Kesaksian Abu sufyan tentang akhlak dan kenabian Rasulullah shallallahu 'alaihi wasallam di hadapan kaisar heraclius
Imam Bukhari : 6
حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ الْحَكَمُ بْنُ نَافِعٍ قَالَ أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ عَنْ الزُّهْرِيِّ قَالَ أَخْبَرَنِي عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ بْنِ مَسْعُودٍ أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَبَّاسٍ أَخْبَرَهُ أَنَّ أَبَا سُفْيَانَ بْنَ حَرْبٍ أَخْبَرَهُأَنَّ هِرَقْلَ أَرْسَلَ إِلَيْهِ فِي رَكْبٍ مِنْ قُرَيْشٍ وَكَانُوا تِجَارًا بِالشَّأْمِ فِي الْمُدَّةِ الَّتِي كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مَادَّ فِيهَا أَبَا سُفْيَانَ وَكُفَّارَ قُرَيْشٍ فَأَتَوْهُ وَهُمْ بِإِيلِيَاءَ فَدَعَاهُمْ فِي مَجْلِسِهِ وَحَوْلَهُ عُظَمَاءُ الرُّومِ ثُمَّ دَعَاهُمْ وَدَعَا بِتَرْجُمَانِهِ فَقَالَ أَيُّكُمْ أَقْرَبُ نَسَبًا بِهَذَا الرَّجُلِ الَّذِي يَزْعُمُ أَنَّهُ نَبِيٌّ فَقَالَ أَبُو سُفْيَانَ فَقُلْتُ أَنَا أَقْرَبُهُمْ نَسَبًا فَقَالَ أَدْنُوهُ مِنِّي وَقَرِّبُوا أَصْحَابَهُ فَاجْعَلُوهُمْ عِنْدَ ظَهْرِهِ ثُمَّ قَالَ لِتَرْجُمَانِهِ قُلْ لَهُمْ إِنِّي سَائِلٌ هَذَا عَنْ هَذَا الرَّجُلِ فَإِنْ كَذَبَنِي فَكَذِّبُوهُ فَوَاللَّهِ لَوْلَا الْحَيَاءُ مِنْ أَنْ يَأْثِرُوا عَلَيَّ كَذِبًا لَكَذَبْتُ عَنْهُ ثُمَّ كَانَ أَوَّلَ مَا سَأَلَنِي عَنْهُ أَنْ قَالَ كَيْفَ نَسَبُهُ فِيكُمْ قُلْتُ هُوَ فِينَا ذُو نَسَبٍ قَالَ فَهَلْ قَالَ هَذَا الْقَوْلَ مِنْكُمْ أَحَدٌ قَطُّ قَبْلَهُ قُلْتُ لَا قَالَ فَهَلْ كَانَ مِنْ آبَائِهِ مِنْ مَلِكٍ قُلْتُ لَا قَالَ فَأَشْرَافُ النَّاسِ يَتَّبِعُونَهُ أَمْ ضُعَفَاؤُهُمْ فَقُلْتُ بَلْ ضُعَفَاؤُهُمْ قَالَ أَيَزِيدُونَ أَمْ يَنْقُصُونَ قُلْتُ بَلْ يَزِيدُونَ قَالَ فَهَلْ يَرْتَدُّ أَحَدٌ مِنْهُمْ سَخْطَةً لِدِينِهِ بَعْدَ أَنْ يَدْخُلَ فِيهِ قُلْتُ لَا قَالَ فَهَلْ كُنْتُمْ تَتَّهِمُونَهُ بِالْكَذِبِ قَبْلَ أَنْ يَقُولَ مَا قَالَ قُلْتُ لَا قَالَ فَهَلْ يَغْدِرُ قُلْتُ لَا وَنَحْنُ مِنْهُ فِي مُدَّةٍ لَا نَدْرِي مَا هُوَ فَاعِلٌ فِيهَا قَالَ وَلَمْ تُمْكِنِّي كَلِمَةٌ أُدْخِلُ فِيهَا شَيْئًا غَيْرُ هَذِهِ الْكَلِمَةِ قَالَ فَهَلْ قَاتَلْتُمُوهُ قُلْتُ نَعَمْ قَالَ فَكَيْفَ كَانَ قِتَالُكُمْ إِيَّاهُ قُلْتُ الْحَرْبُ بَيْنَنَا وَبَيْنَهُ سِجَالٌ يَنَالُ مِنَّا وَنَنَالُ مِنْهُ قَالَ مَاذَا يَأْمُرُكُمْ قُلْتُ يَقُولُ اعْبُدُوا اللَّهَ وَحْدَهُ وَلَا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا وَاتْرُكُوا مَا يَقُولُ آبَاؤُكُمْ وَيَأْمُرُنَا بِالصَّلَاةِ وَالزَّكَاةِ وَالصِّدْقِ وَالْعَفَافِ وَالصِّلَةِ فَقَالَ لِلتَّرْجُمَانِ قُلْ لَهُ سَأَلْتُكَ عَنْ نَسَبِهِ فَذَكَرْتَ أَنَّهُ فِيكُمْ ذُو نَسَبٍ فَكَذَلِكَ الرُّسُلُ تُبْعَثُ فِي نَسَبِ قَوْمِهَا وَسَأَلْتُكَ هَلْ قَالَ أَحَدٌ مِنْكُمْ هَذَا الْقَوْلَ فَذَكَرْتَ أَنْ لَا فَقُلْتُ لَوْ كَانَ أَحَدٌ قَالَ هَذَا الْقَوْلَ قَبْلَهُ لَقُلْتُ رَجُلٌ يَأْتَسِي بِقَوْلٍ قِيلَ قَبْلَهُ وَسَأَلْتُكَ هَلْ كَانَ مِنْ آبَائِهِ مِنْ مَلِكٍ فَذَكَرْتَ أَنْ لَا قُلْتُ فَلَوْ كَانَ مِنْ آبَائِهِ مِنْ مَلِكٍ قُلْتُ رَجُلٌ يَطْلُبُ مُلْكَ أَبِيهِ وَسَأَلْتُكَ هَلْ كُنْتُمْ تَتَّهِمُونَهُ بِالْكَذِبِ قَبْلَ أَنْ يَقُولَ مَا قَالَ فَذَكَرْتَ أَنْ لَا فَقَدْ أَعْرِفُ أَنَّهُ لَمْ يَكُنْ لِيَذَرَ الْكَذِبَ عَلَى النَّاسِ وَيَكْذِبَ عَلَى اللَّهِ وَسَأَلْتُكَ أَشْرَافُ النَّاسِ اتَّبَعُوهُ أَمْ ضُعَفَاؤُهُمْ فَذَكَرْتَ أَنَّ ضُعَفَاءَهُمْ اتَّبَعُوهُ وَهُمْ أَتْبَاعُ الرُّسُلِ وَسَأَلْتُكَ أَيَزِيدُونَ أَمْ يَنْقُصُونَ فَذَكَرْتَ أَنَّهُمْ يَزِيدُونَ وَكَذَلِكَ أَمْرُ الْإِيمَانِ حَتَّى يَتِمَّ وَسَأَلْتُكَ أَيَرْتَدُّ أَحَدٌ سَخْطَةً لِدِينِهِ بَعْدَ أَنْ يَدْخُلَ فِيهِ فَذَكَرْتَ أَنْ لَا وَكَذَلِكَ الْإِيمَانُ حِينَ تُخَالِطُ بَشَاشَتُهُ الْقُلُوبَ وَسَأَلْتُكَ هَلْ يَغْدِرُ فَذَكَرْتَ أَنْ لَا وَكَذَلِكَ الرُّسُلُ لَا تَغْدِرُ وَسَأَلْتُكَ بِمَا يَأْمُرُكُمْ فَذَكَرْتَ أَنَّهُ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تَعْبُدُوا اللَّهَ وَلَا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا وَيَنْهَاكُمْ عَنْ عِبَادَةِ الْأَوْثَانِ وَيَأْمُرُكُمْ بِالصَّلَاةِ وَالصِّدْقِ وَالْعَفَافِ فَإِنْ كَانَ مَا تَقُولُ حَقًّا فَسَيَمْلِكُ مَوْضِعَ قَدَمَيَّ هَاتَيْنِ وَقَدْ كُنْتُ أَعْلَمُ أَنَّهُ خَارِجٌ لَمْ أَكُنْ أَظُنُّ أَنَّهُ مِنْكُمْ فَلَوْ أَنِّي أَعْلَمُ أَنِّي أَخْلُصُ إِلَيْهِ لَتَجَشَّمْتُ لِقَاءَهُ وَلَوْ كُنْتُ عِنْدَهُ لَغَسَلْتُ عَنْ قَدَمِهِ ثُمَّ دَعَا بِكِتَابِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ الَّذِي بَعَثَ بِهِ دِحْيَةُ إِلَى عَظِيمِ بُصْرَى فَدَفَعَهُ إِلَى هِرَقْلَ فَقَرَأَهُ فَإِذَا فِيهِ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ مِنْ مُحَمَّدٍ عَبْدِ اللَّهِ وَرَسُولِهِ إِلَى هِرَقْلَ عَظِيمِ الرُّومِ سَلَامٌ عَلَى مَنْ اتَّبَعَ الْهُدَى أَمَّا بَعْدُ فَإِنِّي أَدْعُوكَ بِدِعَايَةِ الْإِسْلَامِ أَسْلِمْ تَسْلَمْ يُؤْتِكَ اللَّهُ أَجْرَكَ مَرَّتَيْنِ فَإِنْ تَوَلَّيْتَ فَإِنَّ عَلَيْكَ إِثْمَ الْأَرِيسِيِّينَ وَ{ يَا أَهْلَ الْكِتَابِ تَعَالَوْا إِلَى كَلِمَةٍ سَوَاءٍ بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمْ أَنْ لَا نَعْبُدَ إِلَّا اللَّهَ وَلَا نُشْرِكَ بِهِ شَيْئًا وَلَا يَتَّخِذَ بَعْضُنَا بَعْضًا أَرْبَابًا مِنْ دُونِ اللَّهِ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُولُوا اشْهَدُوا بِأَنَّا مُسْلِمُونَ }قَالَ أَبُو سُفْيَانَ فَلَمَّا قَالَ مَا قَالَ وَفَرَغَ مِنْ قِرَاءَةِ الْكِتَابِ كَثُرَ عِنْدَهُ الصَّخَبُ وَارْتَفَعَتْ الْأَصْوَاتُ وَأُخْرِجْنَا فَقُلْتُ لِأَصْحَابِي حِينَ أُخْرِجْنَا لَقَدْ أَمِرَ أَمْرُ ابْنِ أَبِي كَبْشَةَ إِنَّهُ يَخَافُهُ مَلِكُ بَنِي الْأَصْفَرِ فَمَا زِلْتُ مُوقِنًا أَنَّهُ سَيَظْهَرُ حَتَّى أَدْخَلَ اللَّهُ عَلَيَّ الْإِسْلَامَ وَكَانَ ابْنُ النَّاظُورِ صَاحِبُ إِيلِيَاءَ وَهِرَقْلَ سُقُفًّا عَلَى نَصَارَى الشَّأْمِ يُحَدِّثُ أَنَّ هِرَقْلَ حِينَ قَدِمَ إِيلِيَاءَ أَصْبَحَ يَوْمًا خَبِيثَ النَّفْسِ فَقَالَ بَعْضُ بَطَارِقَتِهِ قَدْ اسْتَنْكَرْنَا هَيْئَتَكَ قَالَ ابْنُ النَّاظُورِ وَكَانَ هِرَقْلُ حَزَّاءً يَنْظُرُ فِي النُّجُومِ فَقَالَ لَهُمْ حِينَ سَأَلُوهُ إِنِّي رَأَيْتُ اللَّيْلَةَ حِينَ نَظَرْتُ فِي النُّجُومِ مَلِكَ الْخِتَانِ قَدْ ظَهَرَ فَمَنْ يَخْتَتِنُ مِنْ هَذِهِ الْأُمَّةِ قَالُوا لَيْسَ يَخْتَتِنُ إِلَّا الْيَهُودُ فَلَا يُهِمَّنَّكَ شَأْنُهُمْ وَاكْتُبْ إِلَى مَدَايِنِ مُلْكِكَ فَيَقْتُلُوا مَنْ فِيهِمْ مِنْ الْيَهُودِ فَبَيْنَمَا هُمْ عَلَى أَمْرِهِمْ أُتِيَ هِرَقْلُ بِرَجُلٍ أَرْسَلَ بِهِ مَلِكُ غَسَّانَ يُخْبِرُ عَنْ خَبَرِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَلَمَّا اسْتَخْبَرَهُ هِرَقْلُ قَالَ اذْهَبُوا فَانْظُرُوا أَمُخْتَتِنٌ هُوَ أَمْ لَا فَنَظَرُوا إِلَيْهِ فَحَدَّثُوهُ أَنَّهُ مُخْتَتِنٌ وَسَأَلَهُ عَنْ الْعَرَبِ فَقَالَ هُمْ يَخْتَتِنُونَ فَقَالَ هِرَقْلُ هَذَا مُلْكُ هَذِهِ الْأُمَّةِ قَدْ ظَهَرَ ثُمَّ كَتَبَ هِرَقْلُ إِلَى صَاحِبٍ لَهُ بِرُومِيَةَ وَكَانَ نَظِيرَهُ فِي الْعِلْمِ وَسَارَ هِرَقْلُ إِلَى حِمْصَ فَلَمْ يَرِمْ حِمْصَ حَتَّى أَتَاهُ كِتَابٌ مِنْ صَاحِبِهِ يُوَافِقُ رَأْيَ هِرَقْلَ عَلَى خُرُوجِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَأَنَّهُ نَبِيٌّ فَأَذِنَ هِرَقْلُ لِعُظَمَاءِ الرُّومِ فِي دَسْكَرَةٍ لَهُ بِحِمْصَ ثُمَّ أَمَرَ بِأَبْوَابِهَا فَغُلِّقَتْ ثُمَّ اطَّلَعَ فَقَالَ يَا مَعْشَرَ الرُّومِ هَلْ لَكُمْ فِي الْفَلَاحِ وَالرُّشْدِ وَأَنْ يَثْبُتَ مُلْكُكُمْ فَتُبَايِعُوا هَذَا النَّبِيَّ فَحَاصُوا حَيْصَةَ حُمُرِ الْوَحْشِ إِلَى الْأَبْوَابِ فَوَجَدُوهَا قَدْ غُلِّقَتْ فَلَمَّا رَأَى هِرَقْلُ نَفْرَتَهُمْ وَأَيِسَ مِنْ الْإِيمَانِ قَالَ رُدُّوهُمْ عَلَيَّ وَقَالَ إِنِّي قُلْتُ مَقَالَتِي آنِفًا أَخْتَبِرُ بِهَا شِدَّتَكُمْ عَلَى دِينِكُمْ فَقَدْ رَأَيْتُ فَسَجَدُوا لَهُ وَرَضُوا عَنْهُ فَكَانَ ذَلِكَ آخِرَ شَأْنِ هِرَقْلَرَوَاهُ صَالِحُ بْنُ كَيْسَانَ وَيُونُسُ وَمَعْمَرٌ عَنْ الزُّهْرِيِّ
hi byerile [Abu Al Yaman Al Hakam bin Nafi’] u te, u hi byerile [Syu’aib] ku suka eka [Az Zuhri] u ndzi byerile [Ubaidullah bin Abdullah bin ‘Utbah bin Mas’ud] leswaku [Abdullah bin ‘Abbas] u n’wi byerile leswaku [Abu Sufyan bin Harb] u n’wi byerile; leswaku Heraclius u amukele ntlawa wa vaxavisi va Quraish, lowu a wu ri eka riendzo ro xaviselana eTikweni ra Syria hi nkarhi lowu ntwanano exikarhi ka Muprofeta sallallaahu ‘alaihi wasallam na Abu Sufyan na vapfumeri va Quraish wu sunguleke ku tirha. Loko va yima eIliya’ va hlangane na Heraclius hi xirhambo xa Heraclius leswaku a rhambiwa ku ya burisana enhlengeletanweni ya yena, hi nkarhi wolowo Heraclius a a ri swin’we ni vanhu lava xiximekaka va le Rhoma. Heraclius u vulavule na vona hi ku tirhisa mutoloki. Heraclius u te; 'Hi wihi eka n'wina loyi a nga na vuxaka bya ndyangu bya le kusuhi swinene na munhu loyi a tivulaka Muprofeta?'. Abu Sufyan u te; kutani ndzi hlamula; 'Hi mina loyi a nga na vuxaka bya ndyangu bya le kusuhi swinene na yena'. Heraclius u te; 'N'wi tshinele ekusuhi na mina na vanghana va yena'. Hiloko va veka Vaquraysh endzhaku ka Abu Sufyan. Kutani Heraclius u te hi ku tirhisa mutoloki wa yena: ‘N’wi byele leswaku ndzi n’wi vutisile hi wanuna loyi a tivulaka Muprofeta. Loko a ndzi hembela, kutani u fanele ku n'wi hembela'. Hi Allah, loko a ku nga ri hi tingana leti vangiweke hi swihehlo swa mavunwa leswi a swi ta ndzi ringanisa, a ndzi ta va ndzi n’wi hemberile.’ Abu Sufyan u te; Kutani nchumu wo sungula lowu a ndzi vutiseke wona hi yena - Muprofeta sallallaahu ‘alaihi wasallam - a ku ri: ‘xana xiyimo xa rixaka ra yena i yini exikarhi ka n’wina?’. Ndzi hlamurile ndzi ku: 'I wa rixaka lerinene - ra xiyimo xa le henhla'. U tlhele a vutisa a ku: ‘Xana u kona un’wana loyi a swi vuleke emahlweni ka yena?’ Ndzi hlamurile ndzi ku: 'A ku na nchumu'. U tlhele a vutisa a ku: ‘Xana tata wakwe i hosi?’ Ndzi hlamurile ndzi ku: 'E-e'. Xana lava va n’wi landzelaka i vanhu va xiyimo xa le henhla kumbe i vanhu va xiyimo xa le hansi?’ Ndzi hlamurile ndzi ku: ‘Hambi lava va n’wi landzelaka i vanhu va xiyimo xa le hansi’. U tlhele a vutisa a ku: ‘Xana valandzeri va andza kumbe va hunguteka?’ Ndzi hlamurile ndzi ku: 'Ku engeteleka'. U tlhele a vutisa a ku: ‘Xana u kona loyi a hambukeke hikwalaho ka leswi a hlundzukisiweke hi vukhongeri bya yena?’ Ndzi hlamurile ndzi ku: 'A ku na nchumu'. U tlhele a vutisa a ku: ‘Xana u tshame u n’wi kuma a hemba a nga si vula leswi a swi vuleke?’ Ndzi hlamurile ndzi ku: 'Never'. U tlhele a vutisa a ku: ‘Xana u tshame a kanganyisa?’ Ndzi hlamule ndzi ku: ‘A ndzi nge pfuki. Loko hi hungasa na yena, a nga si tshama a endla sweswo'. Abu Sufyan u te: ‘A ndzi nge swi koti ku hundzisela swin’wana handle ka marito yo fana na lawa’. U tlhele a vutisa a ku: ‘Xana wa lwa na yena?’ Ndzi hlamurile ndzi ku: 'Ina'. U tlhele a vutisa a ku: ‘Nyimpi yi hele njhani?’ Ndzi hlamule ndzi ku: ‘Nyimpi exikarhi ka hina na yena yi tele ngopfu. Minkarhi yin'wana wa hi ba, nkarhi wun'wana hi n'wi ba'. U tlhele a vutisa a ku: ‘Xana u ku lerise ku endla yini?’ Ndzi hlamule ndzi ku: ‘U hi lerisile; 'Gandzela Allah handle ko tihlanganisa na Yena, naswona tshika leswi vakokwa wa n'wina va swi vuleke.' U tlhele a hi lerisa leswaku hi simeka xikhongelo, hi hakela zakat, hi vulavula ntiyiso, hi rivalelana ni ku hlayisa vuxaka bya rixaka.’ Kutani Heraclius a byela muhundzuluxeri wa yena a ku, ‘N’wi byele, ndzi ku vutisile hi rixaka ra wanuna loyi, kutani u ndzi byele leswaku i wa rixaka ra xiyimo xa le henhla. U tlhele a kurisiwa exikarhi ka vatukulu va vanhu va ka vona. Ndzi ku vutisile loko ku ri ni munhu loyi a tshameke a vula leswi a swi vuleke, kutani u ku e-e. Loko ku ri ni munhu loyi a a swi vule khale, a ndzi ta va a n’wi teke a ri loyi a tekelelaka munhu loyi a tshameke a vula mhaka leyi fanaka. Ndzi tlhele ndzi ku vutisa loko ku ri na vatata wa yena loyi a humaka eka rixaka ra vuhosi, kutani u ku e-e. Ndzi te loko vatata wa yena a va ri va rixaka ra vuhosi, a a ta va a lava mfumo wa tata wa yena. Ndzi tlhele ndzi ku vutisa loko u tshame u n’wi kuma a hemba a nga si vula leswi a swi vuleke, ivi u ku e-e. Ndza swi twisisa leswaku loko a nga ri na xivindzi xo hembela vanhu, hi nga ha vuli eka Allah. Naswona ndzi ku vutisile, xana lava va n'wi landzela i va xiyimo xa le henhla kumbe i va xiyimo xa le hansi xana?' U hlamule vanhu va xiyimo xa le hansi lava a va n’wi landzela. Hakunene, i valandzeri va Muprofeta. Ndzi tlhele ndzi ku vutisa leswaku nhlayo ya valandzeri yi engetelekile kumbe yi hungutekile, u hlamule leswaku yi engetelekile. Naswona sweswo swi tano hi ripfumelo kukondza ri va leri hetisekeke. Ndzi tlhele ndzi ku vutisa loko ku ri ni loyi a hambukeke hikwalaho ka leswi a hlundzukisiweke hi vukhongeri bya yena. U hlamule leswaku e-e. Naswona hi swona leswi ripfumelo ri nga xiswona loko ri kula ni ku kula embilwini. Ndzi tlhele ndzi ku vutisa loko a tshame a cheate, u hlamule leswaku never. Nakona hi yona ndlela leyi a swi ri ha yona leswaku Vaapostola a va nga swi koti ku kanganyisa. Naswona ndzi tlhele ndzi ku vutisa leswaku u mi lerisile ku endla yini, u hlamurile leswaku u mi lerisile ku gandzela Allah hi ku ka mi nga tihlanganisi na yena, naswona u mi yirisile ku gandzela swifaniso, u tlhele a mi lerisa ku seketela xikhongelo, ku hakela zakat, ku vulavula ntiyiso, ku rivalelana na ku hlayisa vunghana. Loko hinkwaswo leswi u swi vulaka swi ri ntiyiso, hakunene u ta fuma mfumo ehansi ka milenge ya mina. Hakunene, ndzi ehlekete leswaku a nga kona exikarhi ka n’wina sweswi, loko a ndzi tiva ndlela yo hlangana na yena, hakunene a ndzi ta tikarhatela ku hlangana na yena ku kondza loko ndzi ri etlhelo ka yena hakunene ndzi ta n’wi hlamba milenge. Kutani Heraclius u kombele papila ra Murhumiwa wa Allah sallallaahu 'alaihi wasallam leri tisiweke hi Dihyah eka vafumi va Basrah, Hiloko a ri nyika Heraclius, kutani a ri hlaya kutani ri ku: 'Bismillahir rahmanir rahim.' Ku suka eka Muhammad, nandza wa Allah na Murhumiwa wa Yena ku ya eka Heraclius. Mufumi wa Rhoma, Ku rhula a ku ve na loyi a landzelaka nkongomiso. Kutani ku suka eka sweswo, ndzi mi rhamba hi xirhambo xa Vuislem; amukela Islam wena, kutani u ta hlayiseka, Allah u ta ku nyika hakelo leyi phindhiweke kambirhi. Kambe loko mi fularhela, kutani mi ta rhwala xidyoho xa vanhu va n'wina, naswona: N'wina vanhu va buku, tana - khoma - eka rito - xileriso - exikarhi ka hina na n'wina a ku na ku hambana, leswaku a hi gandzeli un'wana handle ka Allah naswona a hi hlanganisi nchumu na Yena na leswaku a hi - nakambe - van'wana va hina va teka van'wana tanihi Tihosi handle ka Allah.' Loko va fularhela, kutani u va byela u ku: ‘Vona vumbhoni bya leswaku hi hina lava titsongahataka eka Allah.’ Abu Sufyan u te: ‘Endzhaku ka loko Heraclius a nyikele leswi a swi vuleke naswona a hete ku hlaya papila, ku ve ni mpfilumpfilu ni mimpfumawulo leyikulu, lerova va hi hlongole ehandle. Ndzi byele vanghana va mina endzhaku ka loko hi hlongoriwile ndzi ku: ‘Hakunene, u rhambiwile eka mhaka ya n’wana wa Abu Kabsyah. Heraclius a a karhatekile hi mfumo wa Rhoma.’ Hi nkarhi wolowo a ndzi tlhela ndzi vilerisiwa hi leswaku Muhammad u ta hlula, ku fikela eku heteleleni - ku titwa koloko ku nyamalarile endzhaku ka - Allah u ndzi endle ndzi amukela Islam. Naswona a ku ri na Ibn An Nazhur, wanuna wa xiyimo xa le henhla wa le Iliya’ naswona Heraclius a a ri bixopo wa Mukriste, u vule leswaku siku rin’wana loko Heraclius a endzela Iliya’ a a karhatekile swinene, u byele van’wana va varhangeri va yena va nyimpi: ‘Hakunene, hi kaneta xiyimo xa wena.’ Kutani Ibn Nazhur u te, ‘Heraclius a a ri mutivi wa tinyeleti loyi minkarhi hinkwayo a a nyikela nyingiso eka riendzo ra tinyeleti. U tshame a hlamula swivutiso swa vaprista lava n’wi vutiseke va ku: ‘Vusiku byin’wana loko ndzi ri karhi ndzi languta ku hundza ka tinyeleti, ndzi vone leswaku hosi ya Khitan yi velekiwile, i mani exikarhi ka vanhu lava la yimbeke?’ Hlamulani vaprista; 'Vanhu lava endlaka ku yimba i Vayuda ntsena, mi nga vileli hikwalaho ka Vayuda.' Ntsena lerisa matiko hinkwawo ya mfumo wa wena, leswaku Vayuda va le matikweni wolawo va dlayiwa'. Hi nkarhi wolowo, murhumiwa loyi a humaka eka hosi ya Bani Ghassan u nyike Heraclius leswaku a n’wi byela hi Murhumiwa wa Allah (ku rhula ni mikateko ya Allaah a swi ve ehenhla ka yena), endzhaku ka loko wanuna loyi a hete ku vula xitori lexi, Heraclius u lerise leswaku a kamberiwa ku vona loko a yimba kumbe e-e. Endzhaku ko kambela, swi kume leswaku entiyisweni a a ri wa ntima. Kutani vanhu va byele Heraclius. Heraclius u vutise wanuna loyi hi Maarabu man’wana, xana a ma yimbisiwa kumbe e-e?’ A hlamula; 'Maarabu hinkwawo ya yimbisiwa'. Heraclius u te; 'Leyi i hosi ya Ummah, hakunene yi velekiwile'. Kutani Heraclisu u rhumele papila eka munghana wa yena eRhoma loyi vutivi bya yena a byi ringana na bya Heraclisu - ku n'wi byela hi ku velekiwa ka Muprofeta Muhammad sallallaahu 'alaihi wasallam -. Hi nkarhi wolowo, u ye emahlweni ni riendzo rakwe ro ya etikweni ra Himsha, kambe loko a nga si fika eHimsha, nhlamulo ya papila ra munghana wakwe a yi fikile ku sungula. Munghana wa yena u pfumelelane ni vonelo ra Heraclius ra leswaku Muhammad u velekiwile ni leswaku hakunene a a ri muprofeta. Kutani Heraclius u rhambe vatirhela-mfumo va le Rhoma leswaku va ta endhawini yakwe eHimsha, endzhaku ka loko vanhu hinkwavo va ve kona enhlanganweni, Heraclius u lerise leswaku tinyangwa hinkwato ti lotleriwa. Kutani a ku; ‘Wena rixaka ra rum, xana hinkwenu mi ta fikelela ku hlula loku vangamaka ni nhluvuko, kasi mfumo wu tshama wu nga onhakanga emavokweni ya hina? Loko u swi lava, amukela Muhammad tanihi Muprofeta!'. Loko va twa marito lawa, va balekile ku fana ni timbhongolo ta nhova, hambileswi tinyangwa hinkwato a ti lotleriwile. Hi ku vona xiyimo xo tano, Heraclius u lahlekeriwe hi ntshembo wa leswaku va ta pfumela eka vuprofeta bya Muhammad. Kutani a lerisa un’wana ni un’wana leswaku a tlhelela etindhawini ta yena kutani a ku; ‘Entiyisweni, leswi ndzi swi vuleke sweswi ntsena a ku ri ku ringeta ku tiya ka n’wina hinkwenu. Sweswi ndzi vonile ku tiyimisela koloko'. Kutani va nkhinsama emahlweni ka Heraclius kutani va n’wi tsakela. Xisweswo ku hela xitori xa Heraclius. Yi hlamuseriwe hi [Salih bin Kaisan] na [Yunus] na [Ma’mar] ku suka eka [Az Zuhri].