Imam Bukhari : 2897
حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ قَالَ قُلْتُ لِأَبِي أُسَامَةَ أَحَدَّثَكُمْ هِشَامُ بْنُ عُرْوَةَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ قَالَلَمَّا وَقَفَ الزُّبَيْرُ يَوْمَ الْجَمَلِ دَعَانِي فَقُمْتُ إِلَى جَنْبِهِ فَقَالَ يَا بُنَيِّ إِنَّهُ لَا يُقْتَلُ الْيَوْمَ إِلَّا ظَالِمٌ أَوْ مَظْلُومٌ وَإِنِّي لَا أُرَانِي إِلَّا سَأُقْتَلُ الْيَوْمَ مَظْلُومًا وَإِنَّ مِنْ أَكْبَرِ هَمِّي لَدَيْنِي أَفَتُرَى يُبْقِي دَيْنُنَا مِنْ مَالِنَا شَيْئًا فَقَالَ يَا بُنَيِّ بِعْ مَالَنَا فَاقْضِ دَيْنِي وَأَوْصَى بِالثُّلُثِ وَثُلُثِهِ لِبَنِيهِ يَعْنِي بَنِي عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ يَقُولُ ثُلُثُ الثُّلُثِ فَإِنْ فَضَلَ مِنْ مَالِنَا فَضْلٌ بَعْدَ قَضَاءِ الدَّيْنِ شَيْءٌ فَثُلُثُهُ لِوَلَدِكَ قَالَ هِشَامٌ وَكَانَ بَعْضُ وَلَدِ عَبْدِ اللَّهِ قَدْ وَازَى بَعْضَ بَنِي الزُّبَيْرِ خُبَيْبٌ وَعَبَّادٌ وَلَهُ يَوْمَئِذٍ تِسْعَةُ بَنِينَ وَتِسْعُ بَنَاتٍ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ فَجَعَلَ يُوصِينِي بِدَيْنِهِ وَيَقُولُ يَا بُنَيِّ إِنْ عَجَزْتَ عَنْهُ فِي شَيْءٍ فَاسْتَعِنْ عَلَيْهِ مَوْلَايَ قَالَ فَوَاللَّهِ مَا دَرَيْتُ مَا أَرَادَ حَتَّى قُلْتُ يَا أَبَةِ مَنْ مَوْلَاكَ قَالَ اللَّهُ قَالَ فَوَاللَّهِ مَا وَقَعْتُ فِي كُرْبَةٍ مِنْ دَيْنِهِ إِلَّا قُلْتُ يَا مَوْلَى الزُّبَيْرِ اقْضِ عَنْهُ دَيْنَهُ فَيَقْضِيهِ فَقُتِلَ الزُّبَيْرُ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ وَلَمْ يَدَعْ دِينَارًا وَلَا دِرْهَمًا إِلَّا أَرَضِينَ مِنْهَا الْغَابَةُ وَإِحْدَى عَشْرَةَ دَارًا بِالْمَدِينَةِ وَدَارَيْنِ بِالْبَصْرَةِ وَدَارًا بِالْكُوفَةِ وَدَارًا بِمِصْرَ قَالَ وَإِنَّمَا كَانَ دَيْنُهُ الَّذِي عَلَيْهِ أَنَّ الرَّجُلَ كَانَ يَأْتِيهِ بِالْمَالِ فَيَسْتَوْدِعُهُ إِيَّاهُ فَيَقُولُ الزُّبَيْرُ لَا وَلَكِنَّهُ سَلَفٌ فَإِنِّي أَخْشَى عَلَيْهِ الضَّيْعَةَ وَمَا وَلِيَ إِمَارَةً قَطُّ وَلَا جِبَايَةَ خَرَاجٍ وَلَا شَيْئًا إِلَّا أَنْ يَكُونَ فِي غَزْوَةٍ مَعَ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَوْ مَعَ أَبِي بَكْرٍ وَعُمَرَ وَعُثْمَانَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الزُّبَيْرِ فَحَسَبْتُ مَا عَلَيْهِ مِنْ الدَّيْنِ فَوَجَدْتُهُ أَلْفَيْ أَلْفٍ وَمِائَتَيْ أَلْفٍ قَالَ فَلَقِيَ حَكِيمُ بْنُ حِزَامٍ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ الزُّبَيْرِ فَقَالَ يَا ابْنَ أَخِي كَمْ عَلَى أَخِي مِنْ الدَّيْنِ فَكَتَمَهُ فَقَالَ مِائَةُ أَلْفٍ فَقَالَ حَكِيمٌ وَاللَّهِ مَا أُرَى أَمْوَالَكُمْ تَسَعُ لِهَذِهِ فَقَالَ لَهُ عَبْدُ اللَّهِ أَفَرَأَيْتَكَ إِنْ كَانَتْ أَلْفَيْ أَلْفٍ وَمِائَتَيْ أَلْفٍ قَالَ مَا أُرَاكُمْ تُطِيقُونَ هَذَا فَإِنْ عَجَزْتُمْ عَنْ شَيْءٍ مِنْهُ فَاسْتَعِينُوا بِي قَالَ وَكَانَ الزُّبَيْرُ اشْتَرَى الْغَابَةَ بِسَبْعِينَ وَمِائَةِ أَلْفٍ فَبَاعَهَا عَبْدُ اللَّهِ بِأَلْفِ أَلْفٍ وَسِتِّ مِائَةِ أَلْفٍ ثُمَّ قَامَ فَقَالَ مَنْ كَانَ لَهُ عَلَى الزُّبَيْرِ حَقٌّ فَلْيُوَافِنَا بِالْغَابَةِ فَأَتَاهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ وَكَانَ لَهُ عَلَى الزُّبَيْرِ أَرْبَعُ مِائَةِ أَلْفٍ فَقَالَ لِعَبْدِ اللَّهِ إِنْ شِئْتُمْ تَرَكْتُهَا لَكُمْ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ لَا قَالَ فَإِنْ شِئْتُمْ جَعَلْتُمُوهَا فِيمَا تُؤَخِّرُونَ إِنْ أَخَّرْتُمْ فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ لَا قَالَ قَالَ فَاقْطَعُوا لِي قِطْعَةً فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ لَكَ مِنْ هَاهُنَا إِلَى هَاهُنَا قَالَ فَبَاعَ مِنْهَا فَقَضَى دَيْنَهُ فَأَوْفَاهُ وَبَقِيَ مِنْهَا أَرْبَعَةُ أَسْهُمٍ وَنِصْفٌ فَقَدِمَ عَلَى مُعَاوِيَةَ وَعِنْدَهُ عَمْرُو بْنُ عُثْمَانَ وَالْمُنْذِرُ بْنُ الزُّبَيْرِ وَابْنُ زَمْعَةَ فَقَالَ لَهُ مُعَاوِيَةُ كَمْ قُوِّمَتْ الْغَابَةُ قَالَ كُلُّ سَهْمٍ مِائَةَ أَلْفٍ قَالَ كَمْ بَقِيَ قَالَ أَرْبَعَةُ أَسْهُمٍ وَنِصْفٌ قَالَ الْمُنْذِرُ بْنُ الزُّبَيْرِ قَدْ أَخَذْتُ سَهْمًا بِمِائَةِ أَلْفٍ قَالَ عَمْرُو بْنُ عُثْمَانَ قَدْ أَخَذْتُ سَهْمًا بِمِائَةِ أَلْفٍ وَقَالَ ابْنُ زَمْعَةَ قَدْ أَخَذْتُ سَهْمًا بِمِائَةِ أَلْفٍ فَقَالَ مُعَاوِيَةُ كَمْ بَقِيَ فَقَالَ سَهْمٌ وَنِصْفٌ قَالَ قَدْ أَخَذْتُهُ بِخَمْسِينَ وَمِائَةِ أَلْفٍ قَالَ وَبَاعَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ نَصِيبَهُ مِنْ مُعَاوِيَةَ بِسِتِّ مِائَةِ أَلْفٍ فَلَمَّا فَرَغَ ابْنُ الزُّبَيْرِ مِنْ قَضَاءِ دَيْنِهِ قَالَ بَنُو الزُّبَيْرِ اقْسِمْ بَيْنَنَا مِيرَاثَنَا قَالَ لَا وَاللَّهِ لَا أَقْسِمُ بَيْنَكُمْ حَتَّى أُنَادِيَ بِالْمَوْسِمِ أَرْبَعَ سِنِينَ أَلَا مَنْ كَانَ لَهُ عَلَى الزُّبَيْرِ دَيْنٌ فَلْيَأْتِنَا فَلْنَقْضِهِ قَالَ فَجَعَلَ كُلَّ سَنَةٍ يُنَادِي بِالْمَوْسِمِ فَلَمَّا مَضَى أَرْبَعُ سِنِينَ قَسَمَ بَيْنَهُمْ قَالَ فَكَانَ لِلزُّبَيْرِ أَرْبَعُ نِسْوَةٍ وَرَفَعَ الثُّلُثَ فَأَصَابَ كُلَّ امْرَأَةٍ أَلْفُ أَلْفٍ وَمِائَتَا أَلْفٍ فَجَمِيعُ مَالِهِ خَمْسُونَ أَلْفَ أَلْفٍ وَمِائَتَا أَلْفٍ
[Ishaq bin Ibrahim] yatugamba, nabuuza [Abu Usamah] nti: ‘Ddala [Hisham bin ‘Urwah] yakubuulira okuva ku [kitaawe] okuva ku [‘Abdullah bin Az Zubair], olwo n’agamba nti: ‘Az Zubair bwe yali yeenyigira mu lutalo lw’Eŋŋamira, yankubira essimu, bwentyo ne nyimirira ku mabbali ge. Yagamba nti: ‘Ayi mwana wange, manya nti tewali muntu yenna ajja kuttibwa leero okuggyako nga munyigiriza oba muntu anyigirizibwa. Era ddala silaba nga nttibwa leero okuggyako ng’omuntu anyigirizibwa era ddala ensonga esinga okunneeraliikiriza lye bbanja lye nnina, olowooza wajja kutusigalawo okuva mu bbanja eryo?’. Yayongera n’agamba nti: ‘Ayi mwana wange, kale tutunda ebintu byaffe osasule ebbanja lyange.’ Az Zubair yasikira kimu kya kusatu eky’ebintu bye, n’ekitundu eky’okusatu eri abaana be, nga ye Bani ‘Abdullah bin Az Zubair. Yaddamu n’agamba nti: ‘Ekimu kya kusatu ku kimu kya kusatu. Bwe wabaawo ebisinga ku by’obugagga byaffe oluvannyuma lw’okusasula ebbanja olwo kimu kya kusatu kya mutabani wo’. Hisham yagambye nti; Era abamu ku baana ba Abdullah baali ba myaka gye gimu n’abamu ku baana ba Az Zubair okuli Khubaib ne ‘Abbad. Mu kiseera ekyo Az Zubair yalina abaana mwenda ab’obulenzi n’abawala mwenda. ‘Abdullah yagamba nti; Ye - Az Zubair - yali ansikira ku mabanja ge n’agamba nti; 'Ayi mwana wange, bw'oba tosobola kusasula bbanja lyange olwo saba obuyambi okuva eri mukama wange'. ‘Abdullah yagamba nti; ‘Nga Allah, saamanya kye yali ategeeza okutuusa lwe nnabuuza nti, Ayi kitange, mukama wo y’ani?’. Yagambye nti; ‘Allah’. ‘Abdullah yagamba nti; ‘Bya Allah saasangamu buzibu bwonna mu kusasula ebbanja lye nga mmaze okusaala; 'YA MAULA ZUBAIR, IQDHI 'ANHU DAINAHU' Ayi Mukama wa Az Zubair, sasule ebbanja lye'. Kale Allah n’akisasula. -Ekirala 'Abdullah yagamba-; 'Awo Az Zubair Allah amusiimye n'attibwa era teyalekawo dinali wadde dirhamu okujjako ebibanja bibiri, ekimu ku byo kyali kibira n'amayumba kkumi na gumu e Madiina, ennyumba bbiri e Basra, ennyumba emu e Kufa ate endala mu Misiri. ‘Abdullah yagamba nti; 'Ebbanja lye yabadde avunaanyizibwako lyabaddewo omuntu bwe yazze gy'ali n'ebintu by'agenda okubikwasa n'okulabirira, Az Zubair bwe yagambye; 'Nedda, naye kifuule looni yange - gye nja okusasula oluvannyuma - kubanga ntya nti ejja kubula wadde nga sirina buyinza butono era siri wadde omusolooza w'ebirime - omusolo - oba amaanyi amalala gonna naye bulijjo ngenda mu lutalo ne Nabbi sallallaahu'alaihiwasallam, Abu Bakr, 'Umar oba 'Uthman radiallahu 'anhum. ‘Abdullah bin Az Zubair yagamba nti; 'Awo nabalirira ebbanja lye yali afunye ne kizuulibwa nti nafuna obukadde bubiri emitwalo ebikumi bibiri mu abiri.' ‘Urwah yagamba nti; ‘Hakim bin Hizam yasisinkana ‘Abdullah bin Az Zubair n’agamba nti; 'Ayi omwana wa muganda wange, muganda wange abanja ssente mmeka?'. ‘Abdullah yakikuuma nga kyama n’agamba nti; 'Enkumi bibiri'. Bwatyo Omulamuzi n’agamba nti; 'By Allah, nalowooza nti obugagga bwo tebujja kumala kusasula mabanja gano'. Kale Abdullah n’amugamba nti; 'Singa eby'obugagga byo byali obukadde bubiri emitwalo ebikumi bibiri?'. Omulamuzi yagambye nti; ‘Nnalowooza nti mmwe ba guys still temujja kusobola kugisasula. Bw’oba tolina busobozi, nsaba obuyambi.’ ‘Urwah yagamba nti; ‘Emabegako Az Zubair yagula ekibira ku mutwalo kikumi mu nsanvu olwo ‘Abdullah n’akitunda obukadde bumu n’obukadde lukaaga olwo n’ayimirira n’agamba nti; 'Ku muntu yenna alina eddembe -okusasulwa- eri Az Zubair, atwale eddembe lye okuva gye tuli okuva mu kibira kino'. Kale ‘Abdullah bin Ja’far yajja gy’ali kubanga Az Zubair yali amubanja emitwalo bina n’agamba ‘Abdullah; 'Bw'oba oyagala, nja kukusumulula ebbanja'. ‘Abdullah yagamba nti; 'Nedda'. ‘Abdullah bin Ja’far nate yagamba nti; 'Oba bw'oba oyagala, osobola okumala okugisasula ku nkomerero -okwongezaayo-'. ‘Abdullah yagamba nti; 'Nedda'. ‘Abdullah bin Ja’far nate yagamba nti; 'Olwo pima ekitundu kyange ekya ddyo'. ‘Abdullah yagamba nti; 'Eddembe lyo liva wano okutuuka awo'. -'Urwah- bwe yagamba; ‘Bwe kityo ‘Abdullah yatunda ekitundu ku ttaka ly’ekibira asobole okusasula ebbanja era nga wakyaliwo ebitundu bina n’ekitundu, olwo n’asisinkana Mu’awiyah, mu kiseera ekyo eyali naye ‘Amru bin ‘Uthman, Al Mundzir bin Az Zubair ne Ibnu Zam’ah. Mu’awiyah yamubuuza nti; ‘Mugaso ki ogw’ekibira? '. ‘Abdullah yaddamu nti; 'Buli kitundu kigula emitwalo kikumi'. Mu’awiyah nate yabuuza nti; 'Esigadde mmeka?'. ‘Abdullah yagamba nti; 'Ebitundu bina n'ekitundu'. Al Mundzir bin Az Zubair yagambye nti; 'Nnatwala omugabo gwange ogubalirirwamu akakadde kamu'. ‘Amru bin Uthman yagamba nti; 'Nnatwala omugabo gwange ogubalirirwamu akakadde kamu'. Era Ibn ‘Zam’ah n’agamba nti; 'Nange natwala omugabo gwange ogw'omutwalo kikumi'. Awo Mu’awiyah n’agamba nti; ‘Kale asigazza mmeka?’. ‘Abdullah yagamba nti; 'Omugabo gumu n'ekitundu'. Mu’awiyah yagamba nti; 'Nnakitwala nga nsasula emitwalo kikumi mu ataano'. ‘Urwah yagamba nti; 'N'olwekyo 'Abdullah bin Ja'far yaguza Mu'awiyah omugabo gwe ku mitwalo mukaaga'. Oluvannyuma lwa -'Abdullah- Ibn Az Zubair okumaliriza okusasula ebbanja lya kitaawe, batabani ba Az Zubair abalala - baagamba nti; 'Gabanya eddembe lyaffe ery'obusika'. ‘Abdullah yagamba nti; 'By Allah, sijja kugigabana nammwe okutuusa nga ndirangirira mu sizoni ennya eza Hijja nti oyo yenna alina eddembe -egenda okuweebwa- ku Az Zubair ajje gye tuli tusobole okulisasula'. ‘Urwah yagamba nti; ‘Bw’atyo Abdullah yalangirira buli sizoni ya Hijja. Oluvannyuma lwa sizoni nnya okuyitawo n’agigabira - batabani ba Az Zubair - '. ‘Urwah yagamba nti; Az Zubair yaleka abakyala bana, kale ‘Abdullah yateekawo ekitundu kimu kya kusatu eky’ebintu bya kitaawe ng’ekiraamo kya kitaawe buli omu ku bakyala ba Az Zubair n’afuna obukadde bumu emitwalo bibiri ate nga ebintu bya Az Zubair byonna awamu byaweza obukadde ataano emitwalo bibiri’.