Rasulullah mengadakan perjanjian damai dengan penduduk Hudaibiyah dan bersedia menghapus kata ‘Muhammad Rasulullah’
Imam Bukhari : 2529
حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ قَالَ أَخْبَرَنِي الزُّهْرِيُّ قَالَ أَخْبَرَنِي عُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ عَنْ الْمِسْوَرِ بْنِ مَخْرَمَةَ وَمَرْوَانَ يُصَدِّقُ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا حَدِيثَ صَاحِبِهِ قَالَاخَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ زَمَنَ الْحُدَيْبِيَةِ حَتَّى إِذَا كَانُوا بِبَعْضِ الطَّرِيقِ قَالَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ إِنَّ خَالِدَ بْنَ الْوَلِيدِ بِالْغَمِيمِ فِي خَيْلٍ لِقُرَيْشٍ طَلِيعَةٌ فَخُذُوا ذَاتَ الْيَمِينِ فَوَاللَّهِ مَا شَعَرَ بِهِمْ خَالِدٌ حَتَّى إِذَا هُمْ بِقَتَرَةِ الْجَيْشِ فَانْطَلَقَ يَرْكُضُ نَذِيرًا لِقُرَيْشٍ وَسَارَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ حَتَّى إِذَا كَانَ بِالثَّنِيَّةِ الَّتِي يُهْبَطُ عَلَيْهِمْ مِنْهَا بَرَكَتْ بِهِ رَاحِلَتُهُ فَقَالَ النَّاسُ حَلْ حَلْ فَأَلَحَّتْ فَقَالُوا خَلَأَتْ الْقَصْوَاءُ خَلَأَتْ الْقَصْوَاءُ فَقَالَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مَا خَلَأَتْ الْقَصْوَاءُ وَمَا ذَاكَ لَهَا بِخُلُقٍ وَلَكِنْ حَبَسَهَا حَابِسُ الْفِيلِ ثُمَّ قَالَ وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ لَا يَسْأَلُونِي خُطَّةً يُعَظِّمُونَ فِيهَا حُرُمَاتِ اللَّهِ إِلَّا أَعْطَيْتُهُمْ إِيَّاهَا ثُمَّ زَجَرَهَا فَوَثَبَتْ قَالَ فَعَدَلَ عَنْهُمْ حَتَّى نَزَلَ بِأَقْصَى الْحُدَيْبِيَةِ عَلَى ثَمَدٍ قَلِيلِ الْمَاءِ يَتَبَرَّضُهُ النَّاسُ تَبَرُّضًا فَلَمْ يُلَبِّثْهُ النَّاسُ حَتَّى نَزَحُوهُ وَشُكِيَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ الْعَطَشُ فَانْتَزَعَ سَهْمًا مِنْ كِنَانَتِهِ ثُمَّ أَمَرَهُمْ أَنْ يَجْعَلُوهُ فِيهِ فَوَاللَّهِ مَا زَالَ يَجِيشُ لَهُمْ بِالرِّيِّ حَتَّى صَدَرُوا عَنْهُ فَبَيْنَمَا هُمْ كَذَلِكَ إِذْ جَاءَ بُدَيْلُ بْنُ وَرْقَاءَ الْخُزَاعِيُّ فِي نَفَرٍ مِنْ قَوْمِهِ مِنْ خُزَاعَةَ وَكَانُوا عَيْبَةَ نُصْحِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مِنْ أَهْلِ تِهَامَةَ فَقَالَ إِنِّي تَرَكْتُ كَعْبَ بْنَ لُؤَيٍّ وَعَامِرَ بْنَ لُؤَيٍّ نَزَلُوا أَعْدَادَ مِيَاهِ الْحُدَيْبِيَةِ وَمَعَهُمْ الْعُوذُ الْمَطَافِيلُ وَهُمْ مُقَاتِلُوكَ وَصَادُّوكَ عَنْ الْبَيْتِ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ إِنَّا لَمْ نَجِئْ لِقِتَالِ أَحَدٍ وَلَكِنَّا جِئْنَا مُعْتَمِرِينَ وَإِنَّ قُرَيْشًا قَدْ نَهِكَتْهُمْ الْحَرْبُ وَأَضَرَّتْ بِهِمْ فَإِنْ شَاءُوا مَادَدْتُهُمْ مُدَّةً وَيُخَلُّوا بَيْنِي وَبَيْنَ النَّاسِ فَإِنْ أَظْهَرْ فَإِنْ شَاءُوا أَنْ يَدْخُلُوا فِيمَا دَخَلَ فِيهِ النَّاسُ فَعَلُوا وَإِلَّا فَقَدْ جَمُّوا وَإِنْ هُمْ أَبَوْا فَوَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ لَأُقَاتِلَنَّهُمْ عَلَى أَمْرِي هَذَا حَتَّى تَنْفَرِدَ سَالِفَتِي وَلَيُنْفِذَنَّ اللَّهُ أَمْرَهُ فَقَالَ بُدَيْلٌ سَأُبَلِّغُهُمْ مَا تَقُولُ قَالَ فَانْطَلَقَ حَتَّى أَتَى قُرَيْشًا قَالَ إِنَّا قَدْ جِئْنَاكُمْ مِنْ هَذَا الرَّجُلِ وَسَمِعْنَاهُ يَقُولُ قَوْلًا فَإِنْ شِئْتُمْ أَنْ نَعْرِضَهُ عَلَيْكُمْ فَعَلْنَا فَقَالَ سُفَهَاؤُهُمْ لَا حَاجَةَ لَنَا أَنْ تُخْبِرَنَا عَنْهُ بِشَيْءٍ وَقَالَ ذَوُو الرَّأْيِ مِنْهُمْ هَاتِ مَا سَمِعْتَهُ يَقُولُ قَالَ سَمِعْتُهُ يَقُولُ كَذَا وَكَذَا فَحَدَّثَهُمْ بِمَا قَالَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَقَامَ عُرْوَةُ بْنُ مَسْعُودٍ فَقَالَ أَيْ قَوْمِ أَلَسْتُمْ بِالْوَالِدِ قَالُوا بَلَى قَالَ أَوَلَسْتُ بِالْوَلَدِ قَالُوا بَلَى قَالَ فَهَلْ تَتَّهِمُونِي قَالُوا لَا قَالَ أَلَسْتُمْ تَعْلَمُونَ أَنِّي اسْتَنْفَرْتُ أَهْلَ عُكَاظَ فَلَمَّا بَلَّحُوا عَلَيَّ جِئْتُكُمْ بِأَهْلِي وَوَلَدِي وَمَنْ أَطَاعَنِي قَالُوا بَلَى قَالَ فَإِنَّ هَذَا قَدْ عَرَضَ لَكُمْ خُطَّةَ رُشْدٍ اقْبَلُوهَا وَدَعُونِي آتِيهِ قَالُوا ائْتِهِ فَأَتَاهُ فَجَعَلَ يُكَلِّمُ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَقَالَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ نَحْوًا مِنْ قَوْلِهِ لِبُدَيْلٍ فَقَالَ عُرْوَةُ عِنْدَ ذَلِكَ أَيْ مُحَمَّدُ أَرَأَيْتَ إِنْ اسْتَأْصَلْتَ أَمْرَ قَوْمِكَ هَلْ سَمِعْتَ بِأَحَدٍ مِنْ الْعَرَبِ اجْتَاحَ أَهْلَهُ قَبْلَكَ وَإِنْ تَكُنِ الْأُخْرَى فَإِنِّي وَاللَّهِ لَأَرَى وُجُوهًا وَإِنِّي لَأَرَى أَوْشَابًا مِنْ النَّاسِ خَلِيقًا أَنْ يَفِرُّوا وَيَدَعُوكَ فَقَالَ لَهُ أَبُو بَكْرٍ الصِّدِّيقُ امْصُصْ بِبَظْرِ اللَّاتِ أَنَحْنُ نَفِرُّ عَنْهُ وَنَدَعُهُ فَقَالَ مَنْ ذَا قَالُوا أَبُو بَكْرٍ قَالَ أَمَا وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ لَوْلَا يَدٌ كَانَتْ لَكَ عِنْدِي لَمْ أَجْزِكَ بِهَا لَأَجَبْتُكَ قَالَ وَجَعَلَ يُكَلِّمُ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَكُلَّمَا تَكَلَّمَ أَخَذَ بِلِحْيَتِهِ وَالْمُغِيرَةُ بْنُ شُعْبَةَ قَائِمٌ عَلَى رَأْسِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَمَعَهُ السَّيْفُ وَعَلَيْهِ الْمِغْفَرُ فَكُلَّمَا أَهْوَى عُرْوَةُ بِيَدِهِ إِلَى لِحْيَةِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ضَرَبَ يَدَهُ بِنَعْلِ السَّيْفِ وَقَالَ لَهُ أَخِّرْ يَدَكَ عَنْ لِحْيَةِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَرَفَعَ عُرْوَةُ رَأْسَهُ فَقَالَ مَنْ هَذَا قَالُوا الْمُغِيرَةُ بْنُ شُعْبَةَ فَقَالَ أَيْ غُدَرُ أَلَسْتُ أَسْعَى فِي غَدْرَتِكَ وَكَانَ الْمُغِيرَةُ صَحِبَ قَوْمًا فِي الْجَاهِلِيَّةِ فَقَتَلَهُمْ وَأَخَذَ أَمْوَالَهُمْ ثُمَّ جَاءَ فَأَسْلَمَ فَقَالَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَمَّا الْإِسْلَامَ فَأَقْبَلُ وَأَمَّا الْمَالَ فَلَسْتُ مِنْهُ فِي شَيْءٍ ثُمَّ إِنَّ عُرْوَةَ جَعَلَ يَرْمُقُ أَصْحَابَ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِعَيْنَيْهِ قَالَ فَوَاللَّهِ مَا تَنَخَّمَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ نُخَامَةً إِلَّا وَقَعَتْ فِي كَفِّ رَجُلٍ مِنْهُمْ فَدَلَكَ بِهَا وَجْهَهُ وَجِلْدَهُ وَإِذَا أَمَرَهُمْ ابْتَدَرُوا أَمْرَهُ وَإِذَا تَوَضَّأَ كَادُوا يَقْتَتِلُونَ عَلَى وَضُوئِهِ وَإِذَا تَكَلَّمَ خَفَضُوا أَصْوَاتَهُمْ عِنْدَهُ وَمَا يُحِدُّونَ إِلَيْهِ النَّظَرَ تَعْظِيمًا لَهُ فَرَجَعَ عُرْوَةُ إِلَى أَصْحَابِهِ فَقَالَ أَيْ قَوْمِ وَاللَّهِ لَقَدْ وَفَدْتُ عَلَى الْمُلُوكِ وَوَفَدْتُ عَلَى قَيْصَرَ وَكِسْرَى وَالنَّجَاشِيِّ وَاللَّهِ إِنْ رَأَيْتُ مَلِكًا قَطُّ يُعَظِّمُهُ أَصْحَابُهُ مَا يُعَظِّمُ أَصْحَابُ مُحَمَّدٍ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مُحَمَّدًا وَاللَّهِ إِنْ تَنَخَّمَ نُخَامَةً إِلَّا وَقَعَتْ فِي كَفِّ رَجُلٍ مِنْهُمْ فَدَلَكَ بِهَا وَجْهَهُ وَجِلْدَهُ وَإِذَا أَمَرَهُمْ ابْتَدَرُوا أَمْرَهُ وَإِذَا تَوَضَّأَ كَادُوا يَقْتَتِلُونَ عَلَى وَضُوئِهِ وَإِذَا تَكَلَّمَ خَفَضُوا أَصْوَاتَهُمْ عِنْدَهُ وَمَا يُحِدُّونَ إِلَيْهِ النَّظَرَ تَعْظِيمًا لَهُ وَإِنَّهُ قَدْ عَرَضَ عَلَيْكُمْ خُطَّةَ رُشْدٍ فَاقْبَلُوهَا فَقَالَ رَجُلٌ مِنْ بَنِي كِنَانَةَ دَعُونِي آتِيهِ فَقَالُوا ائْتِهِ فَلَمَّا أَشْرَفَ عَلَى النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَأَصْحَابِهِ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ هَذَا فُلَانٌ وَهُوَ مِنْ قَوْمٍ يُعَظِّمُونَ الْبُدْنَ فَابْعَثُوهَا لَهُ فَبُعِثَتْ لَهُ وَاسْتَقْبَلَهُ النَّاسُ يُلَبُّونَ فَلَمَّا رَأَى ذَلِكَ قَالَ سُبْحَانَ اللَّهِ مَا يَنْبَغِي لِهَؤُلَاءِ أَنْ يُصَدُّوا عَنْ الْبَيْتِ فَلَمَّا رَجَعَ إِلَى أَصْحَابِهِ قَالَ رَأَيْتُ الْبُدْنَ قَدْ قُلِّدَتْ وَأُشْعِرَتْ فَمَا أَرَى أَنْ يُصَدُّوا عَنْ الْبَيْتِ فَقَامَ رَجُلٌ مِنْهُمْ يُقَالُ لَهُ مِكْرَزُ بْنُ حَفْصٍ فَقَالَ دَعُونِي آتِيهِ فَقَالُوا ائْتِهِ فَلَمَّا أَشْرَفَ عَلَيْهِمْ قَالَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ هَذَا مِكْرَزٌ وَهُوَ رَجُلٌ فَاجِرٌ فَجَعَلَ يُكَلِّمُ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَبَيْنَمَا هُوَ يُكَلِّمُهُ إِذْ جَاءَ سُهَيْلُ بْنُ عَمْرٍو قَالَ مَعْمَرٌ فَأَخْبَرَنِي أَيُّوبُ عَنْ عِكْرِمَةَ أَنَّهُ لَمَّا جَاءَ سُهَيْلُ بْنُ عَمْرٍو قَالَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ لَقَدْ سَهُلَ لَكُمْ مِنْ أَمْرِكُمْ قَالَ مَعْمَرٌ قَالَ الزُّهْرِيُّ فِي حَدِيثِهِ فَجَاءَ سُهَيْلُ بْنُ عَمْرٍو فَقَالَ هَاتِ اكْتُبْ بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمْ كِتَابًا فَدَعَا النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ الْكَاتِبَ فَقَالَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ قَالَ سُهَيْلٌ أَمَّا الرَّحْمَنُ فَوَاللَّهِ مَا أَدْرِي مَا هُوَ وَلَكِنْ اكْتُبْ بِاسْمِكَ اللَّهُمَّ كَمَا كُنْتَ تَكْتُبُ فَقَالَ الْمُسْلِمُونَ وَاللَّهِ لَا نَكْتُبُهَا إِلَّا بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ فَقَالَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ اكْتُبْ بِاسْمِكَ اللَّهُمَّ ثُمَّ قَالَ هَذَا مَا قَاضَى عَلَيْهِ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ فَقَالَ سُهَيْلٌ وَاللَّهِ لَوْ كُنَّا نَعْلَمُ أَنَّكَ رَسُولُ اللَّهِ مَا صَدَدْنَاكَ عَنْ الْبَيْتِ وَلَا قَاتَلْنَاكَ وَلَكِنْ اكْتُبْ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ فَقَالَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَاللَّهِ إِنِّي لَرَسُولُ اللَّهِ وَإِنْ كَذَّبْتُمُونِي اكْتُبْ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ الزُّهْرِيُّ وَذَلِكَ لِقَوْلِهِ لَا يَسْأَلُونِي خُطَّةً يُعَظِّمُونَ فِيهَا حُرُمَاتِ اللَّهِ إِلَّا أَعْطَيْتُهُمْ إِيَّاهَا فَقَالَ لَهُ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عَلَى أَنْ تُخَلُّوا بَيْنَنَا وَبَيْنَ الْبَيْتِ فَنَطُوفَ بِهِ فَقَالَ سُهَيْلٌ وَاللَّهِ لَا تَتَحَدَّثُ الْعَرَبُ أَنَّا أُخِذْنَا ضُغْطَةً وَلَكِنْ ذَلِكَ مِنْ الْعَامِ الْمُقْبِلِ فَكَتَبَ فَقَالَ سُهَيْلٌ وَعَلَى أَنَّهُ لَا يَأْتِيكَ مِنَّا رَجُلٌ وَإِنْ كَانَ عَلَى دِينِكَ إِلَّا رَدَدْتَهُ إِلَيْنَا قَالَ الْمُسْلِمُونَ سُبْ
Ang’ambye [‘Abdullah bin Muhammad] atubuulidde [‘Abdur Rozzaq] atubuulidde [Ma’mar] yagamba nti yangamba [Az Zuhriy] yagamba nti yantegeeza [’Urwah bin Az Zubair] okuva ku [Al Miswar bin Makhramah] ne [Marwan] buli munyumya gye yakakasizza ebigambo by’omunyumya omulala, bombi ne bagamba nti; Nabbi sallallaahu ‘alaihi wasallam yavaayo mu kiseera ky’endagaano ya Hudaibiyah okutuusa bwe baali wakati mu lugendo lwabwe Nabbi sallallaahu ‘alaihi wasallam n’agamba nti: ‘Mazima Khalid bin Al Walid yali mu kitundu kya al-Ghomim ng’alabirira aba Quraysh embalaasi mu maaso g’amagye, n’olwekyo mukwata ekkubo ku ddyo - ekkubo erigenda Amagye ga Khalid -'. Eya Allah, Khalid yali tamanyi kubeerawo kwabwe - aba Quraysh - okutuusa bwe baali ku kitebe ky’amagye, Khalid n’adduka n’adduka okutiisa Abaquraysh. Nabbi sallallaahu ‘alaihi wasallam yatambula okutuusa bwe baatuuka ku lusozi kwe baali batambulira wansi, engamiya ye n’eyimirira n’ewuluguma. Abantu bwe batyo ne bagamba nti: ‘Situka, situka, tugende’. Naye engamiya yali ekyawuluguma. Olwo nebagamba nti: ‘Eŋŋamira ya Al-Qushwa eri mu kwediima, eŋŋamira ya al-Qushwa eri mu keediimo’. Kale Nabbi sallallaahu ‘alaihi wasallam yagamba nti: ‘al-Qushwa’ teyakuba kubanga si mpisa ze wabula yaziyizibwa Oyo Aziyiza eggye ly’enjovu’. Awo n’agamba nti: ‘Olw’oyo omwoyo gwange gwe guli mu ngalo ze, tebansaba kikolwa na kimu ekijja okubaleetera okugulumiza ebitiibwa bya Allah naye ddala nja kukituukiriza’. Awo N’agikonkona era engamiya n’esituka. Omunyumya yagamba nti: Bwatyo n’abaleka - ng’atambula mu maaso - okutuusa lwe yayimirira ku nkomerero ya Hudaibiyah ku mabbali g’oluzzi nga luliko amazzi matono abantu we baali bamukubye. Tewaayita bbanga ddene ng’abantu bamukuŋŋaanye, amazzi ne gaggwaawo ne baloopa ennyonta yaabwe eri Nabbi sallallaahu ‘alaihi wasallam. Bw’atyo n’aggyayo akasaale mu kikuta kyakyo n’abalagira okukasibira awo. Kale ella Allah, oluvannyuma lw’ekyo oluzzi lwagenda mu maaso n’okubakulukuta amazzi amayonjo okutuusa lwe baalunywamu. Bwe baali mu mbeera eno, Budail bin Warqo’ Al Khuza’iy yatuuka mangu wamu n’ekibinja ky’abantu okuva mu bantu be, kwe kugamba ekika kya Khuza’ah. Emabegako baali abantu abeesigika ba Nabbi sallallaahu ‘alaihi wasallam okuva mu bantu ba Tihamah. Yagamba nti: ‘Mazima naleka Ka’ab bin Lu’ay ne ‘Amir bin Lu’ay ne bayimirira okunona amazzi mu nsi ya Hudaibiyah. Nga bali wamu nabo waaliwo eŋŋamira eziwerako ezaali zaakazaala nga zikyayonka ennyana zazo era nga za maama nga ziwerekerwako ennyana zazo. Bajja kulwana era balemese Mukama wa Baitulloh. Kale n’agamba nti: ‘Mazima tetuzze kulwanyisa muntu yenna, wabula tuzze kukola hijja ya Umrah. Era ddala abantu ba Quraysh baali banafuye era ne bafiirwa olw’olutalo. Bwe baba baagala, nja kubawa obudde okuyita mu ddembe awatali kulemesa kwonna wakati wange n’abantu. Singa nwangula, bwe baba baagala basobola okukyuka ne bafuuka -Obusiraamu-, eddiini ebadde ekwatiddwa abantu bangi. Bwe baba tebaagala, basobola okuwummulako olw’obukoowu obw’okulwana. Naye bwe baba nga tebaagala -okuva mu kuwaayo kuno-, olwo olw’oyo omwoyo gwange gwe guli mu ngalo ze, ddala nja kubalwanyisa mu linnya ly’eddiini eno okutuusa oyo yenna anaasooka okuwangula era nga ddala Allah ajja kutuusa ensonga ze’. Bwatyo Budail n’agamba nti: ‘Nja kubabuulira bye wayogedde emabegako’. Omunyumya yagamba nti; Bwatyo n’agenda ewa Quraysh n’agamba nti: ‘Mazima, twajja gye muli oluvannyuma lw’okusisinkana omusajja ono gye twawulira bye yali ayogedde. Bw’oba oyagala tunnyonnyole ebigambo ebyo, tujja kukikola’. Abasirusiru mu bo baagamba nti: ‘Tetwetaaga mawulire gonna agamukwatako okuva gye muli.’ Abagezigezi mu bo ne bagamba nti: ‘Mutegeeze bye mwawulira okuva gy’ali.’ Ye - Budail - yagamba nti: ‘Nnamuwulira ng’ayogera bw’atyo n’ebyo, olwo n’abatuusa Nabbi sallallaahu ‘alaihi wasallam bye yayogera. Kale ‘Urwah bin Mas’ud n’ayimirira n’agamba nti: ‘Abange mmwe, temuli bazadde?’. Baagamba nti: ‘Yee, ddala.’ Yaddamu n’agamba nti: ‘Oba siri mwana wo?’. Baagamba nti: ‘Yee, ddala.’ Oluvannyuma yaddamu n’abuuza nti: ‘Ontebereza?’. Ne bagamba nti: ‘Nedda.’ Yaddamu n’agamba nti: ‘Temumanyi nti nnali nsaba obuyambi okuva mu bantu b’e Ukazh, era bwe baagaana, ne nzija gy’oli n’ab’omu maka gange, abaana bange, n’abo abaali bangondera?’. Baagamba nti: ‘Yee, ddala.’ Yagamba nti: ‘Mazima omusajja ono akuwadde eky’amagezi, kale kikkirize ŋŋende gy’ali.’ Ne bagamba nti: ‘Mugende munoonye’. Bwatyo yamusisinkana n’oluvannyuma n’ayogera ne Nabbi sallallaahu ‘alaihi wasallam, olwo Nabbi sallallaahu ‘alaihi wasallam n’agamba nga bwe yagamba Budail. Awo mu kiseera ekyo ‘Urwah n’agamba nti: ‘Ayi Muhammad, wandirowoozezza ki singa omaliriza ensonga z’abantu bo, wali owuliddeko omuntu yenna okuva mu ba ‘Abawalabu ng’akola kino nga akusoose? Singa waaliwo ekirala kyonna, Allah, mu butuufu nnalaba ffiga eziwerako, era n’ebibinja by’abantu ebiwerako emabega abaali bakwewala ne bakuleka’. Kale Abu Bakr n’amugamba nti: ‘Ggala akamwa! Tugenda kudduka ne tukireka? ’ Yabuuza nti: ‘Omuntu ono y’ani? ' Baswahaba nebaddamu nti: 'Ye Abu Bakr'. Abu Bakr yagamba nti: ‘Oyo omwoyo gwange gwe guli mu ngalo ze, singa tewankoledde buweereza bwonna era nga sikusasula, nandikuzzeemu.’ Omunyumya yagamba nti; 'Oluvannyuma 'Urwah yaddamu okwogera ne Nabbi sallallaahu 'alaihi wasallam era buli lweyayogeranga nga akwata ekirevu kye ate nga Al Mughirah bin Syu'bah ayimiridde okumpi n'omutwe gwa Nabbi sallallaahu 'alaihi wasallam era nga akwata ekitala era nga ayambadde ebyokulwanyisa. Era buli ‘Urwah lwe yakwata ku kirevu kya Nabbi sallallaahu ‘alaihi wasallam n’omukono gwe, Al Mughirah yakuba omukono gwe wansi w’ekikuta ky’ekitala ng’agamba nti: ‘Ggya omukono gwo ku birevu bya Nabbi sallallaahu ‘alaihi wasallam’. Ekituufu; ‘Urwah yayimusa omutwe n’agamba nti: ‘Omuntu ono y’ani? ' Baswahaba nebaddamu nti: 'Ye Al Mughirah bin Syu'bah'. ‘Urwah olwo n’agamba nti: ‘Ayi omuwemu, sitawaanyizibwa olw’okulya mu nsi olukwe? 'Edda, Al Mughirah, mu kiseera ky'obutamanya, yawerekera abantu n'abatta n'abatwala n'ebintu byabwe. Olwo n’ajja n’asiramuka. Kale Nabbi sallallaahu ‘alaihi wasallam yagamba mu kiseera ekyo nti: ‘Ate ku ky’Obusiraamu, nkikkiriza. Ate ku by’obugagga, sirina kye nkolagana nabyo n’akatono.’ Olwo ‘Urwah n’asuula amaaso ge abiri eri baswahaaba ba Nabbi sallallaahu ‘alaihi wasallam. Omunyumya yagamba nti: ‘Eri Allah, Omubaka wa Allah (okusaasira kwa Allah n’emirembe bibeere ku ye) teyandisudde musulo era gwandigudde ku ngalo y’omu ku banne, naye omuntu oyo yandigusiiga mu maaso ne ku lususu lwe. Era bwe yabalagira, amangu ago ne bafubutuka okutuukiriza ebiragiro bye. Era bwe yali ayagala okukola wudhu, bulijjo katono balwana kubanga baali balwana okuteekateeka amazzi g’okuwungula kwe. Bwe yayogera, ne bakka amaloboozi gaabwe mu maaso ge era tebaasongoza maaso gaabwe nga bamugulumiza. Kale ‘Urwah n’addayo eri mikwano gye n’agamba nti: ‘Abange mmwe abantu, Allah, mazima mbadde mubaka eyasindikibwa okutunuulira bakabaka, era ne Qaisar – kabaka w’Abaruumi - ne Kisra – kabaka w’e Buperusi - awamu ne kabaka an-Najasiy. Eya Allah, sirabangako kabaka agulumizibwa nga banne ba Muhammad (okusaasira n’emirembe bibeere ku ye) bwe bagulumiza Muhammad. Kituufu tafuuwa musulo olwo ne gutuuka ku ngalo z’omu ku bo okuggyako ng’agenda okunaaba omusulo mu maaso n’olususu era bw’aba alagidde olwo ne bafubutuka mangu okugutwala mu maaso era bw’aba akola wudhu kata balwana kubanga balwana olw’amazzi agasigaddewo okuva mu wudhu ye era bw’ayogera ne bakka amaloboozi gaabwe - bawuliriza bulungi - era tebamulung’amya amaaso gaabwe kubanga bamussaamu nnyo ekitiibwa. Mazima ddala akuwadde ekiweebwayo ekijja okukutuusa ku bulungi, kale kikkirize’. Awo omu ku Bani Kinanah n’agamba nti: ‘Ka mmusisinkane’. Baagamba nti: ‘Musisinkane’. Omuntu oyo bwe yali azze ewa Nabbi sallallaahu ‘alaihi wasallam ne banne, Rasulullah sallallaahu ‘alaihi wasallam n’agamba nti: ‘Kino bwe kityo bwe kiri. Yava mu bantu abaali bagulumiza eŋŋamira, n’olwekyo yazituma gy’ali’. Awo eŋŋamira n’etumibwa gy’ali. Era abantu olwo ne bamwaniriza nga bwe bagamba talbiyah. Omusajja bwe yalaba bino n’agamba nti: ‘Ekitiibwa kibeere eri Allah. Abantu bano tebalina kulemesebwa kujja mu Baitulloh’. Oluvannyuma lw’okudda mu mikwano gye n’agamba nti: ‘Nnalaba ng’eŋŋamira zisiddwako enkokola n’okuziteekako akabonero, bwentyo ne ndowooza nti tekisaanira kuzikuumibwa okuva e Baitulloh’. Amangu ago omusajja okuva mu bo n’asituka ng’atera okuyitibwa Mikraz bin Hafsh n’agamba nti: ‘Ka mmusisinkane’. Awo ne bagamba nti: ‘Musisinkane’. Omusajja bweyamala okutuuka gyebali, Nabbi sallallaahu ‘alaihi wasallam yagamba nti: ‘Ono ye Mikraz, muntu mubi’. Bwatyo Mikraz yatandika okwogera ne Nabbi sallallaahu ‘alaihi wasallam. Bwe yali ayogera naye, amangu ago Suhail bin ‘Amru n’ajja. [Ma’mar] yagamba nti; Kale yangamba [Ayyub] okuva ku [‘Ikrimah] nti yategeeza nti: Suhail bin ‘Amru bwe yajja, Nabbi sallallaahu ‘alaihi wasallam yagamba nti: ‘Mazima ensonga zammwe zifuuse nnyangu’. [Ma’mar] yagamba nti; [Az Zuhriy] yagamba mu kunyumya hadiisi eno nti: ‘Awo Suhail bin ‘Amru n’ajja n’agamba nti: ‘Muleete wano - empapula - era mukole ebbaluwa ey’okukkaanya wakati waffe naawe’. Kale Nabbi sallallaahu ‘alaihi wasallam yayita omuwandiisi era Nabbi sallallaahu ‘alaihi wasallam n’agamba nti: ‘-Wandiika- bismillahir rahmaanir uterus’. Kale Suhail n’agamba nti: ‘Ku bikwata ku linnya ar-Rahman, Allah, simumanyi. Naye wandiika Bismika Allahumma - N'erinnya lyo, Ayi Allah - nga bwe wali oliwandiika edda'. Kale abasiraamu nebagamba nti: ‘Ya Allah, togiwandiika okuggyako bismillahir rahmaanir Rahmaanir’. Kale Nabbi sallallaahu ‘alaihi wasallam yagamba nti: ‘Wandiika; 'Bismika Allahumma'. Olwo n’agamba nti: ‘Eno y’endagaano eyateekebwawo Muhammad Rasulullah’. Amangu ago Suhail n’agamba nti: ‘Ya Allah, singa twamanya nti oli mubaka wa Allah, tetwandikulemese kuva mu Baitulloh era tetwandikulwanyizza. Naye wandiika nti: ‘Muhammad bin ‘Abdullah’. Kale Nabbi sallallaahu ‘alaihi wasallam yagamba nti; ‘By Allah, mazima ndi Mubaka wa Allah newankubadde nga munneegaana. Wandiika: Muhammad bin ‘Abdullah’. Az Zuhriy yagamba nti: ‘Kino kikwatagana n’ebigambo bye: ‘Tebansaba kusaba mwe bagulumiza ekitiibwa kya Allah naye mazima ddala nja kukibawa’. Awo Nabbi sallallaahu ‘alaihi wasallam n’amugamba nti: ‘Ku kakwakkulizo nti otuwe eddembe okugenda e Baitulloh okukola tawaf eyo’. Suhail yagamba nti: ‘Muyimbi Allah, toleka Bawalabu kugamba nti twatwaliddwa mu bukambwe. Naye omukisa ogwo tujja kuguwa omwaka ogujja. Era akakwakkulizo akaddako, nti tewali muntu yenna ajja gy’oli okuva ku ludda lwaffe ne bw’aba agoberedde eddiini yo, naye mulina okumuddiza gye tuli.’ Olwo abasiraamu -prates- nebagamba nti: ‘Subhaanalloh, ayinza atya okuzzibwa eri abashiriku nga yajja nga musiraamu? ' Nga bali mu mbeera ey'okusika omuguwa, amangu ago Abu Jandal bin Suhail bin 'Amr yajja mu mbeera ey'okusiba eyali atolose mu bitundu ebya wansi eby'e Makkah okwegatta ku Basiraamu. Kale Suhail n’agamba nti: ‘Ayi Muhammad, ono ye muntu asooka gw’olina okunkwasa okusinziira ku ndagaano yo.’ Kale Nabbi sallallaahu ‘alaihi wasallam yagamba nti: ‘Mazima tetunnaba kuteekawo ndagaano.’ Suhail yagamba nti: ‘Muyimbi Allah, olwo sijja kukola ndagaano yonna ya mirembe naawe emirembe gyonna.’ Nabbi sallallaahu ‘alaihi wasallam yagamba nti: ‘Mumpe nga eky’enjawulo’. Suhail yagamba nti: ‘Sijja kugikuwa’. Yaddamu n’agamba nti: ‘Tobeera bw’otyo, mpa’. Suhail yagambye nti: ‘Sijja kukikola’. Mikraz yagamba nti: 'Ne ffe tugiwadde -ekifo- gy'oli'. Abu Jandal yagamba nti: ‘Abange Abasiraamu, ndizzibwa eri abashiriku newankubadde nga najja nga Musiraamu? Tolaba bye mpiseemu? ' Mazima Abu Jandal yatulugunyizibwa n'okutulugunyizibwa okw'obukambwe ennyo olw'okulonda ekkubo lya Allah. Omunyumya yagamba nti; Kale ‘Umar bin Al Khaththab Allah amusiimye n’agamba nti: ‘Kale nasisinkana Nabbi wa Allah sallallaahu ‘alaihi wasallam olwo ne mbuuza nti: ‘Ddala si ggwe Nabbi wa Allah? ' Yaddamu nti: 'Yee, ekyo kituufu'. Nagamba nti: ‘Ffe tetuli waggulu wa mazima ate abalabe baffe bali waggulu w’obulimba’. Yaddamu nti: ‘Yee, ekyo kituufu’. Namugamba nti: ‘Kati olwo lwaki tukkiriza okuvuma kuno eri eddiini yaffe? ' Yagamba nti: 'Mazima nze Mubaka wa Allah era simujeemera era ye muyambi wange'. Namugamba nti: ‘Tewagamba nti ddala tujja kugenda e Baitulloh olwo tukoleyo tawaf? ' Yagamba nti: 'Ekyo kituufu. Naye nnakugambye nti omwaka guno twali tugenda gy’ali? ' 'Umar yagamba nti: Naddamu nti: 'Nedda ddala'. Yaddamu n’agamba nti: ‘Mazima ddala ojja kugenda gy’ali n’okola tawaf eyo’. ‘Umar yagamba nti: ‘Kale olwo nasisinkana Abu Bakr ne mmugamba nti: ‘Ayi Abu Bakr, ddala si nnabbi wa Allah? ' Abu Bakr yaddamu nti: 'Yee, ekyo kituufu'. Nagamba nti: ‘Ffe tetuli waggulu wa mazima ate abalabe baffe bali waggulu w’obulimba’. Yaddamu nti: ‘Yee bwe kiri’. Naddamu okugamba nti: ‘Kati olwo lwaki tukkiriza okuvuma kuno eri eddiini yaffe? ' Abu Bakr yagamba nti: 'Ggwe omulwanyi, mazima ye Mubaka wa Allah sallallaahu 'alaihi wasallam era tajja kujeemera Mukama we era ye muyambi we. Kale nywerera ku biragiro bye era tobijeemera. Allah, ddala ali waggulu w’amazima’. Namugamba nti: ‘Lumu teyagamba nti ddala tujja kugenda e Baitulloh olwo tujja kukola tawaf eyo? ' Abu Bakr yaddamu nti: 'Ekyo kituufu. Naye yagamba nti omwaka guno tujja kujja gy’ali? ' Naddamu nti: 'Nedda'. Abu Bakr yagamba nti: ‘Mazima ddala ojja kugenda gy’ali n’okolayo tawaf’. [Az Zuhriy] yagamba nti; ‘Umar yagamba nti: ‘Olw’ebikolwa byange nakola emirimu emirungi egiwerako -ng’okutangirira ebigambo ebitasaana-’. Oluvannyuma lw’okumaliriza endagaano, Rasulullah sallallaahu ‘alaihi wasallam yagamba banne nti: ‘Musituka musale ebisolo byammwe eby’okusaddaaka olwo mumwese emitwe’. Omunyumya yagamba nti: ‘Muyimbi Allah, tewali muntu n’omu yayimirira - okutuukiriza ekiragiro kye - okutuusa lwe yakiragira emirundi esatu. Nga tewali n’omu ku bo yayimirira kutuukiriza biragiro bye, yasembayo n’ayingira okusisinkana Umm Salamah n’ababuulira ebyali bimutuuseeko mu basiraamu. Kale Umm Salamah yagamba nti: ‘Ayi Nabbi wa Allah, oyagala bakole kino? Muveeyo toyogera na kigambo na muntu yenna ku bo okutuusa lw’osalira engamiya yo ey’okusaddaaka. Olwo n’oyita omusawo wo amwese enviiri.