Imam Bukhari : 1
حَدَّثَنَا الْحُمَيْدِيُّ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الزُّبَيْرِ قَالَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ قَالَ حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ الْأَنْصَارِيُّ قَالَ أَخْبَرَنِي مُحَمَّدُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ التَّيْمِيُّ أَنَّهُ سَمِعَ عَلْقَمَةَ بْنَ وَقَّاصٍ اللَّيْثِيَّ يَقُولُ سَمِعْتُ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ عَلَى الْمِنْبَرِقَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَقُولُ إِنَّمَا الْأَعْمَالُ بِالنِّيَّاتِ وَإِنَّمَا لِكُلِّ امْرِئٍ مَا نَوَى فَمَنْ كَانَتْ هِجْرَتُهُ إِلَى دُنْيَا يُصِيبُهَا أَوْ إِلَى امْرَأَةٍ يَنْكِحُهَا فَهِجْرَتُهُ إِلَى مَا هَاجَرَ إِلَيْهِ
Atugambye [Al Humaidi Abdullah bin Az Zubair] yagamba, Atubuulidde [Sufyan] eyagamba, nti Atugambye [Yahya bin Sa’id Al Ansari] yagamba, atugambye [Muhammad bin Ibrahim At Taimi], nti awulidde [Alqamah bin Waqash Al Laitsi] nga bagamba; Lumu nnawulira [Umar bin Al Khaththab] ku kituuti ng’agamba nti; Nawulira Nabbi sallallaahu ‘alaihi wasallam nga agamba nti: ‘Ebikolwa byonna bisinziira ku kigendererwa, era empeera eri buli muntu esinziira ku ekyo ekyali kigendereddwa; Oyo yenna agenderera okusenguka olw’ensi gy’ayagala okutuukako oba olw’omukazi gw’ayagala okuwasa, olwo okusenguka kwe kuba ku ekyo kye yali agenderera.’
Imam Bukhari : 2
حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ قَالَ أَخْبَرَنَا مَالِكٌ عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَائِشَةَ أُمِّ الْمُؤْمِنِينَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهَا أَنَّ الْحَارِثَ بْنَ هِشَامٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ سَأَلَ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ كَيْفَ يَأْتِيكَ الْوَحْيُ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَحْيَانًا يَأْتِينِي مِثْلَ صَلْصَلَةِ الْجَرَسِ وَهُوَ أَشَدُّهُ عَلَيَّ فَيُفْصَمُ عَنِّي وَقَدْ وَعَيْتُ عَنْهُ مَا قَالَ وَأَحْيَانًا يَتَمَثَّلُ لِي الْمَلَكُ رَجُلًا فَيُكَلِّمُنِي فَأَعِي مَا يَقُولُ قَالَتْ عَائِشَةُ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهَا وَلَقَدْ رَأَيْتُهُ يَنْزِلُ عَلَيْهِ الْوَحْيُ فِي الْيَوْمِ الشَّدِيدِ الْبَرْدِ فَيَفْصِمُ عَنْهُ وَإِنَّ جَبِينَهُ لَيَتَفَصَّدُ عَرَقًا
Kyatunyumibwa nti [Abdullah bin Yusuf] yagamba nti, [Malik] yatunyumiza okuva ku [Hisham bin ‘Urwah] okuva ku [kitaawe] okuva ku [Aisha] Nnyina abakkiriza, nti Al Harith bin Hisham yabuuza Omubaka wa Allah (emirembe n’emirembe bibeere ku ye nti: ‘Ayi Omubaka wa Allah, okubikkulirwa kukka kutya gy’oli?’. Omubaka wa Allah (okusaasira kwa Allah n’emirembe bibeere ku ye) yaddamu nti: ‘Oluusi kinzijira ng’eddoboozi ly’akagombe erivuga, era lino lye kkubo erisinga okunzibuwalira, olwo ne likoma nsobole okutegeera ebituusibwa. Era oluusi malayika ajja mu ngeri y’omusajja n’ayogera nange, kale ngoberera by’ayogera.’ Aisha yagamba nti: ‘Mazima lumu nnalaba okubikkulirwa nga kumukka gy’ali (okusaasira kwa Allah n’emirembe bibeere ku ye) ku lunaku olunnyogovu ennyo, olwo ne kuyimirira, ne ndaba entuuyo nga zimuyiwa mu kyenyi.’.
Imam Bukhari : 3
حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ بُكَيْرٍ قَالَ حَدَّثَنَا اللَّيْثُ عَنْ عُقَيْلٍ عَنْ ابْنِ شِهَابٍ عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ عَنْ عَائِشَةَ أُمِّ الْمُؤْمِنِينَ أَنَّهَا قَالَتْأَوَّلُ مَا بُدِئَ بِهِ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مِنْ الْوَحْيِ الرُّؤْيَا الصَّالِحَةُ فِي النَّوْمِ فَكَانَ لَا يَرَى رُؤْيَا إِلَّا جَاءَتْ مِثْلَ فَلَقِ الصُّبْحِ ثُمَّ حُبِّبَ إِلَيْهِ الْخَلَاءُ وَكَانَ يَخْلُو بِغَارِ حِرَاءٍ فَيَتَحَنَّثُ فِيهِ وَهُوَ التَّعَبُّدُ اللَّيَالِيَ ذَوَاتِ الْعَدَدِ قَبْلَ أَنْ يَنْزِعَ إِلَى أَهْلِهِ وَيَتَزَوَّدُ لِذَلِكَ ثُمَّ يَرْجِعُ إِلَى خَدِيجَةَ فَيَتَزَوَّدُ لِمِثْلِهَا حَتَّى جَاءَهُ الْحَقُّ وَهُوَ فِي غَارِ حِرَاءٍ فَجَاءَهُ الْمَلَكُ فَقَالَ اقْرَأْ قَالَ مَا أَنَا بِقَارِئٍ قَالَ فَأَخَذَنِي فَغَطَّنِي حَتَّى بَلَغَ مِنِّي الْجَهْدَ ثُمَّ أَرْسَلَنِي فَقَالَ اقْرَأْ قُلْتُ مَا أَنَا بِقَارِئٍ فَأَخَذَنِي فَغَطَّنِي الثَّانِيَةَ حَتَّى بَلَغَ مِنِّي الْجَهْدَ ثُمَّ أَرْسَلَنِي فَقَالَ اقْرَأْ فَقُلْتُ مَا أَنَا بِقَارِئٍ فَأَخَذَنِي فَغَطَّنِي الثَّالِثَةَ ثُمَّ أَرْسَلَنِي فَقَالَ{ اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ الَّذِي خَلَقَ خَلَقَ الْإِنْسَانَ مِنْ عَلَقٍ اقْرَأْ وَرَبُّكَ الْأَكْرَمُ }فَرَجَعَ بِهَا رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَرْجُفُ فُؤَادُهُ فَدَخَلَ عَلَى خَدِيجَةَ بِنْتِ خُوَيْلِدٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهَا فَقَالَ زَمِّلُونِي زَمِّلُونِي فَزَمَّلُوهُ حَتَّى ذَهَبَ عَنْهُ الرَّوْعُ فَقَالَ لِخَدِيجَةَ وَأَخْبَرَهَا الْخَبَرَ لَقَدْ خَشِيتُ عَلَى نَفْسِي فَقَالَتْ خَدِيجَةُ كَلَّا وَاللَّهِ مَا يُخْزِيكَ اللَّهُ أَبَدًا إِنَّكَ لَتَصِلُ الرَّحِمَ وَتَحْمِلُ الْكَلَّ وَتَكْسِبُ الْمَعْدُومَ وَتَقْرِي الضَّيْفَ وَتُعِينُ عَلَى نَوَائِبِ الْحَقِّ فَانْطَلَقَتْ بِهِ خَدِيجَةُ حَتَّى أَتَتْ بِهِ وَرَقَةَ بْنَ نَوْفَلِ بْنِ أَسَدِ بْنِ عَبْدِ الْعُزَّى ابْنَ عَمِّ خَدِيجَةَ وَكَانَ امْرَأً قَدْ تَنَصَّرَ فِي الْجَاهِلِيَّةِ وَكَانَ يَكْتُبُ الْكِتَابَ الْعِبْرَانِيَّ فَيَكْتُبُ مِنْ الْإِنْجِيلِ بِالْعِبْرَانِيَّةِ مَا شَاءَ اللَّهُ أَنْ يَكْتُبَ وَكَانَ شَيْخًا كَبِيرًا قَدْ عَمِيَ فَقَالَتْ لَهُ خَدِيجَةُ يَا ابْنَ عَمِّ اسْمَعْ مِنْ ابْنِ أَخِيكَ فَقَالَ لَهُ وَرَقَةُ يَا ابْنَ أَخِي مَاذَا تَرَى فَأَخْبَرَهُ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ خَبَرَ مَا رَأَى فَقَالَ لَهُ وَرَقَةُ هَذَا النَّامُوسُ الَّذِي نَزَّلَ اللَّهُ عَلَى مُوسَى يَا لَيْتَنِي فِيهَا جَذَعًا لَيْتَنِي أَكُونُ حَيًّا إِذْ يُخْرِجُكَ قَوْمُكَ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَوَمُخْرِجِيَّ هُمْ قَالَ نَعَمْ لَمْ يَأْتِ رَجُلٌ قَطُّ بِمِثْلِ مَا جِئْتَ بِهِ إِلَّا عُودِيَ وَإِنْ يُدْرِكْنِي يَوْمُكَ أَنْصُرْكَ نَصْرًا مُؤَزَّرًا ثُمَّ لَمْ يَنْشَبْ وَرَقَةُ أَنْ تُوُفِّيَ وَفَتَرَ الْوَحْيُقَالَ ابْنُ شِهَابٍ وَأَخْبَرَنِي أَبُو سَلَمَةَ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ أَنَّ جَابِرَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ الْأَنْصَارِيَّ قَالَ وَهُوَ يُحَدِّثُ عَنْ فَتْرَةِ الْوَحْيِ فَقَالَ فِي حَدِيثِهِ بَيْنَا أَنَا أَمْشِي إِذْ سَمِعْتُ صَوْتًا مِنْ السَّمَاءِ فَرَفَعْتُ بَصَرِي فَإِذَا الْمَلَكُ الَّذِي جَاءَنِي بِحِرَاءٍ جَالِسٌ عَلَى كُرْسِيٍّ بَيْنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ فَرُعِبْتُ مِنْهُ فَرَجَعْتُ فَقُلْتُ زَمِّلُونِي زَمِّلُونِي فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى{ يَا أَيُّهَا الْمُدَّثِّرُ قُمْ فَأَنْذِرْ إِلَى قَوْلِهِ وَالرُّجْزَ فَاهْجُرْ }فَحَمِيَ الْوَحْيُ وَتَتَابَعَ تَابَعَهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ وَأَبُو صَالِحٍ وَتَابَعَهُ هِلَالُ بْنُ رَدَّادٍ عَنْ الزُّهْرِيِّ وَقَالَ يُونُسُ وَمَعْمَرٌ بَوَادِرُهُ
Kitugambye nti [Yahya bin Bukair] yagamba nti, Kitugambye okuva ku [Al Laits] okuva ku [’Uqail] okuva ku [Ibn Shihab] okuva ku [’Urwah bin Az Zubair] okuva ku [Aisyah] -Nnyina wa Mu’minin-, nti yagamba nti: ‘Entandikwa y’okubikkulirwa okwajja eri Rasulullah sallallaahu ‘alaihi wasallam yali n’amazima okuloota mu tulo. Era taloota okuggyako nga kizze ng’ekitangaala ky’enkya. Oluvannyuma yaweebwa omukisa ogw’okwagala okubeera obwannamunigina, n’olwekyo yalonda empuku ya Hiro n’agigumiikiriza, kwe kugamba okusinza ekiro okumala ekiseera nga tannaddayo mu maka ge okuteekateeka eby’okulya okusobola okuddamu okuwona. Olwo n’asisinkana Khadijah okuteekateeka eby’okulya. Okutuusa ku nkomerero Al Haq lwe yajja ng’ali mu mpuku ya Hiro, malayika yajja n’agamba nti: ‘Soma?’. Yaddamu nti: ‘Sisobola kusoma’. Nabbi sallallaahu ‘alaihi wasallam yannyonnyola: Kale malayika n’ankwata n’annywegera nnyo olwo n’anlekawo n’addamu n’agamba nti: ‘Soma!’. Yaddamu nti: ‘Sisobola kusoma’. Bwatyo malayika n’ankwata n’annywegera nnyo olwo n’anleka n’addamu n’agamba nti: ‘Soma!’. Yaddamu nti: ‘Sisobola kusoma’. Malayika naddamu okunkwata n’annywegera omulundi ogw’okusatu n’amaanyi mangi olwo n’andeka ngende, n’addamu n’agamba nti: -Soma nga -oyogera- erinnya lya Katonda wo eyatonda, Yatonda abantu okuva mu kikuta ky’omusaayi. Soma, era Mukama wo ye Musaasizi-'. Nabbi sallallaahu ‘alaihi wasallam yaddayo mu maka ge n’ebigambo by’okubikkulirwa mu mbeera ey’okweraliikirira. Yasisinkana Khadijah bint Khawailidh n’agamba nti: ‘Nbikkako, nbikkeko!’. Yazingibwa okutuusa lwe yabulwa okutya. Olwo n’ategeeza Khadija ekyaliwo nti: ‘Nze nneeraliikirivu’. Kale Khadijah yagamba nti: ‘Ya Allah, Allah tajja kukukolako bulabe emirembe gyonna, kubanga oli muntu agenda mu maaso n’omukwano’. Olwo Khadijah n’amuyita okusisinkana Waroqoh bin Naufal bin Asad bin Abdul ‘Uzza, mutabani wa kojja wa Khadijah, eyali Omukristaayo ku mulembe gwa Jahiliyyah. Era yawandiika ebitabo mu Lwebbulaniya, era n’awandiika ne Baibuli mu Lwebbulaniya ng’akkirizza Allah. Mu kiseera ekyo Waroqoh yali mukadde era amaaso ge gaali gazibe. Khadijah yagamba nti: ‘Ayi mwana wa kojja wange, wuliriza omwana wa muganda wo by’ayogera’. Waroqoh yagamba nti: ‘Ayi omwana wa muganda wange, kiki ky’oyiseemu’. Kale Rasulullah sallallaahu ‘alaihi wasallam yabuulira ekyamutuukako. Waroqoh yagamba nti: ‘Ono ye Namus, nga Allah bweyabikkulira Musa lumu. Oh, njagala nali nkyali muto ate nga nkyali mulamu nga bakugobeddwa abantu bo'. Rasulullah sallallaahu ‘alaihi wasallam yabuuza nti: ‘Ndisuulibwa ebweru bo?’. Waroqoh n’addamu nti: ‘Yee. Kubanga tewali ajja kujja na by’oleeta okuggyako nga bajja kulumizibwa - bafuuliddwa abalabe -. Singa nnaliwo mu kiseera ekyo ekyagwawo, nnandibadde nkuyambye nga bwe nsobola. Waroqoh teyafuna kintu kye yali akkiririzaamu kubanga yali afudde emabegako mu kiseera kya fatroh - obwereere - obw’okubikkulirwa. [Ibn Syhab] yagamba nti; yantegeeza [Abu Salamah bin Abdurrahman] nti [Jabir bin Abdullah Al Anshari] yayogera ku bwereere bw’okubikkulirwa, ng’Omubaka wa Allah shallallahu ‘alaihi wasallam bwe yanyumya nti: ‘Bwe nnali ntambula nawulira eddoboozi okuva mu bbanga, ne ntunula gye lyali era ye Malayika eyali azze gyendi mu mpuku ya Hiro, ng’atudde ku ntebe wakati eggulu n’ensi. Natya ne nzirayo eka, ne mmugamba nti: ‘Mbikkako. Nbikkako.’ Kale Allah Ta'ala yabikkulira okubikkulirwa nti: -Abange mmwe ababikkiddwa- okutuusa ekigambo kya Allah -era muleke ku bifaananyi-. Okuva olwo okubikkulirwa kweyongedde okukka obutasalako.’ Hadiisi eno era yayogerwa [Abdullah bin Yusuf] ne [Abu Salih] era ne [Hilal bin Raddad] okuva ku [Az Zuhri]. Era [Yunus] n’agamba nti; era [Ma’mar] yakkiriza nti yakifuna ku Az Zuhri.
Imam Bukhari : 4
حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ قَالَ حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ أَبِي عَائِشَةَ قَالَ حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍفِي قَوْلِهِ تَعَالَى{ لَا تُحَرِّكْ بِهِ لِسَانَكَ لِتَعْجَلَ بِهِ }قَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يُعَالِجُ مِنْ التَّنْزِيلِ شِدَّةً وَكَانَ مِمَّا يُحَرِّكُ شَفَتَيْهِ فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ فَأَنَا أُحَرِّكُهُمَا لَكُمْ كَمَا كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يُحَرِّكُهُمَا وَقَالَ سَعِيدٌ أَنَا أُحَرِّكُهُمَا كَمَا رَأَيْتُ ابْنَ عَبَّاسٍ يُحَرِّكُهُمَا فَحَرَّكَ شَفَتَيْهِ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى{ لَا تُحَرِّكْ بِهِ لِسَانَكَ لِتَعْجَلَ بِهِ إِنَّ عَلَيْنَا جَمْعَهُ وَقُرْآنَهُ }قَالَ جَمْعُهُ لَكَ فِي صَدْرِكَ وَتَقْرَأَهُ{ فَإِذَا قَرَأْنَاهُ فَاتَّبِعْ قُرْآنَهُ }قَالَ فَاسْتَمِعْ لَهُ وَأَنْصِتْ{ ثُمَّ إِنَّ عَلَيْنَا بَيَانَهُ }ثُمَّ إِنَّ عَلَيْنَا أَنْ تَقْرَأَهُ فَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بَعْدَ ذَلِكَ إِذَا أَتَاهُ جِبْرِيلُ اسْتَمَعَ فَإِذَا انْطَلَقَ جِبْرِيلُ قَرَأَهُ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ كَمَا قَرَأَهُ
Atubuulidde [Musa bin Isma’il] yagamba, Atubuulidde [Abu ‘Awanah] yagamba, nti Atugambye [Musa bin Abu Aisyah] yagamba, Atubuulidde [Sa’id bin Jubair] okuva ku [Ibn ‘Abbas] ku bigambo bya Allah Ta’ala: -Totambuza lulimi lwo ku -soma- Koran kubanga ojja kwagala mangu -okugifuga-’. Ibn ‘Abbas yagamba nti: ‘Omubaka wa Allah sallallaahu ‘alaihi wasallam yalina obwagazi obw’amaanyi ennyo obw’okukwata mu mutwe ebyo ebyabikkulwa - Qur’an - era n’atambuza emimwa gye’. Ibn ‘Abbas yagamba nti: ‘Nja kutambuza emimwa gyange -okugisomera- gy’oli ng’omubaka wa Allah sallallaahu ‘alaihi wasallam bwe yankola’. Sa’id yagamba nti: ‘Era nja kutambuza emimwa gyange -okugisomera- gy’oli nga bwe nnalaba Ibn ‘Abbas ng’akikola. Kale Nabbi sallallaahu ‘alaihi wasallam yatambuza emimwa gye. Awo ekigambo kya Allah Ta'ala ne kikka nti: Totambuza lulimi lwo ku -soma- Kur'ani kubanga ojja mangu -okugikuguka. Mazima, kiri ku nsimbi zaffe okuzikung’aanya -mu kifuba kyo- ne -okukufuula omugezi- mu kuzisoma’. Kino kye kitegeeza nti Allah akikung’aanya mu kifuba kyo - okukikwata mu mutwe - n’oluvannyuma n’okisoma nti: ‘Bwe tumala okukisoma, olwo ogoberere okusoma’. Kitegeeza: ‘Wuliriza era musirike’. Awo Allah Ta’ala n’agamba nti: ‘Kale, ddala kiri eri Ffe okukinnyonnyola. Kitegeeza nti: ‘Era kiragiro kyaffe okukisoma’ Era Omubaka wa Allah sallallaahu ‘alaihi wasallam okuva mu kiseera ekyo Jibril ‘Alaihis Salam bweyajja gy’ali, yamuwuliriza. Era Jibril ‘Alaihis Salam bweyagenda, Nabbi sallallaahu ‘alaihi wasallam yagisomera - eri banne - nga Jibril ‘Alaihis Salam bwe yamusomera sallallaahu ‘alaihi wasallam
Imam Bukhari : 5
حَدَّثَنَا عَبْدَانُ قَالَ أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ قَالَ أَخْبَرَنَا يُونُسُ عَنْ الزُّهْرِيِّ ح و حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ مُحَمَّدٍ قَالَ أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ قَالَ أَخْبَرَنَا يُونُسُ وَمَعْمَرٌ عَنْ الزُّهْرِيِّ نَحْوَهُ قَالَ أَخْبَرَنِي عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَجْوَدَ النَّاسِ وَكَانَ أَجْوَدُ مَا يَكُونُ فِي رَمَضَانَ حِينَ يَلْقَاهُ جِبْرِيلُ وَكَانَ يَلْقَاهُ فِي كُلِّ لَيْلَةٍ مِنْ رَمَضَانَ فَيُدَارِسُهُ الْقُرْآنَ فَلَرَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَجْوَدُ بِالْخَيْرِ مِنْ الرِّيحِ الْمُرْسَلَةِ
Atubuulidde [Abdan] yagamba, atubuulidde [Abdullah] atubuulidde [Yunus] okuva ku [Az Zuhri] era n’okunyumya kwe kumu, era atubuulidde [Bisyir bin Muhammad] yagamba, atubuulidde [Abdullah] yagamba, atubuulidde [Yunus] ne [Ma’mar] okuva ku [Az Zuhri] nga abalala bwe baagamba, atubuulidde [Ubaidullah bin Abdullah] okuva ku [Ibn ‘Abbas] yagamba, nti Rasulullah shallallahu ‘alaihi wasallam yali muntu asinga obugonvu, naddala mu mwezi gwa Ramadlan malayika Jibril ‘Alaihis Salam bwe yamusisinkana, era ye Jibril ‘Alaihis Salam eyajja gy’ali buli kiro mu mwezi gwa Ramadlan, Jibril ‘Alaihis Salam gye yasomesanga Qur’an. Mazima Rasulullah shallallahu ‘alaihi wasallam yali mugonvu nnyo okusinga empewo eyali efuuwa.
Imam Bukhari : 6
حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ الْحَكَمُ بْنُ نَافِعٍ قَالَ أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ عَنْ الزُّهْرِيِّ قَالَ أَخْبَرَنِي عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ بْنِ مَسْعُودٍ أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَبَّاسٍ أَخْبَرَهُ أَنَّ أَبَا سُفْيَانَ بْنَ حَرْبٍ أَخْبَرَهُأَنَّ هِرَقْلَ أَرْسَلَ إِلَيْهِ فِي رَكْبٍ مِنْ قُرَيْشٍ وَكَانُوا تِجَارًا بِالشَّأْمِ فِي الْمُدَّةِ الَّتِي كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مَادَّ فِيهَا أَبَا سُفْيَانَ وَكُفَّارَ قُرَيْشٍ فَأَتَوْهُ وَهُمْ بِإِيلِيَاءَ فَدَعَاهُمْ فِي مَجْلِسِهِ وَحَوْلَهُ عُظَمَاءُ الرُّومِ ثُمَّ دَعَاهُمْ وَدَعَا بِتَرْجُمَانِهِ فَقَالَ أَيُّكُمْ أَقْرَبُ نَسَبًا بِهَذَا الرَّجُلِ الَّذِي يَزْعُمُ أَنَّهُ نَبِيٌّ فَقَالَ أَبُو سُفْيَانَ فَقُلْتُ أَنَا أَقْرَبُهُمْ نَسَبًا فَقَالَ أَدْنُوهُ مِنِّي وَقَرِّبُوا أَصْحَابَهُ فَاجْعَلُوهُمْ عِنْدَ ظَهْرِهِ ثُمَّ قَالَ لِتَرْجُمَانِهِ قُلْ لَهُمْ إِنِّي سَائِلٌ هَذَا عَنْ هَذَا الرَّجُلِ فَإِنْ كَذَبَنِي فَكَذِّبُوهُ فَوَاللَّهِ لَوْلَا الْحَيَاءُ مِنْ أَنْ يَأْثِرُوا عَلَيَّ كَذِبًا لَكَذَبْتُ عَنْهُ ثُمَّ كَانَ أَوَّلَ مَا سَأَلَنِي عَنْهُ أَنْ قَالَ كَيْفَ نَسَبُهُ فِيكُمْ قُلْتُ هُوَ فِينَا ذُو نَسَبٍ قَالَ فَهَلْ قَالَ هَذَا الْقَوْلَ مِنْكُمْ أَحَدٌ قَطُّ قَبْلَهُ قُلْتُ لَا قَالَ فَهَلْ كَانَ مِنْ آبَائِهِ مِنْ مَلِكٍ قُلْتُ لَا قَالَ فَأَشْرَافُ النَّاسِ يَتَّبِعُونَهُ أَمْ ضُعَفَاؤُهُمْ فَقُلْتُ بَلْ ضُعَفَاؤُهُمْ قَالَ أَيَزِيدُونَ أَمْ يَنْقُصُونَ قُلْتُ بَلْ يَزِيدُونَ قَالَ فَهَلْ يَرْتَدُّ أَحَدٌ مِنْهُمْ سَخْطَةً لِدِينِهِ بَعْدَ أَنْ يَدْخُلَ فِيهِ قُلْتُ لَا قَالَ فَهَلْ كُنْتُمْ تَتَّهِمُونَهُ بِالْكَذِبِ قَبْلَ أَنْ يَقُولَ مَا قَالَ قُلْتُ لَا قَالَ فَهَلْ يَغْدِرُ قُلْتُ لَا وَنَحْنُ مِنْهُ فِي مُدَّةٍ لَا نَدْرِي مَا هُوَ فَاعِلٌ فِيهَا قَالَ وَلَمْ تُمْكِنِّي كَلِمَةٌ أُدْخِلُ فِيهَا شَيْئًا غَيْرُ هَذِهِ الْكَلِمَةِ قَالَ فَهَلْ قَاتَلْتُمُوهُ قُلْتُ نَعَمْ قَالَ فَكَيْفَ كَانَ قِتَالُكُمْ إِيَّاهُ قُلْتُ الْحَرْبُ بَيْنَنَا وَبَيْنَهُ سِجَالٌ يَنَالُ مِنَّا وَنَنَالُ مِنْهُ قَالَ مَاذَا يَأْمُرُكُمْ قُلْتُ يَقُولُ اعْبُدُوا اللَّهَ وَحْدَهُ وَلَا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا وَاتْرُكُوا مَا يَقُولُ آبَاؤُكُمْ وَيَأْمُرُنَا بِالصَّلَاةِ وَالزَّكَاةِ وَالصِّدْقِ وَالْعَفَافِ وَالصِّلَةِ فَقَالَ لِلتَّرْجُمَانِ قُلْ لَهُ سَأَلْتُكَ عَنْ نَسَبِهِ فَذَكَرْتَ أَنَّهُ فِيكُمْ ذُو نَسَبٍ فَكَذَلِكَ الرُّسُلُ تُبْعَثُ فِي نَسَبِ قَوْمِهَا وَسَأَلْتُكَ هَلْ قَالَ أَحَدٌ مِنْكُمْ هَذَا الْقَوْلَ فَذَكَرْتَ أَنْ لَا فَقُلْتُ لَوْ كَانَ أَحَدٌ قَالَ هَذَا الْقَوْلَ قَبْلَهُ لَقُلْتُ رَجُلٌ يَأْتَسِي بِقَوْلٍ قِيلَ قَبْلَهُ وَسَأَلْتُكَ هَلْ كَانَ مِنْ آبَائِهِ مِنْ مَلِكٍ فَذَكَرْتَ أَنْ لَا قُلْتُ فَلَوْ كَانَ مِنْ آبَائِهِ مِنْ مَلِكٍ قُلْتُ رَجُلٌ يَطْلُبُ مُلْكَ أَبِيهِ وَسَأَلْتُكَ هَلْ كُنْتُمْ تَتَّهِمُونَهُ بِالْكَذِبِ قَبْلَ أَنْ يَقُولَ مَا قَالَ فَذَكَرْتَ أَنْ لَا فَقَدْ أَعْرِفُ أَنَّهُ لَمْ يَكُنْ لِيَذَرَ الْكَذِبَ عَلَى النَّاسِ وَيَكْذِبَ عَلَى اللَّهِ وَسَأَلْتُكَ أَشْرَافُ النَّاسِ اتَّبَعُوهُ أَمْ ضُعَفَاؤُهُمْ فَذَكَرْتَ أَنَّ ضُعَفَاءَهُمْ اتَّبَعُوهُ وَهُمْ أَتْبَاعُ الرُّسُلِ وَسَأَلْتُكَ أَيَزِيدُونَ أَمْ يَنْقُصُونَ فَذَكَرْتَ أَنَّهُمْ يَزِيدُونَ وَكَذَلِكَ أَمْرُ الْإِيمَانِ حَتَّى يَتِمَّ وَسَأَلْتُكَ أَيَرْتَدُّ أَحَدٌ سَخْطَةً لِدِينِهِ بَعْدَ أَنْ يَدْخُلَ فِيهِ فَذَكَرْتَ أَنْ لَا وَكَذَلِكَ الْإِيمَانُ حِينَ تُخَالِطُ بَشَاشَتُهُ الْقُلُوبَ وَسَأَلْتُكَ هَلْ يَغْدِرُ فَذَكَرْتَ أَنْ لَا وَكَذَلِكَ الرُّسُلُ لَا تَغْدِرُ وَسَأَلْتُكَ بِمَا يَأْمُرُكُمْ فَذَكَرْتَ أَنَّهُ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تَعْبُدُوا اللَّهَ وَلَا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا وَيَنْهَاكُمْ عَنْ عِبَادَةِ الْأَوْثَانِ وَيَأْمُرُكُمْ بِالصَّلَاةِ وَالصِّدْقِ وَالْعَفَافِ فَإِنْ كَانَ مَا تَقُولُ حَقًّا فَسَيَمْلِكُ مَوْضِعَ قَدَمَيَّ هَاتَيْنِ وَقَدْ كُنْتُ أَعْلَمُ أَنَّهُ خَارِجٌ لَمْ أَكُنْ أَظُنُّ أَنَّهُ مِنْكُمْ فَلَوْ أَنِّي أَعْلَمُ أَنِّي أَخْلُصُ إِلَيْهِ لَتَجَشَّمْتُ لِقَاءَهُ وَلَوْ كُنْتُ عِنْدَهُ لَغَسَلْتُ عَنْ قَدَمِهِ ثُمَّ دَعَا بِكِتَابِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ الَّذِي بَعَثَ بِهِ دِحْيَةُ إِلَى عَظِيمِ بُصْرَى فَدَفَعَهُ إِلَى هِرَقْلَ فَقَرَأَهُ فَإِذَا فِيهِ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ مِنْ مُحَمَّدٍ عَبْدِ اللَّهِ وَرَسُولِهِ إِلَى هِرَقْلَ عَظِيمِ الرُّومِ سَلَامٌ عَلَى مَنْ اتَّبَعَ الْهُدَى أَمَّا بَعْدُ فَإِنِّي أَدْعُوكَ بِدِعَايَةِ الْإِسْلَامِ أَسْلِمْ تَسْلَمْ يُؤْتِكَ اللَّهُ أَجْرَكَ مَرَّتَيْنِ فَإِنْ تَوَلَّيْتَ فَإِنَّ عَلَيْكَ إِثْمَ الْأَرِيسِيِّينَ وَ{ يَا أَهْلَ الْكِتَابِ تَعَالَوْا إِلَى كَلِمَةٍ سَوَاءٍ بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمْ أَنْ لَا نَعْبُدَ إِلَّا اللَّهَ وَلَا نُشْرِكَ بِهِ شَيْئًا وَلَا يَتَّخِذَ بَعْضُنَا بَعْضًا أَرْبَابًا مِنْ دُونِ اللَّهِ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُولُوا اشْهَدُوا بِأَنَّا مُسْلِمُونَ }قَالَ أَبُو سُفْيَانَ فَلَمَّا قَالَ مَا قَالَ وَفَرَغَ مِنْ قِرَاءَةِ الْكِتَابِ كَثُرَ عِنْدَهُ الصَّخَبُ وَارْتَفَعَتْ الْأَصْوَاتُ وَأُخْرِجْنَا فَقُلْتُ لِأَصْحَابِي حِينَ أُخْرِجْنَا لَقَدْ أَمِرَ أَمْرُ ابْنِ أَبِي كَبْشَةَ إِنَّهُ يَخَافُهُ مَلِكُ بَنِي الْأَصْفَرِ فَمَا زِلْتُ مُوقِنًا أَنَّهُ سَيَظْهَرُ حَتَّى أَدْخَلَ اللَّهُ عَلَيَّ الْإِسْلَامَ وَكَانَ ابْنُ النَّاظُورِ صَاحِبُ إِيلِيَاءَ وَهِرَقْلَ سُقُفًّا عَلَى نَصَارَى الشَّأْمِ يُحَدِّثُ أَنَّ هِرَقْلَ حِينَ قَدِمَ إِيلِيَاءَ أَصْبَحَ يَوْمًا خَبِيثَ النَّفْسِ فَقَالَ بَعْضُ بَطَارِقَتِهِ قَدْ اسْتَنْكَرْنَا هَيْئَتَكَ قَالَ ابْنُ النَّاظُورِ وَكَانَ هِرَقْلُ حَزَّاءً يَنْظُرُ فِي النُّجُومِ فَقَالَ لَهُمْ حِينَ سَأَلُوهُ إِنِّي رَأَيْتُ اللَّيْلَةَ حِينَ نَظَرْتُ فِي النُّجُومِ مَلِكَ الْخِتَانِ قَدْ ظَهَرَ فَمَنْ يَخْتَتِنُ مِنْ هَذِهِ الْأُمَّةِ قَالُوا لَيْسَ يَخْتَتِنُ إِلَّا الْيَهُودُ فَلَا يُهِمَّنَّكَ شَأْنُهُمْ وَاكْتُبْ إِلَى مَدَايِنِ مُلْكِكَ فَيَقْتُلُوا مَنْ فِيهِمْ مِنْ الْيَهُودِ فَبَيْنَمَا هُمْ عَلَى أَمْرِهِمْ أُتِيَ هِرَقْلُ بِرَجُلٍ أَرْسَلَ بِهِ مَلِكُ غَسَّانَ يُخْبِرُ عَنْ خَبَرِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَلَمَّا اسْتَخْبَرَهُ هِرَقْلُ قَالَ اذْهَبُوا فَانْظُرُوا أَمُخْتَتِنٌ هُوَ أَمْ لَا فَنَظَرُوا إِلَيْهِ فَحَدَّثُوهُ أَنَّهُ مُخْتَتِنٌ وَسَأَلَهُ عَنْ الْعَرَبِ فَقَالَ هُمْ يَخْتَتِنُونَ فَقَالَ هِرَقْلُ هَذَا مُلْكُ هَذِهِ الْأُمَّةِ قَدْ ظَهَرَ ثُمَّ كَتَبَ هِرَقْلُ إِلَى صَاحِبٍ لَهُ بِرُومِيَةَ وَكَانَ نَظِيرَهُ فِي الْعِلْمِ وَسَارَ هِرَقْلُ إِلَى حِمْصَ فَلَمْ يَرِمْ حِمْصَ حَتَّى أَتَاهُ كِتَابٌ مِنْ صَاحِبِهِ يُوَافِقُ رَأْيَ هِرَقْلَ عَلَى خُرُوجِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَأَنَّهُ نَبِيٌّ فَأَذِنَ هِرَقْلُ لِعُظَمَاءِ الرُّومِ فِي دَسْكَرَةٍ لَهُ بِحِمْصَ ثُمَّ أَمَرَ بِأَبْوَابِهَا فَغُلِّقَتْ ثُمَّ اطَّلَعَ فَقَالَ يَا مَعْشَرَ الرُّومِ هَلْ لَكُمْ فِي الْفَلَاحِ وَالرُّشْدِ وَأَنْ يَثْبُتَ مُلْكُكُمْ فَتُبَايِعُوا هَذَا النَّبِيَّ فَحَاصُوا حَيْصَةَ حُمُرِ الْوَحْشِ إِلَى الْأَبْوَابِ فَوَجَدُوهَا قَدْ غُلِّقَتْ فَلَمَّا رَأَى هِرَقْلُ نَفْرَتَهُمْ وَأَيِسَ مِنْ الْإِيمَانِ قَالَ رُدُّوهُمْ عَلَيَّ وَقَالَ إِنِّي قُلْتُ مَقَالَتِي آنِفًا أَخْتَبِرُ بِهَا شِدَّتَكُمْ عَلَى دِينِكُمْ فَقَدْ رَأَيْتُ فَسَجَدُوا لَهُ وَرَضُوا عَنْهُ فَكَانَ ذَلِكَ آخِرَ شَأْنِ هِرَقْلَرَوَاهُ صَالِحُ بْنُ كَيْسَانَ وَيُونُسُ وَمَعْمَرٌ عَنْ الزُّهْرِيِّ
Atugambye [Abu Al Yaman Al Hakam bin Nafi’] yagamba, atubuulidde [Syu’aib] okuva ku [Az Zuhri] agambye [Ubaidullah bin Abdullah bin ‘Utbah bin Mas’ud] nti [Abdullah bin ‘Abbas] amugambye nti [Abu Sufyan bin Harb] amugambye; nti Heraclius yafuna ekibiina ky’abasuubuzi ba Quraish, ekyali ku lugendo lw’okusuubula okugenda mu Nsi ya Syria mu kiseera endagaano wakati wa Nabbi sallallaahu ‘alaihi wasallam ne Abu Sufyan n’abatakkiriza ba Quraish we yatandikira mu nkola. Bwe baayimirira e Iliya’ baasisinkana Heraclius ku kuyitibwa kwa Heraclius okuyitibwa okuteesa mu lukuŋŋaana lwe, mu kiseera ekyo Heraclius yali wamu n’ebikonge by’Abaruumi. Heraclius yayogera nabo ng’ayita mu muvvuunuzi. Heraclius yagamba nti; 'Ani ku mmwe alina enkolagana ey'oku lusegere mu maka n'omuntu eyeeyita Nabbi?'. Abu Sufyan yagambye nti; bwentyo ne nziramu nti; 'Nze gwe nsinga okumulinako enkolagana ey'oku lusegere mu maka'. Heraclius yagamba nti; 'Musemberereze nange era ne mikwano gye'. Kale bateeka aba Quraysh emabega wa Abu Sufyan. Awo Heraclius n’agamba ng’ayita mu muvvuunuzi we nti: ‘Mugambe nti namubuuza ku musajja eyeeyita Nabbi. Bw’aba anlimba, olwo naawe olina okumulimba’. Allah, singa si nsonyi ezireetebwa okulumiriza okulimba nti banditegedde nze, nnandibadde mmulimba.’ Abu Sufyan yagambye nti; Kale ekintu kye yasooka okumbuuzaako - Nabbi sallallaahu ‘alaihi wasallam - kyali nti: ‘olunyiriri lwe luli ki mu mmwe?’. Naddamu nti: ‘Ali wa lunyiriri lulungi - olw’ekitiibwa -’. Yaddamu okubuuza nti: ‘Waliwo omuntu omulala yenna akigambye mu maaso ge?’. Naddamu nti: ‘Tewali kintu kyonna’. Yaddamu n’abuuza nti: ‘Kitawe kabaka?’. Namuddamu nti: ‘Nedda’. Abo abamugoberera bantu ba waggulu oba ba wansi?’. Namuddamu nti: ‘N’abo abamugoberera bantu ba wansi’. Yaddamu n’abuuza nti: ‘Abagoberezi beeyongera oba bakendeera?’. Naddamu nti: ‘Yongera’. Yaddamu n’abuuza nti: ‘Waliwo omuntu yeewaggula olw’okuba yali asunguwalidde eddiini ye?’ Naddamu nti: ‘Tewali kintu kyonna’. Yaddamu n’abuuza nti: ‘Wali wamusanga ng’alimba nga tannayogera by’ayogera?’. Naddamu nti: ‘Never’. Yaddamu n’abuuza nti: ‘Abaddeko lwe yafera?’. Nnamuddamu nti: ‘Nedda. Bwe twasanyukiranga naye, ekyo teyakikolangako'. Abu Sufyan yagamba nti: ‘Siyinza kutuusa kintu kirala okuggyako ebigambo nga bino’. Yaddamu n’abuuza nti: ‘Omulwanyisa?’. Namuddamu nti: ‘Yee’. Yaddamu okubuuza nti: ‘Olutalo lwaggwa lutya?’ Nnamuddamu nti: ‘Olutalo wakati waffe naye luli nnyo. Oluusi atukuba, oluusi tumukuba'. Yaddamu okubuuza nti: ‘Kiki kye yakulagira okukola?’. Nnamuddamu nti: ‘Yatulagira; ‘Musinze Allah nga temumugattako kintu kyonna, era muleke ebyo bajjajjammwe bye baayogera.’ Era yatulagira okussaawo eswala, okusasula zaka, okwogera amazima, okusonyiwagana, n’okukuuma obuzaale.’ Awo Heraclius n’agamba omuvvuunuzi we nti, ‘Mugambe, nakubuuza ku buzaale bw’omusajja oyo, n’oŋŋamba nti yali wa kika kya kitiibwa. Era yakuzibwa mu bazzukulu b’abantu be. Nakubuuza oba waliwo eyali ayogedde bye yayogera emabegako, n’ogamba nti nedda. Singa waliwo omuntu yenna eyakyogerako emabegako, nnandimutwala ng’akoppa omuntu eyali ayogedde ekintu kye kimu emabegako. Era nakubuuza oba waliwo ku bakitaabwe eyali ezzadde ery’obwakabaka, n’ogamba nti nedda. Nagamba nti singa bakitaawe baali ba lulyo lwa kabaka, yandibadde asaba obwakabaka bwa kitaawe. Era nakubuuza oba wali omusanzeeko ng’alimba nga tannayogera by’ayogera, n’ogamba nti nedda. Ntegedde nti bw’aba teyaguma wadde okulimba abantu, ka tugambe Allah. Era nkubuuzizza nti, abamugoberera be ba kitiibwa oba ba wansi?’. Waddamu aba wansi abaamugoberera. Mazima ddala be bagoberezi ba Nabbi. Era nakubuuzizza oba omuwendo gw’abagoberezi gweyongedde oba gwakendeera, waddamu nti gweyongedde. Era bwe kityo bwe kiri ku kukkiriza okutuusa lwe kufuuka okutuukiridde. Era nkubuuzizza oba waliwo eyakyewaggula olw’okunyiiga eddiini ye. Waddamu nti nedda. Era bwe kityo okukkiriza bwe kubeera bwe kukula ne kukula mu mutima. Era nakubuuzizza oba yali aferaako, n’oddamu nti never. Era bwe kityo bwe kyali nti Abatume tebaasobola kufera. Era nange nkubuuzizza ky’aba alagidde okukola, waddamu nti yabalagira okusinza Allah nga tomugattako kintu kyonna, era yakugaana okusinza ebifaananyi, era yabalagira okunywerera ku swala, okusasula zaka, okwogera amazima, okusonyiwagana n’okukuuma omukwano. Byonna by’oyogera bwe biba bituufu, mazima ajja kufuga obwakabaka wansi w’ebigere byange. Mazima ddala, nteebereza nti kati tali mu mmwe, singa mmanyi ekkubo ly’okumusisinkana, mazima nandifubye okumusisinkana okutuusa bwe nnali ku mabbali ge mazima ddala nnandimunaaba ebigere. Awo Heraclius n’asaba ebbaluwa y’omubaka wa Allah sallallaahu ‘alaihi wasallam eyaleetebwa Dihyah eri abafuzi ba Basrah, Kale n’agiwa Heraclius, olwo n’agisoma era n’egamba nti: ‘Bismillahir rahmanir rahim. Okuva ku Muhammad omuddu wa Allah era omubaka we eri Heraclius. Omufuzi wa Rooma, Emirembe gibeere ku oyo agoberera obulagirizi. Olwo okuva ku ekyo, nkuyita n’omulanga gw’Obusiraamu; kwatire Obusiraamu ggwe, olwo ojja kuba mutebenkevu, Allah ajja kukuwa empeera ya mirundi ebiri. Naye bwe munaakyuka, olwo mujja kwetikka ekibi ky’abantu bammwe, era: Abange abantu b’ekitabo, mujje - mukwate - ku kigambo - ekiragiro - wakati waffe nammwe tewali njawulo, nti tetusinza muntu yenna okuggyako Allah era tetumukwataganya na kintu kyonna era nti tetukola - era - abamu ku ffe batwala abalala nga Bakama nga oggyeeko Allah.’ Bwe bakyuka, olwo obagambe nti: ‘Muwe obujulizi nti ffe abo abeewaayo eri Allah.’ . Abu Sufyan yagamba nti: ‘Oluvannyuma lwa Heraclius okutuusa bye yayogera n’amala okusoma ebbaluwa, waaliwo akajagalalo n’amaloboozi amangi, ne batugoba. Nagamba mikwano gyange nga tumaze okugobwa: ‘Mazima ayitiddwa mu nsonga za mutabani wa Abu Kabsyah. Heraclius yali mweraliikirivu olw’obwakabaka bwa Rooma.’ Mu kiseera ekyo era nali mweraliikirivu nti Muhammad yandibadde muwanguzi, okutuusa ku nkomerero - okuwulira okwo kwe kubula oluvannyuma - Allah yanfuula okukkiriza Obusiraamu. Era waliwo Ibn An Nazhur, omusajja ow’ekitiibwa ow’e Iliya’ ate Heraclius yali mulabirizi Omukristaayo, yagamba nti olunaku lumu Heraclius bwe yakyalira Iliya’ yali mweraliikirivu nnyo, n’agamba abamu ku baduumizi be ab’olutalo nti: ‘Mazima ddala, embeera yo tugyegaana.’ Ibn Nazhur olwo n’agamba nti, ‘Heraclius yali musamize era bulijjo yafaayo ku lugendo lw’emmunyeenye. Lumu yaddamu ebibuuzo bya bakabona abaamubuuza nti: ‘Lumu ekiro bwe nnali nneetegerezza okuyita kw’emmunyeenye, nnalaba nga kabaka w’Abakhitan azaaliddwa, mu bantu bano ani eyakomolebwa?’. Ddamu bakabona; 'Abantu bokka abakomole Bayudaaya, temweraliikirira olw'Abayudaaya.' Lagira amawanga gonna agali mu bwakabaka bwo, Abayudaaya mu nsi ezo battibwe'. Mu kiseera ekyo, omubaka okuva ewa kabaka wa Bani Ghassan yayanjula Heraclius okumubuulira ku Mubaka wa Allah (okusaasira kwa Allah n’emirembe bibeere ku ye), omusajja bwe yamala okunyumya emboozi, Heraclius yalagira bamukebere okulaba oba yakomolebwa oba nedda. Oluvannyuma lw’okukebera, kyazuuliddwa nti mu butuufu yali muddugavu. Awo abantu ne bategeeza Heraclius. Heraclius yabuuza omusajja ku Bawalabu abalala, baali bakomole oba nedda?’. N’addamu nti; 'Abawalabu bonna bakomolebwa'. Heraclius yagamba nti; 'Ono ye kabaka wa Ummah, ddala yazaalibwa'. Olwo Heraclisu n’aweereza ebbaluwa eri mukwano gwe e Roma ng’okumanya kwe kwenkana n’okwa Heraclisu - okumubuulira ku kuzaalibwa kwa Nabbi Muhammad sallallaahu ‘alaihi wasallam -. Mu kiseera ekyo, yagenda mu maaso n’olugendo lwe n’agenda mu nsi ya Himsha, naye nga tannatuuka mu Himsha, okuddamu ebbaluwa ya mukwano gwe kwali kusoose kutuuka. Mukwano gwe yakkiriziganya n’endowooza ya Heraclius nti Muhammad yazaalibwa era nti ddala yali nnabbi. Olwo Heraclius n’ayita abakungu b’Abaruumi okujja mu kifo kye e Himsha, buli omu bwe yamala okubeerawo mu lukiiko, Heraclius n’alagira enzigi zonna zisibibweko kkufulu. Awo n’agamba nti; ‘Ggwe eggwanga lya ramu, mwenna munaatuuka ku buwanguzi obw’ekitiibwa n’okukulaakulana, ng’obwakabaka busigala nga tebukyuse mu mikono gyaffe? Bwoba oyagala, kkiriza Muhammad nga Nabbi!'. Bwe baawulira ebigambo bino, ne badduka ng’endogoyi ez’omu nsiko, wadde ng’enzigi zonna zaali zisibye. Ng’alaba embeera ng’eyo, Heraclius yabulwa essuubi nti baali bajja kukkiririza mu bunnabbi bwa Muhammad. Olwo n’alagira buli omu okudda mu bifo bye n’agamba nti; ‘Mu butuufu, kye nnayogedde kati kyali kya kugezesa bugumu bwammwe mwenna. Kati ndabye obumalirivu obwo'. Awo ne bavuunama mu maaso ga Heraclius ne bamusanyukira. Bw’etyo emboozi ya Heraclius bw’ekoma. Kibadde kyogerwa [Salih bin Kaisan] ne [Yunus] ne [Ma’mar] okuva ku [Az Zuhri].
Imam Bukhari : 7
حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُوسَى قَالَ أَخْبَرَنَا حَنْظَلَةُ بْنُ أَبِي سُفْيَانَ عَنْ عِكْرِمَةَ بْنِ خَالِدٍ عَنْ ابْنِ عُمَرَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمَاقَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بُنِيَ الْإِسْلَامُ عَلَى خَمْسٍ شَهَادَةِ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَأَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ وَإِقَامِ الصَّلَاةِ وَإِيتَاءِ الزَّكَاةِ وَالْحَجِّ وَصَوْمِ رَمَضَانَ
Atugambye [Abdullah bin Musa] yagamba, atubuulidde [Hanzhalah bin Abu Sufyan] okuva ku [‘Ikrimah bin Khalid] okuva ku [Ibn Umar] yagamba: Rasulullah sallallaahu ‘alaihi wasallam yagamba: ‘Obusiraamu buzimbibwa ku -misingi- etaano; obujulizi nti tewali musambwa okuggyako Allah era ddala Muhammad ye mubaka wa Allah, assaawo esswala, asasula zaka, hijja n’okusiiba mu Ramadhan’.
Imam Bukhari : 8
حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ الْجُعْفِيُّ قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو عَامِرٍ الْعَقَدِيُّ قَالَ حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ بِلَالٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ دِينَارٍ عَنْ أَبِي صَالِحٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُعَنْ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ الْإِيمَانُ بِضْعٌ وَسِتُّونَ شُعْبَةً وَالْحَيَاءُ شُعْبَةٌ مِنْ الْإِيمَانِ
Atugambye [Abdullah bin Muhammad Al Ju’fi] yagamba, Atugambye [Abu ‘Amir Al ‘Aqadi] eyagamba, nti Atugambye [Sulaiman bin Bilal] okuva ku [Abdullah bin Dinar] okuva ku [Abu Salih] okuva ku [Abu Hurairah] okuva ku Nabbi sallallaahu ‘alaihi wasallam, yagamba nti: ‘Okukkiriza kulina amatabi agasukka mu nkaaga, era okuswala kitundu kya kukkiriza’.
Imam Bukhari : 9
حَدَّثَنَا آدَمُ بْنُ أَبِي إِيَاسٍ قَالَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي السَّفَرِ وَإِسْمَاعِيلَ بْنِ أَبِي خَالِدٍ عَنْ الشَّعْبِيِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمَاعَنْ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ الْمُسْلِمُ مَنْ سَلِمَ الْمُسْلِمُونَ مِنْ لِسَانِهِ وَيَدِهِ وَالْمُهَاجِرُ مَنْ هَجَرَ مَا نَهَى اللَّهُ عَنْهُقَالَ أَبُو عَبْد اللَّهِ وَقَالَ أَبُو مُعَاوِيَةَ حَدَّثَنَا دَاوُدُ هُوَ ابْنُ أَبِي هِنْدٍ عَنْ عَامِرٍ قَالَ سَمِعْتُ عَبْدَ اللَّهِ يَعْنِي ابْنَ عَمْرٍو عَنْ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَقَالَ عَبْدُ الْأَعْلَى عَنْ دَاوُدَ عَنْ عَامِرٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ
Kitunyumiddwa [Adam bin Abu Iyas] yagamba nti, Kitunyumiddwa [Syu’bah] okuva ku [Abdullah bin Abu As Safar] ne [Isma’il bin Abu Khalid] okuva ku [Asy Sya’bi] okuva ku [Abdullah bin ‘Amru] okuva ku Nabbi sallallaahu ‘alaihi yali allam, yagamba nti: ‘Omusiraamu muntu alina ebigambo bye n’emikono gye tebirina bulabe eri abasiraamu, era Muhajir ye muntu asuula ebyo Allah byeyagaana. ' Abu Abdullah yagamba nti; era [Abu Mu’awiyyah] n’agamba nti; Atugambye [Daud], ye mutabani wa Ibn Hind, wa ['Amir] yagamba; Nawulira [Abdullah], ekitegeeza ibn ‘Amru, okuva eri Nabbi sallallaahu ‘alaihi wasallam Era nagamba [Abdul A’laa] okuva ku [Daud] okuva ku [’Amir] okuva ku [Abdullah] okuva eri Nabbi sallallaahu ‘alaihi wasallam
Imam Bukhari : 10
حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ الْقُرَشِيُّ قَالَ حَدَّثَنَا أَبِي قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو بُرْدَةَ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي بُرْدَةَ عَنْ أَبِي بُرْدَةَ عَنْ أَبِي مُوسَى رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَقَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ أَيُّ الْإِسْلَامِ أَفْضَلُ قَالَ مَنْ سَلِمَ الْمُسْلِمُونَ مِنْ لِسَانِهِ وَيَدِهِ
Atugambye [Sa’id bin Yahya bin Sa’id Al Qurasyi] yagamba, Atugambye [kitange] yagamba, nti Atugambye [Abu Burdah bin Abdullah bin Abu Burdah] okuva ku [Abu Burdah] okuva ku [Abu Musa] yagamba nti: ‘Ayi Omubaka wa Allah, Busiraamu ki obusinga obukulu?’. Rasulullah sallallaahu ‘alaihi wasallam yaddamu nti: ‘Ani abasiraamu abataliiko bulabe okuva mu kamwa n’emikono gyabwe’.
Imam Bukhari : 11
حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ خَالِدٍ قَالَ حَدَّثَنَا اللَّيْثُ عَنْ يَزِيدَ عَنْ أَبِي الْخَيْرِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمَاأَنَّ رَجُلًا سَأَلَ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَيُّ الْإِسْلَامِ خَيْرٌ قَالَ تُطْعِمُ الطَّعَامَ وَتَقْرَأُ السَّلَامَ عَلَى مَنْ عَرَفْتَ وَمَنْ لَمْ تَعْرِفْ
Atugambye [‘Amru bin Khalid] yagamba, Atubuulidde [Al Laits] okuva ku [Yazid] okuva ku [Abu Al Khair] okuva ku [Abdullah bin ‘Amru]; Waliwo eyabuuza Nabbi sallallaahu ‘alaihi wasallam; 'Obusiraamu ki obusinga?' Nabbi sallallaahu ‘alaihi wasallam yaddamu nti: ‘Muwa emmere, mulamusa abantu b’omanyi n’abo b’otomanyi’.
Imam Bukhari : 12
حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ قَالَ حَدَّثَنَا يَحْيَى عَنْ شُعْبَةَ عَنْ قَتَادَةَ عَنْ أَنَسٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ عَنْ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَعَنْ حُسَيْنٍ الْمُعَلِّمِ قَالَ حَدَّثَنَا قَتَادَةُ عَنْ أَنَسٍعَنْ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ لَا يُؤْمِنُ أَحَدُكُمْ حَتَّى يُحِبَّ لِأَخِيهِ مَا يُحِبُّ لِنَفْسِهِ
Atunyumizza [Musaddad] yagamba, atunyumizza [Yahya] okuva ku [Syu’bah] okuva ku [Qotadah] okuva ku [Anas] okuva ku Nabbi sallallaahu ‘alaihi wasallam Era okuva ku [Husain Al Mu’alim] yagamba, atunyumizza [Qotadah] okuva ku [Anas] okuva ku Nabbi sallallaahu ‘alaihi wasallam, yagamba: ‘Tewali n’omu ku mmwe akkiriza okutuusa lw’ayagala muganda we nga bw’ayagala yekka’.
Imam Bukhari : 13
حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ قَالَ أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو الزِّنَادِ عَنْ الْأَعْرَجِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُأَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ فَوَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ لَا يُؤْمِنُ أَحَدُكُمْ حَتَّى أَكُونَ أَحَبَّ إِلَيْهِ مِنْ وَالِدِهِ وَوَلَدِهِ
Kitutegeezeddwa [Abu Al Yaman] yagamba, kitutegeezeddwa [Syu’aib] yagamba, kitutegeezeddwa [Abu Az Zanad] okuva ku [Al A’raj] okuva ku [Abu Hurairah], nti Omubaka wa Allah (emirembe n’emirembe bibeere ku ye) yagamba nti: ‘Kale olw’oyo ali mu Mukono gwe emmeeme yange, tewali n’omu ku mmwe ajja kukkiriza okusinga bazadde be n'abaana be'.
Imam Bukhari : 14
حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ قَالَ حَدَّثَنَا ابْنُ عُلَيَّةَ عَنْ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ صُهَيْبٍ عَنْ أَنَسٍ عَنْ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ح و حَدَّثَنَا آدَمُ قَالَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ عَنْ قَتَادَةَ عَنْ أَنَسٍ قَالَقَالَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ لَا يُؤْمِنُ أَحَدُكُمْ حَتَّى أَكُونَ أَحَبَّ إِلَيْهِ مِنْ وَالِدِهِ وَوَلَدِهِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ
Kibadde kitukwatako [Ya’qub bin Ibrahim] yagamba, kibadde kitukwatako [Ibn ‘Ulayyah] okuva ku [Abdul ‘Aziz bin Shuhaib] okuva ku [Anas] okuva ku Nabbi sallallaahu ‘alaihi wasallam Era era kibadde kikwatagana naffe [Adam] yagamba, kikwatagana naffe [Syu’bah] okuva ku [Qotadah] okuva ku [Anas] yagamba, The Nabbi sallallaahu ‘alaihi wasallam yagamba: ‘Tewali n’omu ku mmwe ajja kukkiriza okutuusa nze ayagala okusinga bazadde be, abaana be n’abantu bonna.’
Imam Bukhari : 15
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ الثَّقَفِيُّ قَالَ حَدَّثَنَا أَيُّوبُ عَنْ أَبِي قِلَابَةَ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُعَنْ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ ثَلَاثٌ مَنْ كُنَّ فِيهِ وَجَدَ حَلَاوَةَ الْإِيمَانِ أَنْ يَكُونَ اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَحَبَّ إِلَيْهِ مِمَّا سِوَاهُمَا وَأَنْ يُحِبَّ الْمَرْءَ لَا يُحِبُّهُ إِلَّا لِلَّهِ وَأَنْ يَكْرَهَ أَنْ يَعُودَ فِي الْكُفْرِ كَمَا يَكْرَهُ أَنْ يُقْذَفَ فِي النَّارِ
Kitubuuliddwa [Muhammad bin Al Mutsanna] yagamba, kitugambye [Abdul Wahhab Ats Tsaqafi] yagamba, kitugambye [Ayyub] okuva ku [Abu Qilabah] okuva ku [Anas bin Malik] okuva ku Nabbi sallallaahu ‘alaihi wasallam, yagamba: ‘Ebintu bisatu omuntu bw’aba alina, ajja kufuna obuwoomi bw’okukkiriza: Yakola Allah era Omubaka we yamwagalwa nnyo okusinga abalala bano ababiri. Bw’aba ayagala omuntu, tamwagala okuggyako ku lwa Allah. Era akyawa okudda mu butakkiriza nga bw’akyawa okusuulibwa mu geyena.’
Imam Bukhari : 16
حَدَّثَنَا أَبُو الْوَلِيدِ قَالَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ قَالَ أَخْبَرَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَبْرٍ قَالَ سَمِعْتُ أَنَسًاعَنْ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ آيَةُ الْإِيمَانِ حُبُّ الْأَنْصَارِ وَآيَةُ النِّفَاقِ بُغْضُ الْأَنْصَارِ
Atugambye [Abu Al Walid] yagamba, atugambye [Syu’bah] agambye [Abdullah bin Abdullah bin Jabar], yagamba; Nawulira [Anas] okuva ewa Nabbi sallallaahu ‘alaihi wasallam, yagamba nti: ‘Akabonero k’okukkiriza kwe kwagala -Ansar ate akabonero ka nifaq kwe kukyawa -Ansar’.
Imam Bukhari : 17
حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ قَالَ أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ عَنْ الزُّهْرِيِّ قَالَ أَخْبَرَنِي أَبُو إِدْرِيسَ عَائِذُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ أَنَّ عُبَادَةَ بْنَ الصَّامِتِ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُوَكَانَ شَهِدَ بَدْرًا وَهُوَ أَحَدُ النُّقَبَاءِ لَيْلَةَ الْعَقَبَةِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ وَحَوْلَهُ عِصَابَةٌ مِنْ أَصْحَابِهِ بَايِعُونِي عَلَى أَنْ لَا تُشْرِكُوا بِاللَّهِ شَيْئًا وَلَا تَسْرِقُوا وَلَا تَزْنُوا وَلَا تَقْتُلُوا أَوْلَادَكُمْ وَلَا تَأْتُوا بِبُهْتَانٍ تَفْتَرُونَهُ بَيْنَ أَيْدِيكُمْ وَأَرْجُلِكُمْ وَلَا تَعْصُوا فِي مَعْرُوفٍ فَمَنْ وَفَى مِنْكُمْ فَأَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ وَمَنْ أَصَابَ مِنْ ذَلِكَ شَيْئًا فَعُوقِبَ فِي الدُّنْيَا فَهُوَ كَفَّارَةٌ لَهُ وَمَنْ أَصَابَ مِنْ ذَلِكَ شَيْئًا ثُمَّ سَتَرَهُ اللَّهُ فَهُوَ إِلَى اللَّهِ إِنْ شَاءَ عَفَا عَنْهُ وَإِنْ شَاءَ عَاقَبَهُ فَبَايَعْنَاهُ عَلَى ذَلِك
Atugambye [Abu Al Yaman] yagamba, atubuulidde [Syu’aib] okuva ku [Az Zuhri] yagamba, atugambye [Abu Idris ‘Aidzullah bin Abdullah], nti [’Ubadah bin Ash Shamit] yali mukwano gwe eyeetaba mu lutalo lw’e Badr era nga naye yali omu ku abo abaalayira ekiro kya Aqobah, yagamba; nti Omubaka wa Allah sallallaahu ‘alaihi wasallam yagamba bweyali mu bamu ku mikwano gye nti: ‘Mukkirize obwesigwa gyendi obutagatta babeezi na Allah na kintu kyonna, obutabba, obutaba bwenzi, obutatta baana bammwe, obutayiiya bulimba bwe muyiiya wakati w’emikono n’ebigere, obutajeemera kintu kyonna ekituufu. Omuntu yenna ku mmwe abituukiriza, empeera ye eri eri Allah, era oyo yenna asobya ebintu bino n’oluvannyuma Allah n’amubonereza mu nsi, kiba kafarat gy’ali, era oyo yenna amenya ebintu ebyo olwo Allah n’abibikka - n’atamubonereza mu nsi - olwo omulimu gwe ne gudda eri Allah, bw’aba ayagala, ajja kumusonyiwa oba ajja kumubonereza’. Kale twamweyama okubeera obwesigwa gy’ali olw’ebintu bino.
Imam Bukhari : 18
حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْلَمَةَ عَنْ مَالِكٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي صَعْصَعَةَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ أَنَّهُ قَالَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يُوشِكُ أَنْ يَكُونَ خَيْرَ مَالِ الْمُسْلِمِ غَنَمٌ يَتْبَعُ بِهَا شَعَفَ الْجِبَالِ وَمَوَاقِعَ الْقَطْرِ يَفِرُّ بِدِينِهِ مِنْ الْفِتَنِ
Kitutegeezeddwa [Abdullah bin Maslamah] okuva ku [Malik] okuva ku [Abdurrahman bin Abdullah bin Abdurrahman bin Abu Sha’Sha’ah] okuva ku [kitaawe] okuva ku [Abu Sa’id Al Khudri] nti yagamba nti, Rasulullah shallallahu ‘alaihi wasallam yagamba: ‘Kyabula kumpi - edda ennyo - nti eky’obugagga ekisinga obulungi eky’omusiraamu kye kyali embuzi yalundira ku ntikko z’ensozi ne mu bifo ebyesudde, n’agenda nayo. eddiini ye evudde ku kutya okuvumwavumwa’.
Imam Bukhari : 19
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سَلَامٍ قَالَ أَخْبَرَنَا عَبْدَةُ عَنْ هِشَامٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَائِشَةَ قَالَتْكَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ إِذَا أَمَرَهُمْ أَمَرَهُمْ مِنْ الْأَعْمَالِ بِمَا يُطِيقُونَ قَالُوا إِنَّا لَسْنَا كَهَيْئَتِكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ قَدْ غَفَرَ لَكَ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِكَ وَمَا تَأَخَّرَ فَيَغْضَبُ حَتَّى يُعْرَفَ الْغَضَبُ فِي وَجْهِهِ ثُمَّ يَقُولُ إِنَّ أَتْقَاكُمْ وَأَعْلَمَكُمْ بِاللَّهِ أَنَا
Atubuulidde [Muhammad bin Salam] yagamba, atubuulidde ['Abdah] okuva ku [Hisyam] okuva ku [kitaawe] okuva ku [Aisha] yagamba nti: ‘Omubaka wa Allah sallallaahu ‘alaihi wasallam bweyalagira baswahaaba, yabalagira okukola emirimu gyebasobodde okukola, olwo baswahaaba nebagamba nti; ‘Ffe tetulinga ggwe, ggwe Omubaka wa Allah, kubanga osonyiyibwa ebibi byo eby’emabega n’eby’omu maaso’. Kale ye sallallaahu ‘alaihi wasallam n’anyiiga ekyasobola okulabibwa okuva mu maaso ge, olwo n’agamba nti: ‘Mazima oyo asinga okutya Katonda era asinga okutegeera Allah mu mmwe ye nze’.
Imam Bukhari : 20
حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ قَالَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ عَنْ قَتَادَةَ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُعَنْ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ ثَلَاثٌ مَنْ كُنَّ فِيهِ وَجَدَ حَلَاوَةَ الْإِيمَانِ مَنْ كَانَ اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَحَبَّ إِلَيْهِ مِمَّا سِوَاهُمَا وَمَنْ أَحَبَّ عَبْدًا لَا يُحِبُّهُ إِلَّا لِلَّهِ عَزَّ وَجَلَّ وَمَنْ يَكْرَهُ أَنْ يَعُودَ فِي الْكُفْرِ بَعْدَ إِذْ أَنْقَذَهُ اللَّهُ مِنْهُ كَمَا يَكْرَهُ أَنْ يُلْقَى فِي النَّارِ
Kitubuuliddwa [Sulaiman bin Harb] yagamba, kitugambye [Syu’bah] okuva ku [Qotadah] okuva ku [Anas bin Malik] okuva ku Nabbi sallallaahu ‘alaihi wasallam, yagamba nti: ‘Ebintu -bisatu- omuntu bw’aba alina, ajja kufuna obuwoomi bw’okukkiriza: Allah n’omubaka we bamwagalibwa nnyo okusinga abalala bano ababiri. Era oyo, bwaba ayagala omuntu, tayagala muntu oyo okujjako Allah 'azza wajalla. Era akyawa okudda mu butakkiriza nga bw’akyawa okusuulibwa mu geyena’.