽ سنڀال ڪري، زبير چيو؛ 'نه، پر ان کي منهنجو قرض ڏيو - جيڪو مان بعد ۾ ادا ڪندس - ڇاڪاڻ ته مون کي ڊپ آهي ته اهو ضايع ٿي ويندو جيتوڻيڪ مون وٽ ٿورو به طاقت ناهي ۽ مان فصلن جو جمع ڪندڙ به نه آهيان - خراج - يا ڪا ٻي طاقت پر هميشه رسول الله ﷺ، ابو بڪر، عمر يا عثمان رضي الله عنهم سان جنگ ۾ ويندو آهيان. عبدالله بن زبير چيو؛ 'پوءِ مون ان قرض جو حساب ڪيو جيڪو هن تي هو ۽ اهو نڪتو ته مون کي ٻه لک ٻه لک ويهه هزار مليا.' عروه چيو؛ 'حڪيم بن حزام عبدالله بن زبير سان مليو ۽ چيو؛' 'اي منهنجي ڀاءُ جو پٽ، منهنجي ڀاءُ جو ڪيترو قرض آهي؟'. عبدالله ان کي راز ۾ رکيو ۽ چيو؛ 'ٻه لک'. جج چيو؛ 'الله جو قسم، مون سوچيو ته توهان جو مال انهن قرضن جي ادائيگي لاءِ ڪافي نه هوندو'. عبدالله هن کي چيو؛ 'جيڪڏهن توهان جا اثاثا ٻه لک ٻه لک هجن ها ته توهان ڇا سوچيو ها؟'. جج چيو؛ 'مون سوچيو هو ته توهان ماڻهو اڃا تائين ان کي ادا نه ڪري سگهندا. جيڪڏهن توهان ان کي برداشت نٿا ڪري سگهو، ته مون کان مدد گهرو.' عروه چيو؛ 'اڳ ۾ الزبير هڪ لک ستر هزار ۾ ٻيلو خريد ڪيو هو ۽ پوءِ عبدالله ان کي ڏهه لک ڇهه لک ۾ وڪرو ڪيو هو پوءِ هو اٿي بيٺو ۽ چيو؛ 'جيڪو به الزبير جو حق - وصولي - آهي، ان کي اسان کان هن ٻيلي مان پنهنجا حق وٺڻ گهرجن'. پوءِ عبدالله بن جعفر هن وٽ آيو ڇاڪاڻ ته الزبير هن تي چار لک قرضدار هو ۽ عبدالله کي چيو؛ 'جيڪڏهن توهان چاهيو ٿا، ته مان توهان جو قرض معاف ڪري ڇڏيندس'. عبدالله چيو؛ 'نه'. عبدالله بن جعفر ٻيهر چيو؛ ' 'يا جيڪڏهن توهان چاهيو ته آخر ۾ ادا ڪري سگهو ٿا - ملتوي ڪريو-'. عبدالله چيو؛ 'نه'. عبدالله بن جعفر ٻيهر چيو؛ 'پوءِ، منهنجو حصو ماپيو'. عبدالله چيو؛ 'توهان جو حق هتان کان اتي آهي'. -عروه- چيو؛ 'تنهنڪري عبدالله ٻيلي جي زمين جو ڪجهه حصو وڪرو ڪيو ته جيئن هو قرض ادا ڪري سگهي ۽ اڃا تائين ساڍا چار حصا باقي هئا پوءِ هو معاويه سان مليو جيڪو ان وقت عمرو بن عثمان، المنذر بن الزبير ۽ ابن زمعہ سان گڏ هو. معاويه کان پڇيو؛ 'ٻيلي جي قيمت ڪيتري آهي؟'. عبدالله جواب ڏنو؛ 'هر حصي جي قيمت هڪ لک آهي'. معاويه ٻيهر پڇيو؛ 'ڪيترو باقي آهي؟'. عبدالله چيو؛ 'ساڍا چار حصا'. المنذر بن الزبير چيو؛ 'مان پنهنجو حصو هڪ لک جي قيمت وٺان ٿو'. عمرو بن عثمان چيو؛ 'مان پنهنجو حصو هڪ لک جي قيمت وٺان ٿو'. ۽ ابن زمعہ چيو؛ ' 'مان به پنهنجو هڪ لک حصو وٺان ٿو'. پوءِ معاويه چيو؛ 'پوءِ ڪيترو بچيو آهي؟'. عبدالله چيو؛ 'ڏيڍ حصو'. معاويه چيو؛ 'مون اهو هڪ لک پنجاهه هزار ڏئي ورتو'. عروه چيو؛ 'پوءِ عبدالله بن جعفر پنهنجو حصو معاويه کي ڇهه لک ۾ وڪرو ڪيو'. جڏهن عبدالله بن زبير پنهنجي پيءُ جو قرض ادا ڪري ڇڏيو، الزبير جي ٻين پٽن چيو؛ 'اسان جا وراثتي حق ورهايو'. عبدالله چيو؛ 'الله جو قسم، مان اهو توهان کي ان وقت تائين نه ورهائيندس جيستائين مان حج جي چئن موسمن ۾ ان جو اعلان نه ڪريان، يعني جنهن جو به الزبير تي حق آهي - اهو اسان وٽ اچي ته جيئن اسان ان کي ادا ڪري سگهون.'. عروه چيو؛ 'اهڙيءَ طرح عبدالله حج جي هر موسم ۾ ان جو اعلان ڪندو آهي. چار موسم گذرڻ کان پوءِ، هو ان کي انهن - الزبير جي پٽن - ۾ ورهائيندو آهي.'. عروه چيو؛ ' الزبير چار زالون ڇڏيون، تنهن ڪري عبدالله پنهنجي پيءُ جي ملڪيت جو ٽيون حصو پنهنجي پيءُ جي وصيت طور رکي ڇڏيو ته جيئن الزبير جي هر زال کي ڏهه لک ٻه لک مليا جڏهن ته الزبير جي ڪل ملڪيت پنجاهه لک ٻه لک هئي.