Kisah perjalanan Nabi Musa 'alaihissalam menuntut ilmu dan pertemuannya dengan Nabi Khidhir 'alaihissalam

Imam Muslim : 4385

حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ مُحَمَّدٍ النَّاقِدُ وَإِسْحَقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الْحَنْظَلِيُّ وَعُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ سَعِيدٍ وَمُحَمَّدُ بْنُ أَبِي عُمَرَ الْمَكِّيُّ كُلُّهُمْ عَنْ ابْنِ عُيَيْنَةَ وَاللَّفْظُ لِابْنِ أَبِي عُمَرَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ دِينَارٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ قَالَ قُلْتُ لِابْنِ عَبَّاسٍ إِنَّ نَوْفًا الْبِكَالِيَّ يَزْعُمُ أَنَّ مُوسَى عَلَيْهِ السَّلَام صَاحِبَ بَنِي إِسْرَائِيلَ لَيْسَ هُوَ مُوسَى صَاحِبَ الْخَضِرِ عَلَيْهِ السَّلَام فَقَالَ كَذَبَ عَدُوُّ اللَّهِ سَمِعْتُ أُبَيَّ بْنَ كَعْبٍ يَقُولُ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَقُولُ قَامَ مُوسَى عَلَيْهِ السَّلَام خَطِيبًا فِي بَنِي إِسْرَائِيلَ فَسُئِلَ أَيُّ النَّاسِ أَعْلَمُ فَقَالَ أَنَا أَعْلَمُ قَالَ فَعَتَبَ اللَّهُ عَلَيْهِ إِذْ لَمْ يَرُدَّ الْعِلْمَ إِلَيْهِ فَأَوْحَى اللَّهُ إِلَيْهِ أَنَّ عَبْدًا مِنْ عِبَادِي بِمَجْمَعِ الْبَحْرَيْنِ هُوَ أَعْلَمُ مِنْكَ قَالَ مُوسَى أَيْ رَبِّ كَيْفَ لِي بِهِ فَقِيلَ لَهُ احْمِلْ حُوتًا فِي مِكْتَلٍ فَحَيْثُ تَفْقِدُ الْحُوتَ فَهُوَ ثَمَّ فَانْطَلَقَ وَانْطَلَقَ مَعَهُ فَتَاهُ وَهُوَ يُوشَعُ بْنُ نُونٍ فَحَمَلَ مُوسَى عَلَيْهِ السَّلَام حُوتًا فِي مِكْتَلٍ وَانْطَلَقَ هُوَ وَفَتَاهُ يَمْشِيَانِ حَتَّى أَتَيَا الصَّخْرَةَ فَرَقَدَ مُوسَى عَلَيْهِ السَّلَام وَفَتَاهُ فَاضْطَرَبَ الْحُوتُ فِي الْمِكْتَلِ حَتَّى خَرَجَ مِنْ الْمِكْتَلِ فَسَقَطَ فِي الْبَحْرِ قَالَ وَأَمْسَكَ اللَّهُ عَنْهُ جِرْيَةَ الْمَاءِ حَتَّى كَانَ مِثْلَ الطَّاقِ فَكَانَ لِلْحُوتِ سَرَبًا وَكَانَ لِمُوسَى وَفَتَاهُ عَجَبًا فَانْطَلَقَا بَقِيَّةَ يَوْمِهِمَا وَلَيْلَتِهِمَا وَنَسِيَ صَاحِبُ مُوسَى أَنْ يُخْبِرَهُ فَلَمَّا أَصْبَحَ مُوسَى عَلَيْهِ السَّلَام قَالَ لِفَتَاهُ { آتِنَا غَدَاءَنَا لَقَدْ لَقِينَا مِنْ سَفَرِنَا هَذَا نَصَبًا } قَالَ وَلَمْ يَنْصَبْ حَتَّى جَاوَزَ الْمَكَانَ الَّذِي أُمِرَ بِهِ { قَالَ أَرَأَيْتَ إِذْ أَوَيْنَا إِلَى الصَّخْرَةِ فَإِنِّي نَسِيتُ الْحُوتَ وَمَا أَنْسَانِيهُ إِلَّا الشَّيْطَانُ أَنْ أَذْكُرَهُ وَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ عَجَبًا } قَالَ مُوسَى { ذَلِكَ مَا كُنَّا نَبْغِ فَارْتَدَّا عَلَى آثَارِهِمَا قَصَصًا } قَالَ يَقُصَّانِ آثَارَهُمَا حَتَّى أَتَيَا الصَّخْرَةَ فَرَأَى رَجُلًا مُسَجًّى عَلَيْهِ بِثَوْبٍ فَسَلَّمَ عَلَيْهِ مُوسَى فَقَالَ لَهُ الْخَضِرُ أَنَّى بِأَرْضِكَ السَّلَامُ قَالَ أَنَا مُوسَى قَالَ مُوسَى بَنِي إِسْرَائِيلَ قَالَ نَعَمْ قَالَ إِنَّكَ عَلَى عِلْمٍ مِنْ عِلْمِ اللَّهِ عَلَّمَكَهُ اللَّهُ لَا أَعْلَمُهُ وَأَنَا عَلَى عِلْمٍ مِنْ عِلْمِ اللَّهِ عَلَّمَنِيهِ لَا تَعْلَمُهُ قَالَ لَهُ مُوسَى عَلَيْهِ السَّلَام { هَلْ أَتَّبِعُكَ عَلَى أَنْ تُعَلِّمَنِي مِمَّا عُلِّمْتَ رُشْدًا قَالَ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا وَكَيْفَ تَصْبِرُ عَلَى مَا لَمْ تُحِطْ بِهِ خُبْرًا قَالَ سَتَجِدُنِي إِنْ شَاءَ اللَّهُ صَابِرًا وَلَا أَعْصِي لَكَ أَمْرًا } قَالَ لَهُ الْخَضِرُ { فَإِنْ اتَّبَعْتَنِي فَلَا تَسْأَلْنِي عَنْ شَيْءٍ حَتَّى أُحْدِثَ لَكَ مِنْهُ ذِكْرًا } قَالَ نَعَمْ فَانْطَلَقَ الْخَضِرُ وَمُوسَى يَمْشِيَانِ عَلَى سَاحِلِ الْبَحْرِ فَمَرَّتْ بِهِمَا سَفِينَةٌ فَكَلَّمَاهُمْ أَنْ يَحْمِلُوهُمَا فَعَرَفُوا الْخَضِرَ فَحَمَلُوهُمَا بِغَيْرِ نَوْلٍ فَعَمَدَ الْخَضِرُ إِلَى لَوْحٍ مِنْ أَلْوَاحِ السَّفِينَةِ فَنَزَعَهُ فَقَالَ لَهُ مُوسَى قَوْمٌ حَمَلُونَا بِغَيْرِ نَوْلٍ عَمَدْتَ إِلَى سَفِينَتِهِمْ فَخَرَقْتَهَا { لِتُغْرِقَ أَهْلَهَا لَقَدْ جِئْتَ شَيْئًا إِمْرًا قَالَ أَلَمْ أَقُلْ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا قَالَ لَا تُؤَاخِذْنِي بِمَا نَسِيتُ وَلَا تُرْهِقْنِي مِنْ أَمْرِي عُسْرًا } ثُمَّ خَرَجَا مِنْ السَّفِينَةِ فَبَيْنَمَا هُمَا يَمْشِيَانِ عَلَى السَّاحِلِ إِذَا غُلَامٌ يَلْعَبُ مَعَ الْغِلْمَانِ فَأَخَذَ الْخَضِرُ بِرَأْسِهِ فَاقْتَلَعَهُ بِيَدِهِ فَقَتَلَهُ فَقَالَ مُوسَى { أَقَتَلْتَ نَفْسًا زَاكِيَةً بِغَيْرِ نَفْسٍ لَقَدْ جِئْتَ شَيْئًا نُكْرًا قَالَ أَلَمْ أَقُلْ لَكَ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا } قَالَ وَهَذِهِ أَشَدُّ مِنْ الْأُولَى { قَالَ إِنْ سَأَلْتُكَ عَنْ شَيْءٍ بَعْدَهَا فَلَا تُصَاحِبْنِي قَدْ بَلَغْتَ مِنْ لَدُنِّي عُذْرًا فَانْطَلَقَا حَتَّى إِذَا أَتَيَا أَهْلَ قَرْيَةٍ اسْتَطْعَمَا أَهْلَهَا فَأَبَوْا أَنْ يُضَيِّفُوهُمَا فَوَجَدَا فِيهَا جِدَارًا يُرِيدُ أَنْ يَنْقَضَّ فَأَقَامَهُ } يَقُولُ مَائِلٌ قَالَ الْخَضِرُ بِيَدِهِ هَكَذَا فَأَقَامَهُ قَالَ لَهُ مُوسَى قَوْمٌ أَتَيْنَاهُمْ فَلَمْ يُضَيِّفُونَا وَلَمْ يُطْعِمُونَا { لَوْ شِئْتَ لَتَخِذْتَ عَلَيْهِ أَجْرًا قَالَ هَذَا فِرَاقُ بَيْنِي وَبَيْنِكَ سَأُنَبِّئُكَ بِتَأْوِيلِ مَا لَمْ تَسْتَطِعْ عَلَيْهِ صَبْرًا } قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَرْحَمُ اللَّهُ مُوسَى لَوَدِدْتُ أَنَّهُ كَانَ صَبَرَ حَتَّى يُقَصَّ عَلَيْنَا مِنْ أَخْبَارِهِمَا قَالَ وَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ كَانَتْ الْأُولَى مِنْ مُوسَى نِسْيَانًا قَالَ وَجَاءَ عُصْفُورٌ حَتَّى وَقَعَ عَلَى حَرْفِ السَّفِينَةِ ثُمَّ نَقَرَ فِي الْبَحْرِ فَقَالَ لَهُ الْخَضِرُ مَا نَقَصَ عِلْمِي وَعِلْمُكَ مِنْ عِلْمِ اللَّهِ إِلَّا مِثْلَ مَا نَقَصَ هَذَا الْعُصْفُورُ مِنْ الْبَحْرِ قَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ وَكَانَ يَقْرَأُ وَكَانَ أَمَامَهُمْ مَلِكٌ يَأْخُذُ كُلَّ سَفِينَةٍ صَالِحَةٍ غَصْبًا وَكَانَ يَقْرَأُ وَأَمَّا الْغُلَامُ فَكَانَ كَافِرًا

اسان [عمرو بن محمد عن نقيد] ۽ [اسحاق بن ابراهيم الهندزلي] ۽ [عبيدالله بن سعيد] ۽ [محمد بن ابو عمر المڪي] سڀني کي [ابن عينة] کان ٻڌايو ويو آهي ۽ هي لفاظ ابن ابو عمر جو آهي؛ اسان کي [سفيان بن عينة] کان ٻڌايو آهي؛ اسان کي [عمرو بن دينار] کان [سعيد بن جبير] کان ٻڌايو آهي، هن چيو ته؛ 'مون [ابن عباس] کي چيو آهي ته نوف البڪالي چيو ته موسيٰ عليه السلام جيڪو بني اسرائيل مان هو، اهو موسيٰ عليه السلام نه هو جيڪو نبي خضر عليه السلام سان گڏ هو'. -ابن عباس- چيو؛ 'الله جو دشمن ڪوڙو. مون هڪ ڀيرو [ابن بن ڪعب] کي چوندي ٻڌو؛ مون رسول الله صلي الله عليه وسلم کي چوندي ٻڌو؛ 'هڪ ڀيرو حضرت موسيٰ عليه السلام بني اسرائيل جي سامهون تقرير ڪرڻ لاءِ اٿيا'. ان کان پوءِ، ڪنهن پڇيو؛ 'اي موسيٰ، هن زمين تي سڀ کان وڌيڪ علم رکندڙ شخص ڪير آهي؟' حضرت موسيٰ جواب ڏنو؛ 'مان هن زمين تي سڀ کان وڌيڪ علم رکندڙ شخص آهيان'. رسول الله صلي الله عليه وسلم فرمايو؛ تنهن ڪري، الله موسيٰ عليه السلام تي سخت تنقيد ڪئي. ڇاڪاڻ ته هن کي خبر نه هئي ته هن جيڪو علم حاصل ڪيو هو اهو خدا جو تحفو هو. پوءِ الله موسيٰ عليه السلام ڏانهن وحي ڪئي؛ 'اي موسيٰ، بيشڪ منهنجو هڪ ٻانهو آهي جيڪو توهان کان وڌيڪ علم رکي ٿو ۽ هوشيار آهي ۽ هاڻي ٻن سمنڊن جي سنگم تي آهي'. حضرت موسيٰ عليه السلام پڇيو؛ 'اي رب، مان توهان جي ٻانهي سان ڪيئن ملي سگهان ٿو؟' جواب ڏنو؛ 'کجور جي پنن جي ٽوڪري ۾ مڇي آڻيو. جڏهن مڇي ٽپيندي، ته اتي منهنجو ٻانهو هوندو'. پوءِ موسيٰ عليه السلام ان جاءِ تي ويو جنهن سان گڏ يوسيع بن نون نالي هڪ شاگرد هو. حضرت موسيٰ عليه السلام پاڻ کجور جي پنن جي ٽوڪري ۾ مڇي کڻي ويا. اهي ٻئي ان جاءِ ڏانهن هليا ويا. جڏهن اهي ٻئي هڪ وڏي پٿر تي پهتا، ته اهي ٻئي سمهي پيا. اوچتو ٽوڪري ۾ مڇي لرزجي وئي، پوءِ سمنڊ جي پاڻيءَ ۾ داخل ٿي وئي. نبي صلي الله عليه وسلم فرمايو؛ 'الله ان پاڻي کي روڪيو آهي جنهن مان مڇي گذري هئي، جيستائين اهو هڪ سرنگ نه بڻجي ويو. مڇي سمنڊ ۾ پنهنجو رستو ٺاهي ورتو، جڏهن ته موسيٰ عليه السلام ۽ سندس شاگرد اهو منفرد نظارو ڏسي حيران ٿي ويا. آخرڪار، اهي ٻئي ڏينهن ۽ رات جو پنهنجو سفر جاري رکيو. ظاهر آهي ته، حضرت موسيٰ عليه السلام جو شاگرد کيس ٻڌائڻ وساري ويو. صبح جو، حضرت موسيٰ عليه السلام پنهنجي شاگرد کي چيو؛ 'اسان جو کاڌو آڻيو! بيشڪ، اسان پنهنجي سفر جي ڪري ٿڪجي پيا آهيون.' نبي صلي الله عليه وسلم فرمايو؛ 'انهيءَ جاءِ کان گهڻو پري ناهي جتي موسيٰ عليه السلام کي ان جي ڳولا ڪرڻ جو حڪم ڏنو ويو هو، سندس شاگرد چيو؛ 'ڇا توهان کي خبر آهي ته جڏهن اسان وڏي پٿر تي پناهه ڳولي رهيا هئاسين، تڏهن اصل ۾ مان توهان کي مڇي بابت ٻڌائڻ وساري ويس ۽ ڪنهن به شيءِ مون کي شيطان کان سواءِ ان کي ٻڌائڻ نه وساريو، جڏهن ته مڇي تمام عجيب طريقي سان سمنڊ ڏانهن پنهنجو رستو اختيار ڪيو.' موسيٰ عليه السلام چيو؛ 'اها اها جاءِ آهي جنهن کي اسان ڳولي رهيا هئاسين.' پوءِ اهي ٻئي پنهنجي اصلي رستي تي موٽي ويا. رسول الله صلي الله عليه وسلم فرمايو؛ 'پوءِ ٻئي ٻيهر پنهنجي قدمن جي پيروي ڪئي'. جڏهن ٻئي وڏي پٿر تي پهتا، انهن هڪ ماڻهو ڏٺو جيڪو ڪپڙي ۾ ڍڪيل سمهي رهيو هو. پوءِ حضرت موسيٰ عليه السلام ان کي سلام ڪيو. حضرت خضر عليه السلام موسيٰ عليه السلام کان پڇيو؛ 'توهان جي ملڪ ۾ امن ڪيئن آهي؟' موسيٰ عليه السلام چيو؛ 'مان موسيٰ آهيان'. حضرت خضر عليه السلام حيران ٿي ويا ۽ پڇيائون؛ 'بني اسرائيل جا موسيٰ'. حضرت موسيٰ عليه السلام جواب ڏنو؛ 'ها'. حضرت خضر عليه السلام موسيٰ عليه السلام کي چيو؛ 'بيشڪ، توهان کي الله جو ڪجهه علم مليو آهي جيڪو هن توهان کي سيکاريو آهي جيڪو مون کي نه ڄاڻندو هو ۽ مون کي الله جو ڪجهه علم مليو آهي جيڪو هن مون کي سيکاريو آهي جيڪو توهان کي نه ڄاڻندو هو'. حضرت موسيٰ عليه السلام خضر عليه السلام کي دعا ڪئي؛ 'ڇا مان توهان جي پيروي ڪري سگهان ٿو ته جيئن توهان کي سيکاريل علم مان مون کي صحيح علم سيکاري سگهو؟' حضرت خضر عليه السلام جواب ڏنو؛ 'حقيقت ۾، ڪڏهن ڪڏهن توهان مون سان صبر نه ڪري سگهندا. توهان اهڙي شيءِ تي ڪيئن صبر ڪري سگهو ٿا جنهن بابت توهان کي ڪافي علم نه آهي؟' موسيٰ عليه السلام چيو؛ 'الله جي مرضي سان، توهان مون کي صبر ڪندڙ ماڻهو ڳوليندا ۽ مان ڪنهن به معاملي ۾ توهان جي مخالفت نه ڪندس'. خضر جواب ڏنو؛ 'جيڪڏهن توهان منهنجي پيروي ڪندا رهو، ته پوءِ ڪجهه به نه پڇو جيستائين مان پاڻ توهان کي ان جي وضاحت نه ڪريان'. موسيٰ جواب ڏنو؛ 'ٺيڪ آهي'. رسول الله صلي الله عليه وسلم فرمايو؛ 'پوءِ موسيٰ ۽ خضر ساحل تي هليا ويا. ٿوري دير کان پوءِ، هڪ ٻيڙي اتان گذري. پوءِ ٻنهي ٻيڙي تي سواري لاءِ چيو. اهو معلوم ٿيو ته ٻيڙي وارا حضرت خضر کي چڱي طرح سڃاڻندا هئا، تنهن ڪري آخرڪار انهن ٻنهي کي اجرت کان سواءِ کڻي ويا.' پوءِ حضرت خضر ٻيڙيءَ جي هڪ تختي جي ويجهو پهتا ۽ پوءِ ان کي ڪڍي ڇڏيو. اهو ڏسي، موسيٰ کيس ڊانٽيو ۽ ڊانٽيو؛ 'هي اهي ماڻهو آهن جيڪي اسان کي اجرت کان سواءِ کڻي ويا هئا، پر توهان انهن جي ٻيڙي ۾ سوراخ ڇو ڪيو ته جيئن توهان مسافرن کي ٻوڙي سگهو؟' خضر جواب ڏنو؛ 'ڇا مون توهان کي نه چيو هو ته توهان ڪڏهن به مون سان گڏ اچڻ جو انتظار نه ڪندا'. موسيٰ دلڪش انداز ۾ چيو؛ 'منهنجي غفلت جي سزا نه ڏيو ۽ منهنجي ڪم ۾ مون تي ڪا به تڪليف نه وجهو'. ٿوري دير کان پوءِ، اهي ٻئي ٻيڙيءَ تان لهي ويا. جڏهن اهي ڪناري تي هلي رهيا هئا، اوچتو هڪ ننڍڙو ٻار پنهنجن دوستن سان راند ڪري رهيو هو. پوءِ، حضرت خضر عليه السلام فوري طور تي ٻار جي مٿي کي پنهنجي هٿ سان پڪڙيو - مروڙي ڇڏيو - جيستائين هو پنهنجي موت کي منهن نه ڏئي. ڪاوڙ سان، حضرت موسيٰ عليه السلام حضرت خضر عليه السلام کي ڊاهڻ جي ڪوشش ڪئي: 'توهان هڪ معصوم روح کي ڇو قتل ڪيو، جڏهن ته ان ٻار ڪڏهن به قتل نه ڪيو هو؟ بيشڪ، توهان هڪ بڇڙو ڪم ڪيو آهي؟' خضر عليه السلام چيو: 'ڇا مون توهان کي نه چيو هو ته توهان منهنجي پيروي ڪرڻ ۾ صبر نه ڪري سگهندا. ۽ اهو اڳ کان وڌيڪ آهي'. حضرت موسيٰ عليه السلام چيو: 'جيڪڏهن مان توهان کان هن کان پوءِ ڪنهن به شيءِ بابت پڇان ٿو، ته پوءِ توهان مون کي توهان سان گڏ وڃڻ جي اجازت نه ڏيو. بيشڪ، توهان مون کي ڪافي عذر ڏنو آهي - معافي'. پوءِ حضرت موسيٰ عليه السلام ۽ حضرت خضر عليه السلام پنهنجو سفر جاري رکيو. جڏهن اسان ٻئي هڪ ملڪ ۾ پهتاسين، ته اسان ٻنهي ان ملڪ جي ماڻهن کان ضيافت جي درخواست ڪئي، پر بدقسمتي سان اهي اسان ٻنهي جي مهمان نوازي ڪرڻ کان لنوائي رهيا هئا. پوءِ انهن ٻنهي کي هڪ گهر جي ڀت ملي جيڪا ڪرڻ واري هئي ۽ حضرت خضر عليه السلام فوري طور تي ان کي سڌو ڪيو - ان جي مرمت ڪئي - رسول الله صلي الله عليه وسلم فرمايو؛ 'ديوار جهڪي وئي - هٿ سان اشارو ڪندي - پوءِ خضر عليه السلام ان کي سڌو ڪيو.' موسيٰ عليه السلام خضر عليه السلام کي چيو؛ 'توهان کي اڳ ۾ ئي خبر آهي ته جنهن ملڪ ۾ اسين وڃي رهيا آهيون اتي جا ماڻهو اسان جي استقبال ۽ تفريح ڪرڻ کان لنوائي رهيا آهن. جيڪڏهن توهان چاهيو ٿا، ته توهان کي گهر جي ڀتين جي مرمت جي نتيجن مان اجرت گهرڻ گهرجي. آخرڪار خضر عليه السلام چيو؛ 'هي منهنجي ۽ توهان جي وچ ۾ جدائي آهي. مان توهان کي انهن سڀني ڪمن جو راز ٻڌائيندس جن سان توهان بي صبر آهيو'. رسول الله صلي الله عليه وسلم فرمايو؛ 'الله حضرت موسيٰ عليه السلام تي پنهنجو رحم ۽ فضل ڪري. دراصل، مان ترجيح ڏيندس ته موسيٰ عليه السلام ٿورو وڌيڪ صبر ڪري، ته جيئن موسيٰ عليه السلام ۽ خضر عليه السلام جي ڪهاڻي اسان کي وڌيڪ تفصيل سان ٻڌائي سگهجي. ابي بن ڪعب چيو؛ 'رسول الله صلي الله عليه وسلم فرمايو؛' 'جدائي جو سبب اهو هو جو موسيٰ وسارڻ وارو هو'. رسول الله صلي الله عليه وسلم فرمايو؛ 'ٿوري دير کان پوءِ، ننڍڙو پکي پنهنجي چونچ سان سمنڊ جي پاڻي کي چُڀڻ لڳو. پوءِ خضر موسيٰ کي چيو؛ 'بيشڪ، منهنجو علم، توهان جو علم ۽ اهو علم جيڪو اسان کي الله کان ملي ٿو، اهو بلڪل سمنڊ جي پاڻي جي هڪ ڍڪ وانگر آهي جيڪو ان ننڍڙي پکي کي الله جي علم جي سمنڊ جي وسعت ۾ ملي ٿو.' [سعيد بن زبير] چيو؛ 'ابن عباس قرآن مان هڪ آيت پڙهي جنهن جو مطلب آهي؛ 'انهن کان اڳ هڪ حڪمران هو جيڪو هر سٺي ٻيڙي کي کڻي ويو.' ابن عباس قرآن مان هڪ آيت پڻ پڙهي جنهن جو مطلب آهي؛ 'اهو ننڍڙو ڇوڪرو جيڪو حضرت خضر عليه السلام قتل ڪيو هو ڪافر هو'.