Imam Bukhari : 2897

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ قَالَ قُلْتُ لِأَبِي أُسَامَةَ أَحَدَّثَكُمْ هِشَامُ بْنُ عُرْوَةَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ قَالَلَمَّا وَقَفَ الزُّبَيْرُ يَوْمَ الْجَمَلِ دَعَانِي فَقُمْتُ إِلَى جَنْبِهِ فَقَالَ يَا بُنَيِّ إِنَّهُ لَا يُقْتَلُ الْيَوْمَ إِلَّا ظَالِمٌ أَوْ مَظْلُومٌ وَإِنِّي لَا أُرَانِي إِلَّا سَأُقْتَلُ الْيَوْمَ مَظْلُومًا وَإِنَّ مِنْ أَكْبَرِ هَمِّي لَدَيْنِي أَفَتُرَى يُبْقِي دَيْنُنَا مِنْ مَالِنَا شَيْئًا فَقَالَ يَا بُنَيِّ بِعْ مَالَنَا فَاقْضِ دَيْنِي وَأَوْصَى بِالثُّلُثِ وَثُلُثِهِ لِبَنِيهِ يَعْنِي بَنِي عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ يَقُولُ ثُلُثُ الثُّلُثِ فَإِنْ فَضَلَ مِنْ مَالِنَا فَضْلٌ بَعْدَ قَضَاءِ الدَّيْنِ شَيْءٌ فَثُلُثُهُ لِوَلَدِكَ قَالَ هِشَامٌ وَكَانَ بَعْضُ وَلَدِ عَبْدِ اللَّهِ قَدْ وَازَى بَعْضَ بَنِي الزُّبَيْرِ خُبَيْبٌ وَعَبَّادٌ وَلَهُ يَوْمَئِذٍ تِسْعَةُ بَنِينَ وَتِسْعُ بَنَاتٍ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ فَجَعَلَ يُوصِينِي بِدَيْنِهِ وَيَقُولُ يَا بُنَيِّ إِنْ عَجَزْتَ عَنْهُ فِي شَيْءٍ فَاسْتَعِنْ عَلَيْهِ مَوْلَايَ قَالَ فَوَاللَّهِ مَا دَرَيْتُ مَا أَرَادَ حَتَّى قُلْتُ يَا أَبَةِ مَنْ مَوْلَاكَ قَالَ اللَّهُ قَالَ فَوَاللَّهِ مَا وَقَعْتُ فِي كُرْبَةٍ مِنْ دَيْنِهِ إِلَّا قُلْتُ يَا مَوْلَى الزُّبَيْرِ اقْضِ عَنْهُ دَيْنَهُ فَيَقْضِيهِ فَقُتِلَ الزُّبَيْرُ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ وَلَمْ يَدَعْ دِينَارًا وَلَا دِرْهَمًا إِلَّا أَرَضِينَ مِنْهَا الْغَابَةُ وَإِحْدَى عَشْرَةَ دَارًا بِالْمَدِينَةِ وَدَارَيْنِ بِالْبَصْرَةِ وَدَارًا بِالْكُوفَةِ وَدَارًا بِمِصْرَ قَالَ وَإِنَّمَا كَانَ دَيْنُهُ الَّذِي عَلَيْهِ أَنَّ الرَّجُلَ كَانَ يَأْتِيهِ بِالْمَالِ فَيَسْتَوْدِعُهُ إِيَّاهُ فَيَقُولُ الزُّبَيْرُ لَا وَلَكِنَّهُ سَلَفٌ فَإِنِّي أَخْشَى عَلَيْهِ الضَّيْعَةَ وَمَا وَلِيَ إِمَارَةً قَطُّ وَلَا جِبَايَةَ خَرَاجٍ وَلَا شَيْئًا إِلَّا أَنْ يَكُونَ فِي غَزْوَةٍ مَعَ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَوْ مَعَ أَبِي بَكْرٍ وَعُمَرَ وَعُثْمَانَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الزُّبَيْرِ فَحَسَبْتُ مَا عَلَيْهِ مِنْ الدَّيْنِ فَوَجَدْتُهُ أَلْفَيْ أَلْفٍ وَمِائَتَيْ أَلْفٍ قَالَ فَلَقِيَ حَكِيمُ بْنُ حِزَامٍ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ الزُّبَيْرِ فَقَالَ يَا ابْنَ أَخِي كَمْ عَلَى أَخِي مِنْ الدَّيْنِ فَكَتَمَهُ فَقَالَ مِائَةُ أَلْفٍ فَقَالَ حَكِيمٌ وَاللَّهِ مَا أُرَى أَمْوَالَكُمْ تَسَعُ لِهَذِهِ فَقَالَ لَهُ عَبْدُ اللَّهِ أَفَرَأَيْتَكَ إِنْ كَانَتْ أَلْفَيْ أَلْفٍ وَمِائَتَيْ أَلْفٍ قَالَ مَا أُرَاكُمْ تُطِيقُونَ هَذَا فَإِنْ عَجَزْتُمْ عَنْ شَيْءٍ مِنْهُ فَاسْتَعِينُوا بِي قَالَ وَكَانَ الزُّبَيْرُ اشْتَرَى الْغَابَةَ بِسَبْعِينَ وَمِائَةِ أَلْفٍ فَبَاعَهَا عَبْدُ اللَّهِ بِأَلْفِ أَلْفٍ وَسِتِّ مِائَةِ أَلْفٍ ثُمَّ قَامَ فَقَالَ مَنْ كَانَ لَهُ عَلَى الزُّبَيْرِ حَقٌّ فَلْيُوَافِنَا بِالْغَابَةِ فَأَتَاهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ وَكَانَ لَهُ عَلَى الزُّبَيْرِ أَرْبَعُ مِائَةِ أَلْفٍ فَقَالَ لِعَبْدِ اللَّهِ إِنْ شِئْتُمْ تَرَكْتُهَا لَكُمْ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ لَا قَالَ فَإِنْ شِئْتُمْ جَعَلْتُمُوهَا فِيمَا تُؤَخِّرُونَ إِنْ أَخَّرْتُمْ فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ لَا قَالَ قَالَ فَاقْطَعُوا لِي قِطْعَةً فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ لَكَ مِنْ هَاهُنَا إِلَى هَاهُنَا قَالَ فَبَاعَ مِنْهَا فَقَضَى دَيْنَهُ فَأَوْفَاهُ وَبَقِيَ مِنْهَا أَرْبَعَةُ أَسْهُمٍ وَنِصْفٌ فَقَدِمَ عَلَى مُعَاوِيَةَ وَعِنْدَهُ عَمْرُو بْنُ عُثْمَانَ وَالْمُنْذِرُ بْنُ الزُّبَيْرِ وَابْنُ زَمْعَةَ فَقَالَ لَهُ مُعَاوِيَةُ كَمْ قُوِّمَتْ الْغَابَةُ قَالَ كُلُّ سَهْمٍ مِائَةَ أَلْفٍ قَالَ كَمْ بَقِيَ قَالَ أَرْبَعَةُ أَسْهُمٍ وَنِصْفٌ قَالَ الْمُنْذِرُ بْنُ الزُّبَيْرِ قَدْ أَخَذْتُ سَهْمًا بِمِائَةِ أَلْفٍ قَالَ عَمْرُو بْنُ عُثْمَانَ قَدْ أَخَذْتُ سَهْمًا بِمِائَةِ أَلْفٍ وَقَالَ ابْنُ زَمْعَةَ قَدْ أَخَذْتُ سَهْمًا بِمِائَةِ أَلْفٍ فَقَالَ مُعَاوِيَةُ كَمْ بَقِيَ فَقَالَ سَهْمٌ وَنِصْفٌ قَالَ قَدْ أَخَذْتُهُ بِخَمْسِينَ وَمِائَةِ أَلْفٍ قَالَ وَبَاعَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ نَصِيبَهُ مِنْ مُعَاوِيَةَ بِسِتِّ مِائَةِ أَلْفٍ فَلَمَّا فَرَغَ ابْنُ الزُّبَيْرِ مِنْ قَضَاءِ دَيْنِهِ قَالَ بَنُو الزُّبَيْرِ اقْسِمْ بَيْنَنَا مِيرَاثَنَا قَالَ لَا وَاللَّهِ لَا أَقْسِمُ بَيْنَكُمْ حَتَّى أُنَادِيَ بِالْمَوْسِمِ أَرْبَعَ سِنِينَ أَلَا مَنْ كَانَ لَهُ عَلَى الزُّبَيْرِ دَيْنٌ فَلْيَأْتِنَا فَلْنَقْضِهِ قَالَ فَجَعَلَ كُلَّ سَنَةٍ يُنَادِي بِالْمَوْسِمِ فَلَمَّا مَضَى أَرْبَعُ سِنِينَ قَسَمَ بَيْنَهُمْ قَالَ فَكَانَ لِلزُّبَيْرِ أَرْبَعُ نِسْوَةٍ وَرَفَعَ الثُّلُثَ فَأَصَابَ كُلَّ امْرَأَةٍ أَلْفُ أَلْفٍ وَمِائَتَا أَلْفٍ فَجَمِيعُ مَالِهِ خَمْسُونَ أَلْفَ أَلْفٍ وَمِائَتَا أَلْفٍ

[Ishak bin Ibrahim] bize şeýle diýdi: Men [Abu Usamadan]: "[Hişam bin Urwa] size [kakasyndan] [Abdullah bin Az Zubeýrden] näme diýdi?" diýip soradym. Soňra ol: "Zubeýr Düýe söweşine gatnaşanda meni çagyrdy, men onuň ýanynda durdum" diýdi. Ol: "Eý oglum, bil, şu gün hiç kim zalym ýa-da ezilen adamdan başga öldürilmez. Aslynda, men şu gün özümi diňe ezilen adam hökmünde öldürilen hasaplaýaryn we meni iň köp aladalandyrýan zat meniň bergim, seniň pikiriňçe, şol bergiden bize bir zat galarmy?" Ol sözüni dowam etdi: "Eý oglum, onda biziň emlägimizi sat we bergimi töle". Az Zubeýr emläginiň üçden bir bölegini, üçden bir bölegini bolsa çagalaryna, ýagny Beni 'Abdullah bin Az Zubeýre wesýet etdi. Ol ýene-de: "Üçden bir bölegini. Eger bergini töleýänimizden soň baýlygymyzdan köp bolsa, onuň üçden bir bölegi ogluňyza bolsun" diýdi. Hişam: Abdullahyň käbir çagalary Zubeýriň käbir çagalary, ýagny Hubaýb we Abbad bilen deň ýaşdady. Şol wagt Zubeýriň dokuz ogly we dokuz gyzy bardy. Abdullah şeýle diýdi: Ol - Zubeýr - maňa bergileri barada wesýet edip: "Eý oglum, eger bergimi töläp bilmeseň, hojaýynymdan kömek sora" diýdi. Abdullah şeýle diýdi: "Allaha kasam bolsun, men onuň näme diýjek bolýandygyny bilmedim, eý kakam, hojaýynyň kim?" diýip soraýança. Ol: "Allaha kasam bolsun" diýdi. Abdullah şeýle diýdi: "Allaha kasam bolsun, men doga edenden soň onuň bergisini tölemekde hiç hili kynçylyk çekmedim; "ÝA MÖWLE ZUBAÝR, IQDHI 'ANHU DAÝNAHU" Eý Zubeýriň hojaýyny, onuň bergisini töle". Şeýdip, Alla ony töledi. - Mundan başga-da, Abdullah şeýle diýdi:- "Soňra Az Zubeýr, Alla ondan razy bolsun, öldürildi we iki bölek ýer bölegini, biri tokaý we on bir öýi Medinede, iki öýi Basrada, bir öýi Kufada we başga bir öýi Müsürde galdyrdy. Abdullah şeýle diýdi: "Onuň jogapkärçiligi bolan bergi, kimdir biri oňa ynanmak we gözegçilik etmek üçin emläk bilen gelende ýüze çykdy" diýip, Az Zubeýr aýtdy: "Ýok, ýöne ony meniň karzym ediň - men ony soň tölärin - sebäbi men onuň ýitirilmeginden gorkýaryn, hatda meniň hiç hili güýjim ýok we hatda ekin ýygnaýjysy bolmasam-da - salgyt ýa-da başga bir güýç bolmasam-da, hemişe Pygamber sallallahu aleýhi wesellem, Abu Bekr, Omar ýa-da Osman bilen söweşe çykaryn." Abdullah bin Az Zubeýr şeýle diýdi: "Soňra men onuň çeken bergisini hasapladym we iki million iki ýüz ýigrimi müň aldym." Urwah şeýle diýdi: "Hakim bin Hizam Abdullah bin Az Zubeýr bilen duşuşdy we şeýle diýdi: — Eý, doganymyň ogly, doganym näçe bergili? — diýdi. — Abdullah muny gizlin saklap, — iki ýüz müň — diýdi. Kazy: — Alla ant içýärin, men seniň baýlygyňyň bu bergileri tölemek üçin ýetmez diýip pikir etdim. — diýdi. Abdullah oňa: — Eger emlägiň iki million iki ýüz müň bolsa, näme pikir edersiň? — diýdi. Kazy: — Men seniň henizem töläp bilmejekdigiňi pikir edýärdim. Eger mümkinçiligiň ýok bolsa, menden kömek soraň. — diýdi. Urwah: — Öň Zubeýr tokaýy ýüz ýetmiş müňe satyn aldy, soňra Abdullah ony bir million alty ýüz müňe satdy, soňra ol ýerinden turup: — Kimde-kim Zubeýre hakly bolsa, bu tokaýdan öz haklaryny talap etsin — diýdi. Şeýdip, Abdullah bin Ja'far Zubeýriň oňa dört ýüz müň bergisi bolandygy sebäpli onuň ýanyna geldi we Abdullaha: — Isleseň, men seniň üçin bergini geçerin — diýdi. Abdullah: — diýdi. 'Ýok'. 'Abdullah bin Ja'far ýene-de şeýle diýdi; 'Ýa-da isleseňiz, ony soňunda töläp bilersiňiz - yza süýşüriň-'. 'Abdullah şeýle diýdi; 'Ýok'. 'Abdullah bin Ja'far ýene-de şeýle diýdi; 'Onda meniň sag tarapymy ölçäň'. 'Abdullah şeýle diýdi; 'Siziň haklaryňyz şu ýerden ol ýere çenli'. -'Urwa- şeýle diýdi; 'Şeýlelik bilen 'Abdullah bergisini töläp bilmek üçin tokaý ýeriniň bir bölegini satdy we ýene-de dört ýarym bölek galdy, soňra ol şol wagt onuň ýanynda bolan 'Amru bin Osman, Al Munzir bin Az Zubeýr we Ibnu Zama' bilen duşuşdy. Mu'awiýa ondan: 'Tokaýyň bahasy näçe?' diýip sorady. 'Abdullah şeýle jogap berdi; 'Her bölek ýüz müňe deňdir'. Mu'awiýa ýene-de sorady; 'Näçe galdy?'. 'Abdullah şeýle diýdi; 'Dört ýarym bölek'. Al Munzir bin Az Zubeýr şeýle diýdi; 'Men ýüz müňlük paýymy aldym'. 'Amru bin Osman: 'Men ýüz müňlük paýymy aldym' diýdi. Ibn Zamaa: 'Men hem ýüz müňlük paýymy aldym' diýdi. Soňra Mu'awiýa: 'Näçe galdy?' diýdi. 'Abdullah: 'Bir ýarym paý' diýdi. Mu'awiýa: 'Men ony ýüz elli müň töläp aldym' diýdi. 'Urwa: 'Şeýlelik bilen, 'Abdullah bin Ja'far öz paýyny Mu'awiýa alty ýüz müňe satdy' diýdi. -'Abdullah- Ibn Az Zubeýr kakasynyň bergisini töläp gutarandan soň, Az Zubeýriň beýleki ogullary: 'Miras hukuklarymyzy paýlaşyň' diýdiler. 'Abdullah: 'Allaha and bolsun, men ony Hajyň dört möwsüminde Az Zubeýrde hak-hukugy bolan adamyň bize gelmegini we ony töläp biljekdigimizi yglan edýänçäm, ony siziň bilen paýlaşmaryn' diýdi. 'Urwa: ' «Şeýlelikde, Abdulla her Haj möwsümini yglan etdi. Dört möwsüm geçenden soň, ony olara — Zubeýriň ogullaryna — paýlady». Urwa şeýle diýdi: «Zubeýr dört aýaly galdyrdy, şonuň üçin Abdulla kakasynyň emläginiň üçden bir bölegini kakasynyň wesýeti hökmünde bölüp goýdy, şonuň üçin Zubeýriň her bir aýaly bir million iki ýüz müň, Zubeýriň jemi emlägi bolsa elli million iki ýüz müň boldy».