Kisah perjalanan Nabi Musa 'alaihissalam menuntut ilmu dan pertemuannya dengan Nabi Khidhir 'alaihissalam

इमाम मुस्लिम : 4385

حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ مُحَمَّدٍ النَّاقِدُ وَإِسْحَقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الْحَنْظَلِيُّ وَعُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ سَعِيدٍ وَمُحَمَّدُ بْنُ أَبِي عُمَرَ الْمَكِّيُّ كُلُّهُمْ عَنْ ابْنِ عُيَيْنَةَ وَاللَّفْظُ لِابْنِ أَبِي عُمَرَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ دِينَارٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ قَالَ قُلْتُ لِابْنِ عَبَّاسٍ إِنَّ نَوْفًا الْبِكَالِيَّ يَزْعُمُ أَنَّ مُوسَى عَلَيْهِ السَّلَام صَاحِبَ بَنِي إِسْرَائِيلَ لَيْسَ هُوَ مُوسَى صَاحِبَ الْخَضِرِ عَلَيْهِ السَّلَام فَقَالَ كَذَبَ عَدُوُّ اللَّهِ سَمِعْتُ أُبَيَّ بْنَ كَعْبٍ يَقُولُ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَقُولُ قَامَ مُوسَى عَلَيْهِ السَّلَام خَطِيبًا فِي بَنِي إِسْرَائِيلَ فَسُئِلَ أَيُّ النَّاسِ أَعْلَمُ فَقَالَ أَنَا أَعْلَمُ قَالَ فَعَتَبَ اللَّهُ عَلَيْهِ إِذْ لَمْ يَرُدَّ الْعِلْمَ إِلَيْهِ فَأَوْحَى اللَّهُ إِلَيْهِ أَنَّ عَبْدًا مِنْ عِبَادِي بِمَجْمَعِ الْبَحْرَيْنِ هُوَ أَعْلَمُ مِنْكَ قَالَ مُوسَى أَيْ رَبِّ كَيْفَ لِي بِهِ فَقِيلَ لَهُ احْمِلْ حُوتًا فِي مِكْتَلٍ فَحَيْثُ تَفْقِدُ الْحُوتَ فَهُوَ ثَمَّ فَانْطَلَقَ وَانْطَلَقَ مَعَهُ فَتَاهُ وَهُوَ يُوشَعُ بْنُ نُونٍ فَحَمَلَ مُوسَى عَلَيْهِ السَّلَام حُوتًا فِي مِكْتَلٍ وَانْطَلَقَ هُوَ وَفَتَاهُ يَمْشِيَانِ حَتَّى أَتَيَا الصَّخْرَةَ فَرَقَدَ مُوسَى عَلَيْهِ السَّلَام وَفَتَاهُ فَاضْطَرَبَ الْحُوتُ فِي الْمِكْتَلِ حَتَّى خَرَجَ مِنْ الْمِكْتَلِ فَسَقَطَ فِي الْبَحْرِ قَالَ وَأَمْسَكَ اللَّهُ عَنْهُ جِرْيَةَ الْمَاءِ حَتَّى كَانَ مِثْلَ الطَّاقِ فَكَانَ لِلْحُوتِ سَرَبًا وَكَانَ لِمُوسَى وَفَتَاهُ عَجَبًا فَانْطَلَقَا بَقِيَّةَ يَوْمِهِمَا وَلَيْلَتِهِمَا وَنَسِيَ صَاحِبُ مُوسَى أَنْ يُخْبِرَهُ فَلَمَّا أَصْبَحَ مُوسَى عَلَيْهِ السَّلَام قَالَ لِفَتَاهُ { آتِنَا غَدَاءَنَا لَقَدْ لَقِينَا مِنْ سَفَرِنَا هَذَا نَصَبًا } قَالَ وَلَمْ يَنْصَبْ حَتَّى جَاوَزَ الْمَكَانَ الَّذِي أُمِرَ بِهِ { قَالَ أَرَأَيْتَ إِذْ أَوَيْنَا إِلَى الصَّخْرَةِ فَإِنِّي نَسِيتُ الْحُوتَ وَمَا أَنْسَانِيهُ إِلَّا الشَّيْطَانُ أَنْ أَذْكُرَهُ وَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ عَجَبًا } قَالَ مُوسَى { ذَلِكَ مَا كُنَّا نَبْغِ فَارْتَدَّا عَلَى آثَارِهِمَا قَصَصًا } قَالَ يَقُصَّانِ آثَارَهُمَا حَتَّى أَتَيَا الصَّخْرَةَ فَرَأَى رَجُلًا مُسَجًّى عَلَيْهِ بِثَوْبٍ فَسَلَّمَ عَلَيْهِ مُوسَى فَقَالَ لَهُ الْخَضِرُ أَنَّى بِأَرْضِكَ السَّلَامُ قَالَ أَنَا مُوسَى قَالَ مُوسَى بَنِي إِسْرَائِيلَ قَالَ نَعَمْ قَالَ إِنَّكَ عَلَى عِلْمٍ مِنْ عِلْمِ اللَّهِ عَلَّمَكَهُ اللَّهُ لَا أَعْلَمُهُ وَأَنَا عَلَى عِلْمٍ مِنْ عِلْمِ اللَّهِ عَلَّمَنِيهِ لَا تَعْلَمُهُ قَالَ لَهُ مُوسَى عَلَيْهِ السَّلَام { هَلْ أَتَّبِعُكَ عَلَى أَنْ تُعَلِّمَنِي مِمَّا عُلِّمْتَ رُشْدًا قَالَ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا وَكَيْفَ تَصْبِرُ عَلَى مَا لَمْ تُحِطْ بِهِ خُبْرًا قَالَ سَتَجِدُنِي إِنْ شَاءَ اللَّهُ صَابِرًا وَلَا أَعْصِي لَكَ أَمْرًا } قَالَ لَهُ الْخَضِرُ { فَإِنْ اتَّبَعْتَنِي فَلَا تَسْأَلْنِي عَنْ شَيْءٍ حَتَّى أُحْدِثَ لَكَ مِنْهُ ذِكْرًا } قَالَ نَعَمْ فَانْطَلَقَ الْخَضِرُ وَمُوسَى يَمْشِيَانِ عَلَى سَاحِلِ الْبَحْرِ فَمَرَّتْ بِهِمَا سَفِينَةٌ فَكَلَّمَاهُمْ أَنْ يَحْمِلُوهُمَا فَعَرَفُوا الْخَضِرَ فَحَمَلُوهُمَا بِغَيْرِ نَوْلٍ فَعَمَدَ الْخَضِرُ إِلَى لَوْحٍ مِنْ أَلْوَاحِ السَّفِينَةِ فَنَزَعَهُ فَقَالَ لَهُ مُوسَى قَوْمٌ حَمَلُونَا بِغَيْرِ نَوْلٍ عَمَدْتَ إِلَى سَفِينَتِهِمْ فَخَرَقْتَهَا { لِتُغْرِقَ أَهْلَهَا لَقَدْ جِئْتَ شَيْئًا إِمْرًا قَالَ أَلَمْ أَقُلْ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا قَالَ لَا تُؤَاخِذْنِي بِمَا نَسِيتُ وَلَا تُرْهِقْنِي مِنْ أَمْرِي عُسْرًا } ثُمَّ خَرَجَا مِنْ السَّفِينَةِ فَبَيْنَمَا هُمَا يَمْشِيَانِ عَلَى السَّاحِلِ إِذَا غُلَامٌ يَلْعَبُ مَعَ الْغِلْمَانِ فَأَخَذَ الْخَضِرُ بِرَأْسِهِ فَاقْتَلَعَهُ بِيَدِهِ فَقَتَلَهُ فَقَالَ مُوسَى { أَقَتَلْتَ نَفْسًا زَاكِيَةً بِغَيْرِ نَفْسٍ لَقَدْ جِئْتَ شَيْئًا نُكْرًا قَالَ أَلَمْ أَقُلْ لَكَ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا } قَالَ وَهَذِهِ أَشَدُّ مِنْ الْأُولَى { قَالَ إِنْ سَأَلْتُكَ عَنْ شَيْءٍ بَعْدَهَا فَلَا تُصَاحِبْنِي قَدْ بَلَغْتَ مِنْ لَدُنِّي عُذْرًا فَانْطَلَقَا حَتَّى إِذَا أَتَيَا أَهْلَ قَرْيَةٍ اسْتَطْعَمَا أَهْلَهَا فَأَبَوْا أَنْ يُضَيِّفُوهُمَا فَوَجَدَا فِيهَا جِدَارًا يُرِيدُ أَنْ يَنْقَضَّ فَأَقَامَهُ } يَقُولُ مَائِلٌ قَالَ الْخَضِرُ بِيَدِهِ هَكَذَا فَأَقَامَهُ قَالَ لَهُ مُوسَى قَوْمٌ أَتَيْنَاهُمْ فَلَمْ يُضَيِّفُونَا وَلَمْ يُطْعِمُونَا { لَوْ شِئْتَ لَتَخِذْتَ عَلَيْهِ أَجْرًا قَالَ هَذَا فِرَاقُ بَيْنِي وَبَيْنِكَ سَأُنَبِّئُكَ بِتَأْوِيلِ مَا لَمْ تَسْتَطِعْ عَلَيْهِ صَبْرًا } قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَرْحَمُ اللَّهُ مُوسَى لَوَدِدْتُ أَنَّهُ كَانَ صَبَرَ حَتَّى يُقَصَّ عَلَيْنَا مِنْ أَخْبَارِهِمَا قَالَ وَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ كَانَتْ الْأُولَى مِنْ مُوسَى نِسْيَانًا قَالَ وَجَاءَ عُصْفُورٌ حَتَّى وَقَعَ عَلَى حَرْفِ السَّفِينَةِ ثُمَّ نَقَرَ فِي الْبَحْرِ فَقَالَ لَهُ الْخَضِرُ مَا نَقَصَ عِلْمِي وَعِلْمُكَ مِنْ عِلْمِ اللَّهِ إِلَّا مِثْلَ مَا نَقَصَ هَذَا الْعُصْفُورُ مِنْ الْبَحْرِ قَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ وَكَانَ يَقْرَأُ وَكَانَ أَمَامَهُمْ مَلِكٌ يَأْخُذُ كُلَّ سَفِينَةٍ صَالِحَةٍ غَصْبًا وَكَانَ يَقْرَأُ وَأَمَّا الْغُلَامُ فَكَانَ كَافِرًا

हे आम्हाला ['अमरू बिन मुहम्मद अन नकीद] आणि [इशाक बिन इब्राहिम अल हंदझाली] आणि ['उबैदुल्लाह बिन सईद] आणि [मुहम्मद बिन अबू 'उमर अल मक्की] या सर्वांना [इब्न 'उयैना] यांच्याकडून सांगितले गेले आहे आणि हा लफाझ इब्न अबू 'उमर यांचा आहे; आम्हाला [सुफयान बिन 'उयैना] यांनी सांगितले आहे; आम्हाला ['अमरू बिन दिनार] यांनी [सईद बिन जुबैर] यांच्याकडून सांगितले आहे की ते म्हणाले; "मी [इब्न अब्बास] यांना सांगितले आहे की नौफ अल बिकाली म्हणाले की मूसा 'अलैहिस्सलाम, जे बनी इस्राएलमध्ये होते, ते मूसा नव्हते जे पैगंबर खिदिर यांच्यासोबत होते." (इब्न अब्बास) म्हणाले; 'अल्लाहच्या शत्रूंनो, खोटे बोला. मी एकदा [उबै बिन का'ब] यांना असे म्हणताना ऐकले; मी रसूलुल्लाह सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम यांना असे म्हणताना ऐकले: 'एकदा पैगंबर मूसा अलैहिस्सलाम बनी इस्राएलसमोर भाषण देण्यासाठी उभे राहिले.' त्यानंतर, कोणीतरी त्यांना विचारले; 'हे मूसा, या पृथ्वीवर सर्वात जास्त ज्ञानी व्यक्ती कोण आहे?' पैगंबर मूसा यांनी उत्तर दिले; 'या पृथ्वीवर सर्वात जास्त ज्ञानी व्यक्ती मीच आहे.' रसूलुल्लाह सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम म्हणाले: म्हणून, अल्लाहने मूसा अलैहिस्सलाम यांना खूप फटकारले. कारण त्यांना हे कळले नव्हते की त्यांनी मिळवलेले ज्ञान हे अल्लाहकडून मिळालेले एक वरदान होते. मग अल्लाहने मूसा यांना सांगितले; 'हे मूसा, माझा एक सेवक आहे जो तुझ्यापेक्षा जास्त ज्ञानी आणि हुशार आहे आणि तो आता दोन समुद्रांच्या संगमावर आहे.' पैगंबर मूसा अलैहिस्सलाम यांनी विचारले; 'हे प्रभू, मी तुझ्या सेवकाला कसे भेटू शकेन?' उत्तर दिले; 'खजुरीच्या पानांच्या टोपलीत एक मासा घेऊन ये.' जेव्हा मासा उडी मारेल, तेव्हाच माझा सेवक तिथे असेल.' मग मूसा युशा बिन नून नावाच्या एका शिष्यासोबत त्या ठिकाणी गेले. पैगंबर मूसा यांनी स्वतः खजुरीच्या पानांपासून बनवलेल्या टोपलीत एक मासा घेतला होता. ते दोघे त्या जागेच्या दिशेने चालू लागले. जेव्हा ते एका मोठ्या खडकाजवळ पोहोचले, तेव्हा त्या दोघांनाही झोप लागली. अचानक, टोपलीतील माशाने अंग झटकले आणि तो समुद्रात शिरला. पैगंबर (त्यांच्यावर अल्लाहची शांती आणि आशीर्वाद असो) म्हणाले: "अल्लाहने ज्या पाण्यातून मासा गेला, ते पाणी रोखून धरले होते, ज्यामुळे त्याचा एक बोगदा तयार झाला." तो मासा समुद्रातून आपला मार्ग काढत होता, आणि हे अनोखे दृश्य पाहून मूसा आणि त्यांचा शिष्य आश्चर्यचकित झाले होते. अखेरीस, त्या दोघांनी रात्रंदिवस आपला प्रवास सुरू ठेवला. असे दिसते की, पैगंबर मूसा यांचा शिष्य त्यांना हे सांगायला विसरला होता. सकाळी, पैगंबर मूसा आपल्या शिष्याला म्हणाले: "आपल्यासाठी आपले जेवण घेऊन ये!" आम्ही आमच्या प्रवासाने खरोखरच थकलो आहोत." पैगंबर (सल्लल्लाहु अलैहि व सल्लम) म्हणाले: "ज्या ठिकाणी त्यांना ते शोधण्याचा आदेश देण्यात आला होता, त्या ठिकाणापासून फार दूर नसताना, त्यांच्या शिष्याने म्हटले: 'तुम्हाला माहित आहे का की जेव्हा आपण मोठ्या खडकावर आश्रय शोधत होतो, तेव्हा मी तुम्हाला माशाबद्दल सांगायला विसरलो, आणि सैतानाशिवाय दुसरे कोणीही मला त्याबद्दल सांगायला विसरू शकले नसते, आणि तो मासा एका अतिशय विचित्र मार्गाने समुद्रात गेला.' मूसा म्हणाले: 'तीच ती जागा आहे जी आपण शोधत आहोत.' मग ते दोघे त्यांच्या मूळ मार्गावर परतले. रसूलुल्लाह सल्लल्लाहु अलैहि व सल्लम म्हणाले: 'मग ते दोघे आपल्या पावलांच्या मार्गाने परत फिरले.' ते दोघे मोठ्या खडकाजवळ पोहोचल्यावर, त्यांनी एका माणसाला कापडात गुंडाळून झोपलेले पाहिले. मग पैगंबर मूसा (अलैहिस्सलाम) यांनी त्याला सलाम केला. पैगंबर खिदिर यांनी मूसा यांना विचारले; 'तुमच्या देशात शांतता कशी आहे?' मूसा म्हणाले; 'मी मूसा आहे.' पैगंबर खिदिर यांना आश्चर्य वाटले आणि त्यांनी विचारले; 'इस्राएलच्या वंशातील मूसा.' पैगंबर मूसा यांनी उत्तर दिले; 'होय.' पैगंबर खिदिर मूसा यांना म्हणाले; 'खरोखरच, अल्लाहने तुम्हाला जे ज्ञान शिकवले, त्यातील काही ज्ञान मला माहीत नव्हते आणि अल्लाहने मला जे ज्ञान शिकवले, त्यातील काही ज्ञान तुम्हाला माहीत नव्हते.' मूसा यांनी खिदिर यांना आशीर्वाद दिला; 'मी तुमचे अनुसरण करू शकतो का, जेणेकरून तुम्हाला शिकवलेल्या ज्ञानापैकी तुम्ही मला अचूक ज्ञान शिकवू शकाल?' पैगंबर खिदिर यांनी उत्तर दिले; 'खरं तर, कधीकधी तुम्ही माझ्यासोबत संयम बाळगू शकणार नाही. ज्या गोष्टीबद्दल तुम्हाला पुरेसे ज्ञान नाही, त्याबद्दल तुम्ही संयम कसा बाळगू शकाल?' मूसा म्हणाले; 'अल्लाहच्या इच्छेने, तुम्हाला मी एक संयमी व्यक्ती म्हणून आढळेल आणि मी कोणत्याही बाबतीत तुमचा विरोध करणार नाही.' खिदिर यांनी उत्तर दिले; 'जर तुम्ही माझे अनुसरण करत राहिलात, तर जोपर्यंत मी स्वतः तुम्हाला समजावून सांगत नाही, तोपर्यंत काहीही विचारू नका.' मूसा यांनी उत्तर दिले; 'ठीक आहे.' रसूलुल्लाह सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम म्हणाले: 'मग मूसा आणि खिदिर समुद्रकिनाऱ्यावरून चालत होते. थोड्याच वेळात, एक नाव तिथून गेली. मग त्या दोघांनी नावेत बसण्याची विनंती केली. असे दिसून आले की, नावेतील लोक पैगंबर खिदिर यांना चांगले ओळखत होते, म्हणून शेवटी त्यांनी कोणताही मोबदला न घेता त्या दोघांना नेले.' मग पैगंबर खिदिर नावेच्या एका फळीजवळ गेले आणि ती बाहेर ओढली. हे पाहून मूसा त्यांना रागावले आणि म्हणाले; 'हे तेच लोक आहेत ज्यांनी आम्हाला कोणताही मोबदला न घेता नेले, पण तुम्ही त्यांच्या नावेला छिद्र का पाडले, जेणेकरून तुम्ही प्रवाशांना बुडवू शकाल?' खिदिर म्हणाले; 'मी तुम्हाला सांगितले नव्हते का की तुम्ही माझ्यासोबत येण्याची कधीच वाट पाहणार नाही?' मूसा मोहकपणे म्हणाले; 'माझ्या निष्काळजीपणाबद्दल मला शिक्षा देऊ नका आणि माझ्या कामात माझ्यावर कोणतेही ओझे लादू नका.' थोड्याच वेळात, ते दोघे होडीतून उतरले. ते किनाऱ्यावरून चालत असताना, अचानक एक लहान मूल आपल्या मित्रांसोबत खेळत होते. तेव्हा, पैगंबर खिदिर यांनी ताबडतोब त्या मुलाचे डोके आपल्या हाताने पकडून इतके पिळले की त्याचा मृत्यू झाला. रागाने, पैगंबर मूसा यांनी पैगंबर खिदिर यांना फटकारण्याचा प्रयत्न केला: 'त्या मुलाने कधीही कोणाला मारले नव्हते, मग तुम्ही एका निष्पाप जीवाला का मारले? खरोखरच, तुम्ही एक दुष्ट कृत्य केले आहे?' खिदिर म्हणाले: 'मी तुम्हाला सांगितले नव्हते का की तुम्ही माझ्यामागे येताना धीर धरू शकणार नाही. आणि हे तर आधीच्या कृत्यापेक्षाही जास्त आहे.' मूसा म्हणाले: 'यानंतर जर मी तुम्हाला काही विचारले, तर मला तुमच्यासोबत येऊ देऊ नका. खरोखरच, तुम्ही मला पुरेसे कारण दिले आहे.' मग पैगंबर मूसा आणि खिदिर यांनी आपला प्रवास पुढे चालू ठेवला. जेव्हा आम्ही दोघे एका देशात पोहोचलो, तेव्हा आम्ही दोघांनी तेथील लोकांकडे मेजवानीची मागणी केली, पण दुर्दैवाने ते आम्हा दोघांचे आदरातिथ्य करण्यास तयार नव्हते. मग त्या दोघांना घराची एक भिंत कोसळण्याच्या बेतात आढळली आणि पैगंबर खिदिर यांनी ती ताबडतोब सरळ केली (दुरुस्त केली). रसूलुल्लाह सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम म्हणाले: 'भिंत कलली होती (हातवारे करत) आणि मग खिदिरने ती सरळ केली.' मूसा खिदिरला म्हणाले; 'आपण ज्या देशात जात आहोत, तेथील लोक आपले स्वागत करण्यास आणि आदरातिथ्य करण्यास तयार नाहीत हे तुला आधीच माहीत आहे. जर तुझी इच्छा असेल, तर तू घराच्या भिंती दुरुस्त करण्याच्या कामातून मिळणाऱ्या उत्पन्नातून मोबदला मागू शकतोस.' शेवटी खिदिर म्हणाले; 'हा माझ्या आणि तुझ्यातील फरक आहे. ज्या सर्व कर्मांबद्दल तू अधीर आहेस, त्या सर्वांचे रहस्य मी तुला सांगेन.' रसूलुल्लाह सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम म्हणाले: 'अल्लाह पैगंबर मूसा अलैहिस्सलाम यांच्यावर आपली दया आणि कृपा करो. खरे तर, मूसा थोडे अधिक संयमी असते तर बरे झाले असते, म्हणजे मूसा आणि खिदिर यांची कथा आपल्याला अधिक तपशीलवार सांगितली गेली असती. उबै बिन काब म्हणाले; 'अल्लाहचे रसूल सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम म्हणाले: 'त्यांच्या विभक्त होण्याचे कारण मूसा यांचा निष्काळजीपणा होता.' रसूलुल्लाह सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम म्हणाले: 'त्यानंतर थोड्याच काळात, एक लहान पक्षी आपल्या चोचीने समुद्राचे पाणी टिपत आला. तेव्हा खिदिर मूसा यांना म्हणाले; 'खरोखरच, माझे ज्ञान, तुमचे ज्ञान आणि आपल्याला अल्लाहकडून मिळणारे ज्ञान हे अल्लाहच्या ज्ञानसागराच्या विस्तारात त्या लहान पक्ष्याला मिळालेल्या समुद्राच्या पाण्याच्या एका घोटासारखेच आहे.' [सईद बिन झुबैर] म्हणाले; 'इब्न अब्बास यांनी कुराणमधील एक आयत वाचली, ज्याचा अर्थ आहे; 'त्यांच्यापूर्वी एक असा शासक होता ज्याने प्रत्येक चांगली नाव काढून घेतली.' इब्न अब्बास यांनी कुराणमधील आणखी एक आयत वाचली, ज्याचा अर्थ आहे; 'पैगंबर खिदिर यांनी ज्या लहान मुलाला ठार मारले, तो एक काफिर होता.'