Kisah perjalanan Nabi Musa 'alaihissalam menuntut ilmu dan pertemuannya dengan Nabi Khidhir 'alaihissalam
Imam Tirmidzi : 3074
حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ قَالَ قُلْتُ لِابْنِ عَبَّاسٍإِنَّ نَوْفًا الْبِكَالِيَّ يَزْعُمُ أَنَّ مُوسَى صَاحِبَ بَنِي إِسْرَائِيلَ لَيْسَ بِمُوسَى صَاحِبِ الْخَضِرِ قَالَ كَذَبَ عَدُوُّ اللَّهِ سَمِعْتُ أُبَيَّ بْنَ كَعْبٍ يَقُولُ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَقُولُ قَامَ مُوسَى خَطِيبًا فِي بَنِي إِسْرَائِيلَ فَسُئِلَ أَيُّ النَّاسِ أَعْلَمُ فَقَالَ أَنَا أَعْلَمُ فَعَتَبَ اللَّهُ عَلَيْهِ إِذْ لَمْ يَرُدَّ الْعِلْمَ إِلَيْهِ فَأَوْحَى اللَّهُ إِلَيْهِ أَنَّ عَبْدًا مِنْ عِبَادِي بِمَجْمَعِ الْبَحْرَيْنِ هُوَ أَعْلَمُ مِنْكَ قَالَ أَيْ رَبِّ فَكَيْفَ لِي بِهِ فَقَالَ لَهُ احْمِلْ حُوتًا فِي مِكْتَلٍ فَحَيْثُ تَفْقِدُ الْحُوتَ فَهُوَ ثَمَّ فَانْطَلَقَ وَانْطَلَقَ مَعَهُ فَتَاهُ وَهُوَ يُوشَعُ بْنُ نُونٍ فَجَعَلَ مُوسَى حُوتًا فِي مِكْتَلٍ فَانْطَلَقَ هُوَ وَفَتَاهُ يَمْشِيَانِ حَتَّى أَتَيَا الصَّخْرَةَ فَرَقَدَ مُوسَى وَفَتَاهُ فَاضْطَرَبَ الْحُوتُ فِي الْمِكْتَلِ حَتَّى خَرَجَ مِنْ الْمِكْتَلِ فَسَقَطَ فِي الْبَحْرِ قَالَ وَأَمْسَكَ اللَّهُ عَنْهُ جِرْيَةَ الْمَاءِ حَتَّى كَانَ مِثْلَ الطَّاقِ وَكَانَ لِلْحُوتِ سَرَبًا وَكَانَ لِمُوسَى وَلِفَتَاهُ عَجَبًا فَانْطَلَقَا بَقِيَّةَ يَوْمِهِمَا وَلَيْلَتِهِمَا وَنُسِّيَ صَاحِبُ مُوسَى أَنْ يُخْبِرَهُ فَلَمَّا أَصْبَحَ مُوسَى قَالَ لِفَتَاهُ{ آتِنَا غَدَاءَنَا لَقَدْ لَقِينَا مِنْ سَفَرِنَا هَذَا نَصَبًا }قَالَ وَلَمْ يَنْصَبْ حَتَّى جَاوَزَ الْمَكَانَ الَّذِي أُمِرَ بِهِ قَالَ{ أَرَأَيْتَ إِذْ أَوَيْنَا إِلَى الصَّخْرَةِ فَإِنِّي نَسِيتُ الْحُوتَ وَمَا أَنْسَانِيهُ إِلَّا الشَّيْطَانُ أَنْ أَذْكُرَهُ وَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ عَجَبًا }قَالَ مُوسَى{ ذَلِكَ مَا كُنَّا نَبْغِ فَارْتَدَّا عَلَى آثَارِهِمَا قَصَصًا }قَالَ يَقُصَّانِ آثَارَهُمَا قَالَ سُفْيَانُ يَزْعُمُ نَاسٌ أَنَّ تِلْكَ الصَّخْرَةَ عِنْدَهَا عَيْنُ الْحَيَاةِ وَلَا يُصِيبُ مَاؤُهَا مَيِّتًا إِلَّا عَاشَ قَالَ وَكَانَ الْحُوتُ قَدْ أُكِلَ مِنْهُ فَلَمَّا قُطِرَ عَلَيْهِ الْمَاءُ عَاشَ قَالَ فَقَصَّا آثَارَهُمَا حَتَّى أَتَيَا الصَّخْرَةَ فَرَأَى رَجُلًا مُسَجًّى عَلَيْهِ بِثَوْبٍ فَسَلَّمَ عَلَيْهِ مُوسَى فَقَالَ أَنَّى بِأَرْضِكَ السَّلَامُ قَالَ أَنَا مُوسَى قَالَ مُوسَى بَنِي إِسْرَائِيلَ قَالَ نَعَمْ قَالَ يَا مُوسَى إِنَّكَ عَلَى عِلْمٍ مِنْ عِلْمِ اللَّهِ عَلَّمَكَهُ لَا أَعْلَمُهُ وَأَنَا عَلَى عِلْمٍ مِنْ عِلْمِ اللَّهِ عَلَّمَنِيهِ لَا تَعْلَمُهُ فَقَالَ مُوسَى{ هَلْ أَتَّبِعُكَ عَلَى أَنْ تُعَلِّمَنِ مِمَّا عُلِّمْتَ رُشْدًا قَالَ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا وَكَيْفَ تَصْبِرُ عَلَى مَا لَمْ تُحِطْ بِهِ خُبْرًا قَالَ سَتَجِدُنِي إِنْ شَاءَ اللَّهُ صَابِرًا وَلَا أَعْصِي لَكَ أَمْرًا }قَالَ لَهُ الْخَضِرُ{ فَإِنْ اتَّبَعْتَنِي فَلَا تَسْأَلْنِي عَنْ شَيْءٍ حَتَّى أُحْدِثَ لَكَ مِنْهُ ذِكْرًا }قَالَ نَعَمْ فَانْطَلَقَ الْخَضِرُ وَمُوسَى يَمْشِيَانِ عَلَى سَاحِلِ الْبَحْرِ فَمَرَّتْ بِهِمَا سَفِينَةٌ فَكَلَّمَاهُمْ أَنْ يَحْمِلُوهُمَا فَعَرَفُوا الْخَضِرَ فَحَمَلُوهُمَا بِغَيْرِ نَوْلٍ فَعَمَدَ الْخَضِرُ إِلَى لَوْحٍ مِنْ أَلْوَاحِ السَّفِينَةِ فَنَزَعَهُ فَقَالَ لَهُ مُوسَى قَوْمٌ حَمَلُونَا بِغَيْرِ نَوْلٍ عَمَدْتَ إِلَى سَفِينَتِهِمْ فَخَرَقْتَهَا{ لِتُغْرِقَ أَهْلَهَا لَقَدْ جِئْتَ شَيْئًا إِمْرًا قَالَ أَلَمْ أَقُلْ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا قَالَ لَا تُؤَاخِذْنِي بِمَا نَسِيتُ وَلَا تُرْهِقْنِي مِنْ أَمْرِي عُسْرًا }ثُمَّ خَرَجَا مِنْ السَّفِينَةِ فَبَيْنَمَا هُمَا يَمْشِيَانِ عَلَى السَّاحِلِ وَإِذَا غُلَامٌ يَلْعَبُ مَعَ الْغِلْمَانِ فَأَخَذَ الْخَضِرُ بِرَأْسِهِ فَاقْتَلَعَهُ بِيَدِهِ فَقَتَلَهُ قَالَ لَهُ مُوسَى{ أَقَتَلْتَ نَفْسًا زَكِيَّةً بِغَيْرِ نَفْسٍ لَقَدْ جِئْتَ شَيْئًا نُكْرًا قَالَ أَلَمْ أَقُلْ لَكَ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا }قَالَ وَهَذِهِ أَشَدُّ مِنْ الْأُولَى{ قَالَ إِنْ سَأَلْتُكَ عَنْ شَيْءٍ بَعْدَهَا فَلَا تُصَاحِبْنِي قَدْ بَلَغْتَ مِنْ لَدُنِّي عُذْرًا فَانْطَلَقَا حَتَّى إِذَا أَتَيَا أَهْلَ قَرْيَةٍ اسْتَطْعَمَا أَهْلَهَا فَأَبَوْا أَنْ يُضَيِّفُوهُمَا فَوَجَدَا فِيهَا جِدَارًا يُرِيدُ أَنْ يَنْقَضَّ }يَقُولُ مَائِلٌ فَقَالَ الْخَضِرُ بِيَدِهِ هَكَذَا{ فَأَقَامَهُ }فَقَالَ لَهُ مُوسَى قَوْمٌ أَتَيْنَاهُمْ فَلَمْ يُضَيِّفُونَا وَلَمْ يُطْعِمُونَا{ لَوْ شِئْتَ لَاتَّخَذْتَ عَلَيْهِ أَجْرًا قَالَ هَذَا فِرَاقُ بَيْنِي وَبَيْنِكَ سَأُنَبِّئُكَ بِتَأْوِيلِ مَا لَمْ تَسْتَطِعْ عَلَيْهِ صَبْرًا }قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَرْحَمُ اللَّهُ مُوسَى لَوَدِدْنَا أَنَّهُ كَانَ صَبَرَ حَتَّى يَقُصَّ عَلَيْنَا مِنْ أَخْبَارِهِمَا قَالَ وَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ الْأُولَى كَانَتْ مِنْ مُوسَى نِسْيَانٌ قَالَ وَجَاءَ عُصْفُورٌ حَتَّى وَقَعَ عَلَى حَرْفِ السَّفِينَةِ ثُمَّ نَقَرَ فِي الْبَحْرِ فَقَالَ لَهُ الْخَضِرُ مَا نَقَصَ عِلْمِي وَعِلْمُكَ مِنْ عِلْمِ اللَّهِ إِلَّا مِثْلُ مَا نَقَصَ هَذَا الْعُصْفُورُ مِنْ الْبَحْرِقَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ وَكَانَ يَعْنِي ابْنَ عَبَّاسٍ يَقْرَأُ وَكَانَ أَمَامَهُمْ مَلِكٌ يَأْخُذُ كُلَّ سَفِينَةٍ صَالِحَةٍ غَصْبًا وَكَانَ يَقْرَأُ وَأَمَّا الْغُلَامُ فَكَانَ كَافِرًا قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَرَوَاهُ الزُّهْرِيُّ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنْ أُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ عَنْ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَقَدْ رَوَاهُ أَبُو إِسْحَقَ الْهَمْدَانِيُّ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنْ أُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ عَنْ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ أَبُو عِيسَى سَمِعْت أَبَا مُزَاحِمٍ السَّمَرْقَنْدِيَّ يَقُولُ سَمِعْتُ عَلِيَّ بْنَ الْمَدِينِيِّ يَقُولُ حَجَجْتُ حَجَّةً وَلَيْسَ لِي هِمَّةٌ إِلَّا أَنْ أَسْمَعَ مِنْ سُفْيَانَ يَذْكُرُ فِي هَذَا الْحَدِيثِ الْخَبَرَ حَتَّى سَمِعْتُهُ يَقُولُ حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ دِينَارٍ وَقَدْ كُنْتُ سَمِعْتُ هَذَا مِنْ سُفْيَانَ مِنْ قَبْلِ ذَلِكَ وَلَمْ يَذْكُرْ فِيهِ الْخَبَرَ
hi byerile [Ibn Abi Umar] u hi byerile [Sufyan] ku suka eka [Amru bin Dinar] ku suka eka [Sa’id bin Jubair] u te: Ndzi byele [Ibnu Abbas] leswaku Naufan Al Bikali a ehleketa leswaku Musa loyi a a ri na Vana va Israel a hi Musa loyi a a ri na Khadlir, yena -Ibn Abbas- u te: Nala wa Allah u hembile, ndzi twile [Ubai bin Ka’ab]. va ku: Ndzi twile Rasulullah sallallaahu 'alaihi wa Salam a ku; 'Muxe u yime emahlweni ka Vana va Israele ku ta nyikela dyondzo kutani a vutisiwile: I mani munhu loyi a nga na vutivi bya le henhla?, a hlamula a ku: Hi mina munhu loyi a nga na vutivi bya le henhla.' kutani Allah a n’wi tshinya hikuva a nga nyikiwanga vutivi, kutani a n’wi hlavutela a ku: Ku ni un’wana exikarhi ka malandza ya Mina enhlanganweni wa malwandle mambirhi loyi a tlakukeke eka wena hi vutivi. Musa u vutisile: Wena Rabb, ndzi nga hlangana njhani na yena? Allah u te: Tisani nhlampfi, loko yi nyamalala kutani hi kona laha yi nga ta va kona. Musa u sukile a heleketiwa hi nandza wa yena - mudyondzisiwa wa yena - ku nga Yusya' bin Nun. Musa u veke nhlampfi exikhwameni kutani lavambirhi va suka hi milenge loko va fika eribyeni, havumbirhi bya vona va etlele, nhlampfi yi rhurha yi hetelela yi wela elwandle kutani Allah a khoma ku khuluka ka mati leswaku ya hundzuka buloho ro fana na arch leri nga hundzuka ndhawu ya tihlampfi to hlambela, leswi endleke leswaku Musa na munghana wa yena va hlamala. Lava vambirhi va tlhele va teka riendzo va ri karhi va heta vusiku ni nhlikanhi. Munghana wa yena u rivele ku n’wi tsundzuxa kutani hi siku leri landzelaka Musa a ku eka mudyondzisiwa wa yena: ‘Hi tisele swakudya swa hina; hakunene hi titwe hi karhele eka riendzo ra hina’. -Al Israa`: 62- a nga titwi a karhele ku kondza a fika endhawini leyi vekiweke munghana wa yena u te: 'Xana wa swi tiva loko hi lava vutumbelo eribyeni, ndzi rivele - ku mi byela hi - nhlampfi naswona a ku na munhu loyi a ndzi rivaleke ku mi byela hi yona handle ka Sathana naswona nhlampfi yi teke ndlela ya yona elwandle hi ndlela yo hlamarisa swinene.' Musa aku: Hi yona -ndhawu- leyi hi yi lavaka. Kutani lavambirhi va vuyile, va landzela mikondzo ya vona yo sungula’. -Al Israa`: 63-64- kutani lavambirhi va lava swikombiso swa vona nakambe. -Sufyan- aku: Vanhu a va ehleketa leswaku eribyeni ku na xihlovo xa vutomi, loko mati yo wela ehenhla ka nchumu lowu a wu file kutani wu ta va wu hanya, u tlhele a ku: Nhlampfi yi huma ematini leswaku loko yi phatsama hi mati yi hanya -yi wela elwandle- va ya emahlweni va landzelela ndlela yo sungula ku kondza va fika eribyeni va vona wanuna a funengetiwe hi swiambalo kutani Musa a n'wi xeweta, yena -Khadlir- aku: Swi njhani ku na ku xeweta etikweni ra ka n'wina? Muxe u te: Hi mina Muxe. Khadlir aku: Musa wa Israel? Musa a hlamula a ku: Ina. Yena -Khadlir- u te: O Musa, hakunene u na vutivi bya vutivi byo tala bya Allah lebyi u dyondzisiweke byona naswona a ndzi nga byi tivi. Naswona ndzi na vutivi ku suka eka vutivi byo tala bya Allah lebyi ndzi dyondzisiweke swona naswona n'wina a mi swi tivi'. Musa aku eka Khadlir: Xana ndzi nga ku landzelela leswaku u ndzi dyondzisa vutivi lebyi faneleke exikarhi ka vutivi lebyi u dyondzisiweke byona? U hlamule a ku: Entiyisweni, a wu nge pfuki u swi kotile ku ndzi lehisa mbilu. Naswona u nga lehisa mbilu njhani hi nchumu wo karhi, lowu u nga riki na vutivi lebyi eneleke ha wona? Musa aku: Loko Xikwembu xi swi rhandza, u ta ndzi kuma munhu wo lehisa mbilu, naswona a ndzi nge ku kaneti hi nchumu. A ku: Loko u ndzi landzela, kutani u nga ndzi vutisi hi nchumu, ku kondza mina hi ndzexe ndzi ku hlamusela swona'. -Al Israa`: 66-70- Musa a hlamula a ku: Ina. Kutani Musa na Khadlir va suka hi milenge eribuweni ra lwandle, kutani xikepe xi hundza emahlweni ka yena kutani lavambirhi va va kombela - n’wini wa xikepe - leswaku va famba na vona, va lemuka Khidr va n’wi teka va nga hakeriwi, kutani Khidr hi vomu a humesa rin’wana ra mapulanga ya xikepe. Musa aku: Ha yini u endlile leswi eka vanhu lava a va famba na vona va nga hakeriwi?' Entiyisweni, u endle xihoxo lexikulu. Yena -Khadlir- u te: Xana a ndzi vulanga leswaku: Hakunene a wu nge pfuki u ndzi lehise mbilu. Musa u te: U nga ndzi xupuli hikwalaho ka ku rivala ka mina naswona u nga ndzi tikiseli hi ku nonon’hweriwa kwihi na kwihi etimhakeni ta mina. -Al Israa`: 71-73- Kutani havumbirhi bya vona va huma ebyatsweni naswona loko va ri karhi va famba eribuweni a ku ri na n’wana loyi a tlanga na n’wana un’wana, kutani Khadhir u n’wi khome nhloko a n’wi dlaya. Musa a ku eka yena: 'Ha yini u dlaye moya wo tenga, ku nga ri hikuva wu dlaye wun'wana? Hakunene, u endle nchumu wo biha.’ Khidhr u te: ‘Xana a ndzi ku byelanga leswaku a wu nge swi koti ku ndzi lehisa mbilu?’ -Al Israa`: 74-75- U te: Leswi swi bihe ngopfu ku tlula swo sungula. Musa aku: 'Loko ndzi ku vutisa hi nchumu endzhaku ka leswi, unga ndzi hlayisi na wena, hakunene u ndzi nyikile xivangelo lexi ringaneleke.' Hiloko havumbirhi bya vona va ya emahlweni; ku kondza loko va fika eka vanhu va muti, va va kombela leswaku va va tsakisa, kambe a va nga va tsakeli, kutani va kuma emutini rirhangu leri a ri ri kusuhi ni ku mbundzumuka. -Al Israa`: 76-77- u te: -Rirhangu- ri rhendzelekile, Khadlir u kombetele hi voko ra yena hi ndlela leyi 'Kutani -Khadlir- a lulamisa rirhangu'. -Al Israa`: 77- kutani Musa a ku eka yena: '-Ha yini u lava ku endla leswi, kasi- a va hi amukeli tani hi vayeni kumbe ku hi nyika swakudya? Musa aku: 'Loko a wu swi lava, a wu ta va u teke muholo wa swona'. Khadlir u te: ‘Leswi i ku hambana exikarhi ka mina na wena; Endzhaku ndzi ta ku byela xikongomelo xa swiendlo leswi u nga ta ka u nga swi rindzeli'. -Al Israa`: 77-78- Rasulullah sallallaahu 'alaihi wa Salam u te: 'Onge Allah a nga va na tintswalo eka Musa, loko a ri munhu wo lehisa mbilu, Allah a a ta va a hi byerile mahungu yo tala hi vona havambirhi'. Muprofeta u tlhele a ku: ‘Nchumu wo sungula, i nchumu lowu Muxe a wu rivaleke, xinyenyana xi fike xi fika xi fika xi dzima etlhelo ka xikepe xi tlhela xi rhurhumela eka nchumu wun’wana elwandle. Khadlir a ku eka yena: Vutivi bya mina na vutivi bya wena a swi nge hunguti vutivi bya Allah nikatsongo, tanihi leswi lwandle ri nga ta ka ri nga hungutiwi hi ku rhurhumela ka xinyenyana. Sa’id bin Jubair u vule leswaku Ibn Abbas u hlayile: WAKAANAT AMAAMAHUM MALIKUN YA’KHUDZU KULLAH SAFIINATIN SHOOLIHATIN GHOSBAN - Eka Qur’an a hi amaamahum kambe i waro’ahum, naswona a ku na rito shaalihatin - leri vulaka leswaku ‘Naswona emahlweni ka vona ku na hosi leyi nga ta khoma xikepe xa vona lexinene hi matimba’. U tlhele a hlaya: 'WA-AMMAL GHULAAMU FAKAANA KAAFIRON - Eka marito ya Qur'anic a ku na rito kaafiron - leri vulaka leswaku; Loko ku ri n'wana - loyi a dlayiweke - endzhaku u ta va mupfumeri.' Abu Isa u vule leswaku hadith leyi i hasan sahih. [Az Zuhri] u swi hlamuserile ku suka eka [Ubaidullah bin Abdullah bin Utbah] ku suka eka [Ibn Abbas] ku suka eka [Ubai bin Ka’ab] ku suka eka muprofeta sallallaahu ‘alaihi wa Salam. Naswona [Abu Ishaq Al Hamdani] u swi hlamuserile ku suka eka [Sa’id bin Jubair] ku suka eka [Ibn Abbas] ku suka eka [Ubai bin Ka’ab] ku suka eka muprofeta sallallaahu ‘alaihi wa Salam. Abu Isa u te: Ndzi twe [Abu Muzahim As Samarqandi] a ku: Ndzi twe [Ali bin Al Madini] a ku: Ndzi ye eHajj naswona a ndzi nga ri na ku tsakela kun’wana handle ko twa ku suka eka [Sufyan] a vulavula hi khabar eka hadith leyi ku fikela loko ndzi n’wi twa a ku: Ndzi hi byerile [Amru bin Dinar], ndzi tshame ndzi twa hadith leyi ku suka eka Sufyan kambe a nga boxi khabar eka yona.