Keutamaan Umar bin Khaththab
Imam Bukhari : 3424
حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ عَنْ حُصَيْنٍ عَنْ عَمْرِو بْنِ مَيْمُونٍ قَالَ رَأَيْتُ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُقَبْلَ أَنْ يُصَابَ بِأَيَّامٍ بِالْمَدِينَةِ وَقَفَ عَلَى حُذَيْفَةَ بْنِ الْيَمَانِ وَعُثْمَانَ بْنِ حُنَيْفٍ قَالَ كَيْفَ فَعَلْتُمَا أَتَخَافَانِ أَنْ تَكُونَا قَدْ حَمَّلْتُمَا الْأَرْضَ مَا لَا تُطِيقُ قَالَا حَمَّلْنَاهَا أَمْرًا هِيَ لَهُ مُطِيقَةٌ مَا فِيهَا كَبِيرُ فَضْلٍ قَالَ انْظُرَا أَنْ تَكُونَا حَمَّلْتُمَا الْأَرْضَ مَا لَا تُطِيقُ قَالَ قَالَا لَا فَقَالَ عُمَرُ لَئِنْ سَلَّمَنِي اللَّهُ لَأَدَعَنَّ أَرَامِلَ أَهْلِ الْعِرَاقِ لَا يَحْتَجْنَ إِلَى رَجُلٍ بَعْدِي أَبَدًا قَالَ فَمَا أَتَتْ عَلَيْهِ إِلَّا رَابِعَةٌ حَتَّى أُصِيبَ قَالَ إِنِّي لَقَائِمٌ مَا بَيْنِي وَبَيْنَهُ إِلَّا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبَّاسٍ غَدَاةَ أُصِيبَ وَكَانَ إِذَا مَرَّ بَيْنَ الصَّفَّيْنِ قَالَ اسْتَوُوا حَتَّى إِذَا لَمْ يَرَ فِيهِنَّ خَلَلًا تَقَدَّمَ فَكَبَّرَ وَرُبَّمَا قَرَأَ سُورَةَ يُوسُفَ أَوْ النَّحْلَ أَوْ نَحْوَ ذَلِكَ فِي الرَّكْعَةِ الْأُولَى حَتَّى يَجْتَمِعَ النَّاسُ فَمَا هُوَ إِلَّا أَنْ كَبَّرَ فَسَمِعْتُهُ يَقُولُ قَتَلَنِي أَوْ أَكَلَنِي الْكَلْبُ حِينَ طَعَنَهُ فَطَارَ الْعِلْجُ بِسِكِّينٍ ذَاتِ طَرَفَيْنِ لَا يَمُرُّ عَلَى أَحَدٍ يَمِينًا وَلَا شِمَالًا إِلَّا طَعَنَهُ حَتَّى طَعَنَ ثَلَاثَةَ عَشَرَ رَجُلًا مَاتَ مِنْهُمْ سَبْعَةٌ فَلَمَّا رَأَى ذَلِكَ رَجُلٌ مِنْ الْمُسْلِمِينَ طَرَحَ عَلَيْهِ بُرْنُسًا فَلَمَّا ظَنَّ الْعِلْجُ أَنَّهُ مَأْخُوذٌ نَحَرَ نَفْسَهُ وَتَنَاوَلَ عُمَرُ يَدَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ فَقَدَّمَهُ فَمَنْ يَلِي عُمَرَ فَقَدْ رَأَى الَّذِي أَرَى وَأَمَّا نَوَاحِي الْمَسْجِدِ فَإِنَّهُمْ لَا يَدْرُونَ غَيْرَ أَنَّهُمْ قَدْ فَقَدُوا صَوْتَ عُمَرَ وَهُمْ يَقُولُونَ سُبْحَانَ اللَّهِ سُبْحَانَ اللَّهِ فَصَلَّى بِهِمْ عَبْدُ الرَّحْمَنِ صَلَاةً خَفِيفَةً فَلَمَّا انْصَرَفُوا قَالَ يَا ابْنَ عَبَّاسٍ انْظُرْ مَنْ قَتَلَنِي فَجَالَ سَاعَةً ثُمَّ جَاءَ فَقَالَ غُلَامُ الْمُغِيرَةِ قَالَ الصَّنَعُ قَالَ نَعَمْ قَالَ قَاتَلَهُ اللَّهُ لَقَدْ أَمَرْتُ بِهِ مَعْرُوفًا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي لَمْ يَجْعَلْ مِيتَتِي بِيَدِ رَجُلٍ يَدَّعِي الْإِسْلَامَ قَدْ كُنْتَ أَنْتَ وَأَبُوكَ تُحِبَّانِ أَنْ تَكْثُرَ الْعُلُوجُ بِالْمَدِينَةِ وَكَانَ الْعَبَّاسُ أَكْثَرَهُمْ رَقِيقًا فَقَالَ إِنْ شِئْتَ فَعَلْتُ أَيْ إِنْ شِئْتَ قَتَلْنَا قَالَ كَذَبْتَ بَعْدَ مَا تَكَلَّمُوا بِلِسَانِكُمْ وَصَلَّوْا قِبْلَتَكُمْ وَحَجُّوا حَجَّكُمْ فَاحْتُمِلَ إِلَى بَيْتِهِ فَانْطَلَقْنَا مَعَهُ وَكَأَنَّ النَّاسَ لَمْ تُصِبْهُمْ مُصِيبَةٌ قَبْلَ يَوْمَئِذٍ فَقَائِلٌ يَقُولُ لَا بَأْسَ وَقَائِلٌ يَقُولُ أَخَافُ عَلَيْهِ فَأُتِيَ بِنَبِيذٍ فَشَرِبَهُ فَخَرَجَ مِنْ جَوْفِهِ ثُمَّ أُتِيَ بِلَبَنٍ فَشَرِبَهُ فَخَرَجَ مِنْ جُرْحِهِ فَعَلِمُوا أَنَّهُ مَيِّتٌ فَدَخَلْنَا عَلَيْهِ وَجَاءَ النَّاسُ فَجَعَلُوا يُثْنُونَ عَلَيْهِ وَجَاءَ رَجُلٌ شَابٌّ فَقَالَ أَبْشِرْ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ بِبُشْرَى اللَّهِ لَكَ مِنْ صُحْبَةِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَقَدَمٍ فِي الْإِسْلَامِ مَا قَدْ عَلِمْتَ ثُمَّ وَلِيتَ فَعَدَلْتَ ثُمَّ شَهَادَةٌ قَالَ وَدِدْتُ أَنَّ ذَلِكَ كَفَافٌ لَا عَلَيَّ وَلَا لِي فَلَمَّا أَدْبَرَ إِذَا إِزَارُهُ يَمَسُّ الْأَرْضَ قَالَ رُدُّوا عَلَيَّ الْغُلَامَ قَالَ يَا ابْنَ أَخِي ارْفَعْ ثَوْبَكَ فَإِنَّهُ أَبْقَى لِثَوْبِكَ وَأَتْقَى لِرَبِّكَ يَا عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ انْظُرْ مَا عَلَيَّ مِنْ الدَّيْنِ فَحَسَبُوهُ فَوَجَدُوهُ سِتَّةً وَثَمَانِينَ أَلْفًا أَوْ نَحْوَهُ قَالَ إِنْ وَفَى لَهُ مَالُ آلِ عُمَرَ فَأَدِّهِ مِنْ أَمْوَالِهِمْ وَإِلَّا فَسَلْ فِي بَنِي عَدِيِّ بْنِ كَعْبٍ فَإِنْ لَمْ تَفِ أَمْوَالُهُمْ فَسَلْ فِي قُرَيْشٍ وَلَا تَعْدُهُمْ إِلَى غَيْرِهِمْ فَأَدِّ عَنِّي هَذَا الْمَالَ انْطَلِقْ إِلَى عَائِشَةَ أُمِّ الْمُؤْمِنِينَ فَقُلْ يَقْرَأُ عَلَيْكِ عُمَرُ السَّلَامَ وَلَا تَقُلْ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ فَإِنِّي لَسْتُ الْيَوْمَ لِلْمُؤْمِنِينَ أَمِيرًا وَقُلْ يَسْتَأْذِنُ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ أَنْ يُدْفَنَ مَعَ صَاحِبَيْهِ فَسَلَّمَ وَاسْتَأْذَنَ ثُمَّ دَخَلَ عَلَيْهَا فَوَجَدَهَا قَاعِدَةً تَبْكِي فَقَالَ يَقْرَأُ عَلَيْكِ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ السَّلَامَ وَيَسْتَأْذِنُ أَنْ يُدْفَنَ مَعَ صَاحِبَيْهِ فَقَالَتْ كُنْتُ أُرِيدُهُ لِنَفْسِي وَلَأُوثِرَنَّ بِهِ الْيَوْمَ عَلَى نَفْسِي فَلَمَّا أَقْبَلَ قِيلَ هَذَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ قَدْ جَاءَ قَالَ ارْفَعُونِي فَأَسْنَدَهُ رَجُلٌ إِلَيْهِ فَقَالَ مَا لَدَيْكَ قَالَ الَّذِي تُحِبُّ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ أَذِنَتْ قَالَ الْحَمْدُ لِلَّهِ مَا كَانَ مِنْ شَيْءٍ أَهَمُّ إِلَيَّ مِنْ ذَلِكَ فَإِذَا أَنَا قَضَيْتُ فَاحْمِلُونِي ثُمَّ سَلِّمْ فَقُلْ يَسْتَأْذِنُ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ فَإِنْ أَذِنَتْ لِي فَأَدْخِلُونِي وَإِنْ رَدَّتْنِي رُدُّونِي إِلَى مَقَابِرِ الْمُسْلِمِينَ وَجَاءَتْ أُمُّ الْمُؤْمِنِينَ حَفْصَةُ وَالنِّسَاءُ تَسِيرُ مَعَهَا فَلَمَّا رَأَيْنَاهَا قُمْنَا فَوَلَجَتْ عَلَيْهِ فَبَكَتْ عِنْدَهُ سَاعَةً وَاسْتَأْذَنَ الرِّجَالُ فَوَلَجَتْ دَاخِلًا لَهُمْ فَسَمِعْنَا بُكَاءَهَا مِنْ الدَّاخِلِ فَقَالُوا أَوْصِ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ اسْتَخْلِفْ قَالَ مَا أَجِدُ أَحَدًا أَحَقَّ بِهَذَا الْأَمْرِ مِنْ هَؤُلَاءِ النَّفَرِ أَوْ الرَّهْطِ الَّذِينَ تُوُفِّيَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَهُوَ عَنْهُمْ رَاضٍ فَسَمَّى عَلِيًّا وَعُثْمَانَ وَالزُّبَيْرَ وَطَلْحَةَ وَسَعْدًا وَعَبْدَ الرَّحْمَنِ وَقَالَ يَشْهَدُكُمْ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ وَلَيْسَ لَهُ مِنْ الْأَمْرِ شَيْءٌ كَهَيْئَةِ التَّعْزِيَةِ لَهُ فَإِنْ أَصَابَتْ الْإِمْرَةُ سَعْدًا فَهُوَ ذَاكَ وَإِلَّا فَلْيَسْتَعِنْ بِهِ أَيُّكُمْ مَا أُمِّرَ فَإِنِّي لَمْ أَعْزِلْهُ عَنْ عَجْزٍ وَلَا خِيَانَةٍ وَقَالَ أُوصِي الْخَلِيفَةَ مِنْ بَعْدِي بِالْمُهَاجِرِينَ الْأَوَّلِينَ أَنْ يَعْرِفَ لَهُمْ حَقَّهُمْ وَيَحْفَظَ لَهُمْ حُرْمَتَهُمْ وَأُوصِيهِ بِالْأَنْصَارِ خَيْرًا{ الَّذِينَ تَبَوَّءُوا الدَّارَ وَالْإِيمَانَ مِنْ قَبْلِهِمْ }أَنْ يُقْبَلَ مِنْ مُحْسِنِهِمْ وَأَنْ يُعْفَى عَنْ مُسِيئِهِمْ وَأُوصِيهِ بِأَهْلِ الْأَمْصَارِ خَيْرًا فَإِنَّهُمْ رِدْءُ الْإِسْلَامِ وَجُبَاةُ الْمَالِ وَغَيْظُ الْعَدُوِّ وَأَنْ لَا يُؤْخَذَ مِنْهُمْ إِلَّا فَضْلُهُمْ عَنْ رِضَاهُمْ وَأُوصِيهِ بِالْأَعْرَابِ خَيْرًا فَإِنَّهُمْ أَصْلُ الْعَرَبِ وَمَادَّةُ الْإِسْلَامِ أَنْ يُؤْخَذَ مِنْ حَوَاشِي أَمْوَالِهِمْ وَيُرَدَّ عَلَى فُقَرَائِهِمْ وَأُوصِيهِ بِذِمَّةِ اللَّهِ وَذِمَّةِ رَسُولِهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَنْ يُوفَى لَهُمْ بِعَهْدِهِمْ وَأَنْ يُقَاتَلَ مِنْ وَرَائِهِمْ وَلَا يُكَلَّفُوا إِلَّا طَاقَتَهُمْ فَلَمَّا قُبِضَ خَرَجْنَا بِهِ فَانْطَلَقْنَا نَمْشِي فَسَلَّمَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ قَالَ يَسْتَأْذِنُ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ قَالَتْ أَدْخِلُوهُ فَأُدْخِلَ فَوُضِعَ هُنَالِكَ مَعَ صَاحِبَيْهِ فَلَمَّا فُرِغَ مِنْ دَفْنِهِ اجْتَمَعَ هَؤُلَاءِ الرَّهْطُ فَقَالَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ اجْعَلُوا أَمْرَكُمْ إِلَى ثَلَاثَةٍ مِنْكُمْ فَقَالَ الزُّبَيْرُ قَدْ جَعَلْتُ أَمْرِي إِلَى عَلِيٍّ فَقَالَ طَلْحَةُ قَدْ جَعَلْتُ أَمْرِي إِلَى عُثْمَانَ وَقَالَ سَعْدٌ قَدْ جَعَلْتُ أَمْرِي إِلَى عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ فَقَالَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ أَيُّكُمَا تَبَرَّأَ مِنْ هَذَا الْأَمْرِ فَنَجْعَلُهُ إِلَيْهِ وَاللَّهُ عَلَيْهِ وَالْإِسْلَامُ لَيَنْظُرَنَّ أَفْضَلَهُمْ فِي نَفْسِهِ فَأُسْكِتَ الشَّيْخَانِ فَقَالَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ أَفَتَجْعَلُونَهُ إِلَيَّ وَاللَّهُ عَلَيَّ أَنْ لَا آلُ عَنْ أَفْضَلِكُمْ قَالَا نَعَمْ فَأَخَذَ بِيَدِ أَحَدِهِمَا فَقَالَ لَكَ قَرَابَةٌ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَالْقَدَمُ فِي الْإِسْلَامِ مَا قَدْ عَلِمْتَ فَاللَّهُ عَلَيْكَ لَئِنْ أَمَّرْتُكَ لَتَعْدِلَنَّ وَلَئِنْ أَمَّرْتُ عُثْمَانَ لَتَسْمَعَنَّ وَلَتُطِيعَنَّ ثُمَّ خَلَا بِالْآخَرِ فَقَالَ لَهُ مِثْلَ ذَلِكَ فَلَمَّا أَخَذَ الْمِيثَاقَ قَالَ ارْفَعْ يَدَكَ يَا عُثْمَانُ فَبَايَعَهُ فَبَايَعَ لَهُ عَلِيٌّ وَوَلَجَ أَهْلُ الدَّارِ فَبَايَعُوهُ
[Musa bin Isma’il] u hlamusele hina [Abu ‘Awanah] ku suka eka [Hushayn] ku suka eka [Amr bin Maimun] loyi a nga te: Ndzi vone [’Umar bin Al Khaththab radliallahu ‘anhu] eMedina masiku ma nga ri mangani a nga si tlhaviwa. A a yime emahlweni ka Hudhayfah bin Al Yaman na ‘Uthman bin Hunaif. 'Umar u vutisile: 'Xana n'wina vambirhi mi njhani? Xana havumbirhi bya n'wina mi chava ku tikisela vanhu va Sawad - lava hakeriwaka xibalo - hi nchumu lowu tlulaka vuswikoti bya vona?' Havumbirhi bya vona va hlamurile va ku: ‘Hi va tikisela hi tipholisi kuya hi vuswikoti bya vona, a ku na ku tlula lokukulu’. 'Umar u te: 'Loko Allah Subhaanahu wa Ta'ala a ndzi ponisa, hakunene ndzi ta tshika tinoni ta vanhu va 'Iraq ti nga lavi wanuna endzhaku ka mina hilaha ku nga heriki'. Mutlhokovetseri u te: 'Endzhaku ka mbulavurisano wolowo, 'Umar a nga hundzanga masiku handle ka siku ra vumune endzhaku ka loko a biwe hi khombo - ku tlhaviwa -.' Mutlhokovetseri -'Amru- u te; 'Ndzi yimile naswona a ku nga ri na munhu exikarhi ka mina na yena handle ka 'Abdullah bin 'Abbas eFajr hi siku leri 'Umar a hlaseriweke hi khombo ha rona.' Loko ri xa, ‘Umar a a lava ku rhangela xikhongelo hi ku hundza hi le tilayini ivi a ku; 'Lunghisa xirhendzevutani'. Loko a nga ha voni vandlha, a ku ri ni swivandla eka milayeni, ‘Umar u ye emahlweni kutani a vula takbir. Swi tikomba onge u hlayile Surah Yusuf kumbe an-Nahl kumbe swin’wana swo fana na sweswo eka rak’ah yo sungula ku pfumelela un’wana na un’wana ku joyina xikhongelo. Loko ndzi nga twi nchumu eka yena handle ka takbir, hi xitshuketa ndzi n’wi twe a huwelela; ‘Un’wana u ndzi dlayile, kumbe u vule tano; ‘mbyana yi ndzi hlasele’, swi tikomba onge un’wana u n’wi tlhave hi banga leri nga ni matlhelo mambirhi. Muhlaseri a nga hundzanga exikarhi ka vanhu lava nga etlhelo ra yena ra xinene kumbe ra ximatsi, kambe u va tlhave na vona ku kondza a tlhava vanhu va khume-nharhu, leswi endleke leswaku nkombo wa vona va fa. Loko un’wana wa Mamoslem a vona xiendlakalo lexi, u lahlele jazi rakwe kutani a ba mudlayi. Naswona loko a swi vona leswaku u ta khomiwa - a nga ha swi koti ku baleka - u tidlayile. 'Umar u khome voko ra 'Abdur Rahman bin 'Auf kutani a n'wi koka emahlweni. Un’wana ni un’wana loyi a a ri ekusuhi na ‘Umar hakunene a a swi vona leswi ndzi swi voneke. Loko ku ri vanhu lava a va ri emakhoneni ya mosque, a va nga swi tivi leswaku ku humelele yini, handle ka loko a va nga ri twanga rito ra ‘Umar. Va te: 'Subhaanalah, Subhaanalah - ku dzuneka eka Allah - '. Kutani ‘Abdur Rahman u ye emahlweni ni xikhongelo xa vandlha hi ku olova. Endzhaku ka loko xikhongelo xi herile, ‘Umar u vutisile: ‘O Ibn ‘Abbas, languta i mani loyi a ndzi dlayeke.’ Ibn 'Abbas u fambe nkarhinyana kutani a vuya kutani a ku: 'Hlonga ra Al Mughirah.' 'Umar u vutisile: 'Oho hlonga leri nga na vutshila byo endla swibakele?' Ibn ’Abbas u hlamule a ku: ‘Ina, swi tano. ‘Umar u te: ‘Onge Allah a nga n’wi dlaya, hakunene ndzi n’wi lerisile ku endla leswinene. Ku dzunisiwa Allah loyi a nga vangaka rifu ra mina emavokweni ya munhu loyi a tivulaka Mumoslem. Hakunene, wena ni tata wa wena a mi swi tsakela loko vanhu lava nga pfumeriki lava nga riki Maarabu va ri karhi va famba-famba eMedina. ‘Abbas hi yena loyi a a ri ni mahlonga yo tala swinene. Ibn ‘Abbas u te: ‘Loko u swi lava, ndzi ta endla xin’wana ni xin’wana. Ndzi vula leswaku loko u swi lava, hi ta va dlaya.’ Ku vula yena. 'Umar u te: 'U hemba, hikuva u nga va dlaya njhani kasi se va vulavule ririmi ra wena, va khongerile va langutane na Qibla ya wena naswona va endla Hajj ku fana na Hajj ya wena.' Kutani 'Umar u yisiwe endlwini ya yena kutani hi n'wi heleketa. Hi nkarhi wolowo vanhu a va fana ni loko va nga si tshama va hlaseriwa hi khombo ro fana ni siku rero. Exikarhi ka vona van’wana va te: ‘U kahle.’ Naswona van’wana va te: ‘Ndzi karhatekile swinene hi vuyelo bya yena.’ Kutani 'Umar u phameriwile vhinyo kutani a dya kambe swakudya swi humile hi khwiri ra yena. Kutani a nyikiwa masi ivi a tlhela a ma nwa kambe masi ya huma hi xilondza. Eku heteleleni vanhu va swi xiyile leswaku ‘Umar u ta fa ku nga ri khale. Hiloko hi nghena hi ya n’wi endzela kutani hi landzeriwa hi vanhu lava teke va ta n’wi dzunisa. Hi xitshuketa ku fika jaha rin’wana ri ku; 'U katekile, O Amirul Mu'minin hi mahungu lamanene ku suka eka Allah eka wena hikuva u hanye hi ku heleketa - ku va munghana - Rasulullah sallallaahu 'alaihi wasallam na khale u amukerile Islam hi xivumbeko xa vutivi lebyi u byi tivaka.' Kutani u tshembisiwa kuva murhangeri naswona u swi endlile hi ndlela leyinene kutani u fa tani hi mudlawela-ripfumelo’. ‘Umar u te; 'A ndzi ta va ndzi titwe ndzi tsakile loko caliphate ya mina a yi hele hi ndlela yo ka yi nga ri na vukalatlhelo, a ndzi nga ta va ehansi ka xidyoho naswona a ndzi nga ta kuma hakelo yihi na yihi'. Loko jaha leri ri hundza, swiambalo swa rona a swi vonaka swi khumba misava, kutani ‘Umar u te; 'Tisa jaha leri eka mina'. ‘Umar u te eka yena; 'Oho n'wana wa makwerhu, hluvula swiambalo swa wena hikuva leswi swi ta hlayisa swiambalo swa wena ku antswa no ku endla u tinyiketela swinene eka Rabb ya wena.' O 'Abdullah bin 'Umar, languta leswaku ndzi kolota swikweleti swo tanihi kwihi. Hiloko va yi hlayela kutani va kuma leswaku xikweleti a xi ri makume-nhungu-nhungu wa magidi kumbe swin’wana swo fana na sweswo. ‘Umar u te; 'Loko nhundzu ya ndyangu wa ka 'Umar yi ringanerile, va ta hakela xikweleti hi nhundzu ya vona.' Kambe loko swi nga enelanga kutani vutisa Bani ‘Adiy bin Ka’ab. Naswona loko rifuwo ra vona ra ha nga enelanga, kutani vutisa vanhu va Quraish naswona u nga va hlongoli hi ku kombela swin’wana handle ka vona, kutani hakela xikweleti xa mina hi nhundzu leyi. Hlangana na 'Aisyah, Ummul Mu'minin radiallahu 'anha, u hundzisela ku xeweta kusuka eka 'Umar naswona unga vuli leswaku swihuma eka Amirul Muminin hikuva namuntlha eka Mu'minin a ndza ha ri murhangeri naswona ndzi vula leswaku 'Umar bin Al Khaththab u kombele mpfumelelo wo lahliwa ekusuhi na vanghana va yena vambirhi'. Kutani ‘Abdullah bin ‘Umar u n’wi xewete, a kombela mpfumelelo ivi a nghena a ya hlangana na ‘Aisyah, onge Allah a nga n’wi tsakela. Ku kumeka leswaku Abdullah bin Umar u kume Aisha (Allah a nga n’wi tsakela) a ri karhi a rila. Kutani a ku; "Umar bin Al Khathtab u rhumela ku xeweta eka wena naswona u kombela mpfumelelo wo lahliwa etlhelo ka vanghana va yena vambirhi - Murhumiwa wa Allah (ku rhula na mikateko ya Allah a swi ve eka yena) na Abu Bakr (Allah a nga n'wi tsakisi) -." Aisha (Onge Allah a nga n’wi tsakela) u te; "Entiyisweni, na mina ndzi swi lava sweswo eka mina, kambe namuntlha a ndzi nge ti rhangisa emahlweni." Loko Abdullah bin Umar a vuya, ku vuriwa leswaku eka Umar; "Hi loyi, Abdullah bin Umar u tile." Umar u te; "Ndzi tlakusile." Wanuna un’wana u tile a n’wi seketela. Umar u vutisile: "Hi wahi mahungu lawa u ma tisaka?" Ibn Umar u hlamurile a ku: "Mahungu lawa u ma tsakelaka, Wena Ndhuna ya Vatshembeki." Aisha u ku nyikile mpfumelelo. Umar u te: "Alhamdulillah." A ku na nchumu wa nkoka eka mina ku tlula sweswo. Loko ndzi file, yisa ntsumbu wa mina eka yena kutani ndzi hundzisela ku xeweta ka mina ivi ndzi vula leswaku ‘Umar bin Al Khaththab u kombele mpfumelelo. Loko a pfumelela kutani ndzi nghenisa - ndzi lahla - kambe loko a ala kutani ndzi tlherisela ntsumbu wa mina esirheni ra Mamoslem. Kutani Hafshah, Ummul Mu'minin u tile naswona vavasati vo hlayanyana va tile na yena. Loko hi swi vona, hi hatle hi yima. Hafshah u tlhele a tshinelela 'Umar kutani a rila swa xinkarhana. Kutani vavanuna vo hlayanyana va kombele mpfumelelo wo nghena, kutani Hafshah u nghene ekamareni hikuva ku ni munhu loyi a a lava ku nghena. Kutani a hi twa Hafshah a rila hi le ndzhaku ka kamara. Vanhu va te; 'Nyika will, O Amirul Mu'minin.' Ku kumisisa ku siva ka wena'. ‘Umar u te; 'A ndzi kumanga munhu loyi a nga na mfanelo yo tala eka mhaka leyi ku tlula lava kumbe ntlawa wa vona loyi, loko Murhumiwa wa Allah sallallaahu 'alaihi wasallam a fa, a va tsakile.' Hikwalaho u boxe mavito ya ‘Ali, ‘Uthman, Az Zubair, Talha, Sa’ad na ‘Abdur Rahman. Endzhaku ka sweswo u te; ''Abdullah bin 'Umar u ta va mbhoni yo lwisana na wena. Hambiswiritano, a a nga ri na xiphemu emhakeni leyi, naswona ntirho wolowo a ku ri muxaka wa vuhungasi ntsena eka yena. Loko vurhangeri byi wela eka Sa'ad, kutani u ta va murhangeri wa mhaka leyi. Kambe loko ku nga ri yena, kutani n’wi kombele mpfuno. Naswona mani na mani exikarhi ka n’wina loyi a tshembisiweke mhaka leyi tanihi murhangeri, a ndzi nge n’wi hlongoli hikwalaho ka swivangelo swa ku tsana kumbe ku xengiwa’. Endzhaku ka sweswo ‘Umar u te; 'Ndzi siye ndzhaka eka vakhalifa endzhaku ka mina ku twisisa timfanelo ta Muhajirin na ku sirhelela ku xiximiwa ka vona.' Ndzi tlhele ndzi n’wi tshembisa leswaku u ta tshama a ri karhi a endla leswinene eka va-Ansar lava a va tshama etikweni leri - Medina - naswona va pfumerile loko va nga si fika - va-Muhajirin - leswaku va amukela vanhu lavanene, ni ku rivalela lava a va hoxile exikarhi ka vona. Naswona ndzi tlhele ndzi n’wi tsundzuxa ku va na musa eka vanhu hinkwavo va doroba leri hikuva i valweri va Islam naswona va nyikerile rifuwo - eka Islam - naswona va vile na ku nonoka eka nala. Naswona u nga va teki eka vona handle ka rifuwo ra vona leri saleke hi ku tiyimisela ka vona. Ndzi tlhele ndzi n’wi tsundzuxa leswaku a va ni musa eka Maarabu ya Mabedouin hikuva i vakokwa wa rixaka ra Maarabu ni maphayona ya Vuislem, naswona a va tekela ku nga ri ku hlawula ka vona - ngopfu - rifuwo - tanihi zakat - ivi a tlhelela - a hangalasiwa - eka swisiwana exikarhi ka vona. Naswona ndzi tlhele ndzi n’wi tsundzuxa ku hetisisa ntwanano na Ahlu Dhimmah - vaaki lava nga riki Mamoslem lava lavekaka ku hakerisiwa xibalo - hi leswaku, vanhu lava nga ehansi ka nsirhelelo wa Allah na Murhumiwa wa Yena sallallaahu 'alaihi wasallam - ntsena loko va hakela xibalo - na lava - Ahlu Dhimmah - lava kunguhataka ku lwa va fanele ku lwiwa, nakambe a va fanelanga ku tikeriwa handle ka mpimo wa vuswikoti bya vona. Loko ‘Umar a hefemulele ehenhla, hi humile na yena kutani hi suka hi milenge. 'Abdullah bin 'Umar u xewete -eka 'Aisyah radiallahu 'anha- kutani a ku; "Umar bin Al Khaththab u kombele mpfumelelo." 'Aisyah radiallahu 'anha u te; 'Yi veke endzeni'. Kutani ntsumbu wa ‘Umar wu vekiwile esirheni ivi wu vekiwa etlhelo ni vanghana va yena vambirhi. Endzhaku ko heta ku lahla ntsumbu wa 'Umar, vanhu - lava ava hlawuriwile kuva va kuma mutlhandlami wa khalifa - va hlengeletanile. ‘Abdur Rahman bin 'Auf u te; 'Endlani mhaka leyi eka n'wina vanharhu.' Hiloko Az Zubair a ku; 'Ndzi tshikela timhaka ta mina eka 'Ali.' Loko Talha a ku; 'Ndzi nyiketile timhaka ta mina eka 'Uthman.' Hi nkarhi wolowo Sa’ad u te; 'Ndzi nyiketile timhaka ta mina eka 'Abdur Rahman bin 'Auf.' Kutani ‘Abdur Rahman bin ‘Auf u te; 'Hi wihi eka n'wina vambirhi loyi a tiyimiseleke ku tshika mhaka leyi, hi ta yi nyiketa eka un'wana, Allah na Islam va ta yi langutela.' Hakunene, munhu a nga vona leswaku i mani lonene exikarhi ka vona ematihlweni yakwe. Vahlonipheki lavambirhi -'Uthman na 'Ali- va miyerile. Kutani ‘Abdur Rahman u te; 'Xana n'wina vafana mi tshika mhaka leyi eka mina.' Allah hakunene wa ndzi langutile naswona a ndzi nge vi na vukanganyisi eku hlawuleni ka leswaku i mani loyi a nga lonene exikarhi ka n’wina’. Havumbirhi bya vona va te; 'Swi lulamile'. Kutani ‘Abdur Rahman u khome voko ra un’wana wa lavambirhi kutani a ku; 'U xaka ra Murhumiwa wa Allah sallallaahu 'alaihi wasallam naswona ku suka exikarhi ka lava rhangeleke eka Islam - senior - tani hi leswi u swi tivaka naswona Allah u ta ku langutela.' Loko ndzi nyiketa mhaka leyi eka wena, hakunene u ta endla vululami naswona loko ndzi nyiketa mhaka leyi eka ‘Uthman, hakunene u ta yi twa no yingisa’. Kutani u vulavule a ri yexe na ‘Uthman kutani a vula hilaha a vuleke hakona eka ‘Ali. Loko a hlambanya ku tshembeka, ‘Abdur Rahman u te; 'Tlakusa voko ra wena, Wena 'Uthman'. Kutani Abdur Rahman u hlambanyile ku tshembeka eka ‘Uthman kutani ‘Ali a n’wi joyina kutani vaaki va nghena ku ta tshembisa ku tshembeka eka ‘Uthman’.