Kisah perjalanan Nabi Musa 'alaihissalam menuntut ilmu dan pertemuannya dengan Nabi Khidhir 'alaihissalam

Imam Bukhari : 119

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ قَالَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ قَالَ حَدَّثَنَا عَمْرٌو قَالَ أَخْبَرَنِي سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ قَالَ قُلْتُ لِابْنِ عَبَّاسٍإِنَّ نَوْفًا الْبَكَالِيَّ يَزْعُمُ أَنَّ مُوسَى لَيْسَ بِمُوسَى بَنِي إِسْرَائِيلَ إِنَّمَا هُوَ مُوسَى آخَرُ فَقَالَ كَذَبَ عَدُوُّ اللَّهِ حَدَّثَنَا أُبَيُّ بْنُ كَعْبٍ عَنْ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَامَ مُوسَى النَّبِيُّ خَطِيبًا فِي بَنِي إِسْرَائِيلَ فَسُئِلَ أَيُّ النَّاسِ أَعْلَمُ فَقَالَ أَنَا أَعْلَمُ فَعَتَبَ اللَّهُ عَلَيْهِ إِذْ لَمْ يَرُدَّ الْعِلْمَ إِلَيْهِ فَأَوْحَى اللَّهُ إِلَيْهِ أَنَّ عَبْدًا مِنْ عِبَادِي بِمَجْمَعِ الْبَحْرَيْنِ هُوَ أَعْلَمُ مِنْكَ قَالَ يَا رَبِّ وَكَيْفَ بِهِ فَقِيلَ لَهُ احْمِلْ حُوتًا فِي مِكْتَلٍ فَإِذَا فَقَدْتَهُ فَهُوَ ثَمَّ فَانْطَلَقَ وَانْطَلَقَ بِفَتَاهُ يُوشَعَ بْنِ نُونٍ وَحَمَلَا حُوتًا فِي مِكْتَلٍ حَتَّى كَانَا عِنْدَ الصَّخْرَةِ وَضَعَا رُءُوسَهُمَا وَنَامَا فَانْسَلَّ الْحُوتُ مِنْ الْمِكْتَلِ{ فَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ سَرَبًا }وَكَانَ لِمُوسَى وَفَتَاهُ عَجَبًا فَانْطَلَقَا بَقِيَّةَ لَيْلَتِهِمَا وَيَوْمَهُمَا فَلَمَّا أَصْبَحَ قَالَ مُوسَى لِفَتَاهُ{ آتِنَا غَدَاءَنَا لَقَدْ لَقِينَا مِنْ سَفَرِنَا هَذَا نَصَبًا }وَلَمْ يَجِدْ مُوسَى مَسًّا مِنْ النَّصَبِ حَتَّى جَاوَزَ الْمَكَانَ الَّذِي أُمِرَ بِهِ فَقَالَ لَهُ فَتَاهُ{ أَرَأَيْتَ إِذْ أَوَيْنَا إِلَى الصَّخْرَةِ فَإِنِّي نَسِيتُ الْحُوتَ وَمَا أَنْسَانِيهِ إِلَّا الشَّيْطَانُ }قَالَ مُوسَى{ ذَلِكَ مَا كُنَّا نَبْغِي فَارْتَدَّا عَلَى آثَارِهِمَا قَصَصًا }فَلَمَّا انْتَهَيَا إِلَى الصَّخْرَةِ إِذَا رَجُلٌ مُسَجًّى بِثَوْبٍ أَوْ قَالَ تَسَجَّى بِثَوْبِهِ فَسَلَّمَ مُوسَى فَقَالَ الْخَضِرُ وَأَنَّى بِأَرْضِكَ السَّلَامُ فَقَالَ أَنَا مُوسَى فَقَالَ مُوسَى بَنِي إِسْرَائِيلَ قَالَ نَعَمْ قَالَ{ هَلْ أَتَّبِعُكَ عَلَى أَنْ تُعَلِّمَنِي مِمَّا عُلِّمْتَ رَشَدًا }قَالَ{ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا }يَا مُوسَى إِنِّي عَلَى عِلْمٍ مِنْ عِلْمِ اللَّهِ عَلَّمَنِيهِ لَا تَعْلَمُهُ أَنْتَ وَأَنْتَ عَلَى عِلْمٍ عَلَّمَكَهُ لَا أَعْلَمُهُ{ قَالَ سَتَجِدُنِي إِنْ شَاءَ اللَّهُ صَابِرًا وَلَا أَعْصِي لَكَ أَمْرًا }فَانْطَلَقَا يَمْشِيَانِ عَلَى سَاحِلِ الْبَحْرِ لَيْسَ لَهُمَا سَفِينَةٌ فَمَرَّتْ بِهِمَا سَفِينَةٌ فَكَلَّمُوهُمْ أَنْ يَحْمِلُوهُمَا فَعُرِفَ الْخَضِرُ فَحَمَلُوهُمَا بِغَيْرِ نَوْلٍ فَجَاءَ عُصْفُورٌ فَوَقَعَ عَلَى حَرْفِ السَّفِينَةِ فَنَقَرَ نَقْرَةً أَوْ نَقْرَتَيْنِ فِي الْبَحْرِ فَقَالَ الْخَضِرُ يَا مُوسَى مَا نَقَصَ عِلْمِي وَعِلْمُكَ مِنْ عِلْمِ اللَّهِ إِلَّا كَنَقْرَةِ هَذَا الْعُصْفُورِ فِي الْبَحْرِ فَعَمَدَ الْخَضِرُ إِلَى لَوْحٍ مِنْ أَلْوَاحِ السَّفِينَةِ فَنَزَعَهُ فَقَالَ مُوسَى قَوْمٌ حَمَلُونَا بِغَيْرِ نَوْلٍ عَمَدْتَ إِلَى سَفِينَتِهِمْ فَخَرَقْتَهَا لِتُغْرِقَ أَهْلَهَا{ قَالَ أَلَمْ أَقُلْ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا قَالَ لَا تُؤَاخِذْنِي بِمَا نَسِيتُ وَلَا تُرْهِقْنِي مِنْ أَمْرِي عُسْرًا }فَكَانَتْ الْأُولَى مِنْ مُوسَى نِسْيَانًا فَانْطَلَقَا فَإِذَا غُلَامٌ يَلْعَبُ مَعَ الْغِلْمَانِ فَأَخَذَ الْخَضِرُ بِرَأْسِهِ مِنْ أَعْلَاهُ فَاقْتَلَعَ رَأْسَهُ بِيَدِهِ فَقَالَ مُوسَى{ أَقَتَلْتَ نَفْسًا زَكِيَّةً بِغَيْرِ نَفْسٍ }{ قَالَ أَلَمْ أَقُلْ لَكَ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا }قَالَ ابْنُ عُيَيْنَةَ وَهَذَا أَوْكَدُ{ فَانْطَلَقَا حَتَّى إِذَا أَتَيَا أَهْلَ قَرْيَةٍ اسْتَطْعَمَا أَهْلَهَا فَأَبَوْا أَنْ يُضَيِّفُوهُمَا فَوَجَدَا فِيهَا جِدَارًا يُرِيدُ أَنْ يَنْقَضَّ فَأَقَامَهُ }قَالَ الْخَضِرُ بِيَدِهِ فَأَقَامَهُ فَقَالَ لَهُ مُوسَى{ لَوْ شِئْتَ لَاتَّخَذْتَ عَلَيْهِ أَجْرًا قَالَ هَذَا فِرَاقُ بَيْنِي وَبَيْنِكَ }قَالَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَرْحَمُ اللَّهُ مُوسَى لَوَدِدْنَا لَوْ صَبَرَ حَتَّى يُقَصَّ عَلَيْنَا مِنْ أَمْرِهِمَا

اسان کي [عبدالله بن محمد] ٻڌايو آهي؛ اسان کي [سفيان] ٻڌايو آهي [عمرو] چيو آهي؛ مون کي [سعيد بن جبير] ٻڌايو آهي ته؛ مون [ابن عباس] کي چيو، 'بيشڪ نوف البڪلي سمجهي ٿو ته موسيٰ بني اسرائيل جو موسيٰ نه آهي، پر ٻيو موسيٰ آهي'. پوءِ ابن عباس چيو؛ 'الله جو دشمن ڪوڙ ڳالهائي رهيو آهي، بيشڪ [ابو بن ڪعب] اسان کي رسول الله ﷺ کان ٻڌايو آهي؛ 'الله جو نبي موسيٰ بني اسرائيل جي سامهون خطبو ڏئي رهيو هو، پوءِ ان کان پڇيو ويو ته؛ 'سڀ کان وڌيڪ هوشيار ڪير آهي؟' موسيٰ جواب ڏنو؛ 'مان'. پوءِ الله تعاليٰ ان کي ڇڙٻ ڏني ڇاڪاڻ ته ان کي ان بابت علم نه ڏنو ويو هو. پوءِ الله تعاليٰ ان تي وحي ڪئي ته؛ 'منهنجي ٻانهن ۾ هڪ ٻانهو آهي جيڪو ٻن سمنڊن جي سنگم تي رهي ٿو جيڪو توهان کان وڌيڪ هوشيار آهي'. پوءِ موسيٰ چيو: 'اي رب، مان ان سان ڪيئن ملي سگهان ٿو؟' پوءِ کيس چيو ويو ته؛ 'مڇي کي ٽوڪري ۾ کڻي وڃ، جيڪڏهن گم ٿي وڃي ته اها هدايت آهي'. پوءِ موسيٰ پنهنجي نوڪر يوسيع بن نون سان گڏ روانو ٿيو، ۽ اهي ٻئي مڇي کي ٽوڪري ۾ کڻي ويا جيستائين هڪ وڏي پٿر تي نه پهتا. پوءِ ٻنهي پنهنجا مٿا پٿر تي رکيا ۽ سمهي پيا. پوءِ مڇي ٽوڪري مان ٻاهر آئي - ۽ مڇي سمنڊ ڏانهن وڃڻ لاءِ ٽپو ڏنو - ' -قس. الڪهفي؛ 61-. هن واقعي موسيٰ ۽ سندس شاگرد کي حيران ڪري ڇڏيو، تنهن ڪري انهن پنهنجي سفر جي باقي رات ۽ ڏينهن کي جاري رکيو. هڪ صبح تائين موسيٰ پنهنجي نوڪر کي چيو، 'اسان جو کاڌو آڻيو، بيشڪ اسان پنهنجي سفر کان ٿڪل محسوس ڪيو آهي -' -قس. الڪهفي؛ 62-. موسيٰ حڪم مطابق منزل تي پهچڻ تائين ٿڪل محسوس نه ڪيو. تنهن ڪري سندس شاگرد کيس چيو: 'ڇا توهان کي خبر آهي ته اسان ڪڏهن پٿر ۾ پناهه ورتي هئي؟ بيشڪ، مان مڇي جو ذڪر ڪرڻ وساري ويس. ۽ شيطان کان سواءِ ڪو به مون کي نه وساريندو آهي' -قس. الڪهفي؛ 63-. موسيٰ پوءِ چيو: '-اهو ئي هنڌ آهي جنهن جي اسان ڳولا ڪري رهيا هئاسين. پوءِ ٻئي پنهنجي اصل نقش قدم تي هلڻ لاءِ موٽي آيا- ' -سوال الڪهفي؛ 64-. جڏهن اهي ٻئي پٿر تي پهتا، ته انهن هڪ ماڻهو کي ڏٺو جيڪو وڏين ڪپڙن ۾ هو. موسيٰ ان کي سلام ڪيو. پوءِ خضلِر چيو؛ 'تون پنهنجي جاءِ تي ڪيئن سلام ڪرين ٿو؟' موسيٰ جواب ڏنو، 'مان موسيٰ آهيان'. خضلِر جواب ڏنو، 'موسيٰ بني اسرائيل؟' موسيٰ جواب ڏنو، 'ها'. پوءِ موسيٰ چيو؛ '-ڇا مان توهان جي پيروي ڪري سگهان ٿو ته توهان مون کي ان علم مان صحيح علم سيکاريو جيڪو توهان کي سيکاريو ويو آهي؟' - 'خضلِر جواب ڏنو؛ 'يقيناً، توهان ڪڏهن به مون سان صبر نه ڪري سگهندا-' -سوال الڪهفي؛ 66-67-. خضلِر چوندو رهيو، 'اي موسيٰ، مون وٽ الله جي علم مان علم آهي جيڪو هن مون کي سيکاريو جيڪو توهان نٿا ڄاڻو، ۽ توهان وٽ اهو علم آهي جيڪو هن سيکاريو جيڪو مان پڻ نٿو ڄاڻان'. موسيٰ چيو؛ '- خدا جي مرضي سان، توهان مون کي صبر ڪندڙ ماڻهو ڳوليندا، ۽ مان ڪنهن به معاملي ۾ توهان جي مخالفت نه ڪندس-' - سوال الڪهفي؛ 69-. پوءِ اهي ٻئي ساحل تي هليا جڏهن ته انهن مان ڪنهن وٽ به ٻيڙي نه هئي، پوءِ هڪ ٻيڙي اتان گذري. انهن ڳالهايو ته جيئن ٻيڙيءَ تي سوار ماڻهو انهن ٻنهي کي کڻي وڃن. ڇاڪاڻ ته خضلير جي سڃاڻپ ٿي چڪي هئي، انهن ٻنهي کي بغير ڪنهن معاوضي جي کڻي ويا. پوءِ هڪ ننڍڙو پکي ٻيڙيءَ جي ڪناري تي بيٺو آيو جيڪو هڪ يا ٻه چُونچيون کڻي سمنڊ جي پاڻي کي چُونچي رهيو هو. پوءِ خضلير چيو؛ 'اي موسيٰ، منهنجو علم ۽ توهان جو علم جڏهن الله جي علم جي مقابلي ۾ آهي ته سمنڊ جي پاڻي ۾ هن پکيءَ جي چُونچي وانگر ڪجهه به ناهي.' پوءِ خضلير جان بوجھ ڪري ٻيڙيءَ جو تختو کنيو ۽ ان کي ٽوڙي ڇڏيو. موسيٰ اهو به چيو؛ 'انهن اسان کي بيڪار ورتو آهي، پر توهان ان کي ان جي مسافرن کي ٻوڙڻ لاءِ ڇو تباهه ڪيو؟' خضلير چيو؛ '- ڇا مون نه چيو هو؛ 'يقيناً توهان مون سان ڪڏهن به صبر نه ڪندا-' موسيٰ جواب ڏنو؛ '-منهنجي وسارڻ جي سزا نه ڏيو ۽ منهنجي معاملن ۾ مون تي ڪنهن به قسم جي مشڪلات جو بار نه وجهو-' -سوال الڪهفي؛ 72-73-. هي پهريون واقعو ان ڪري ٿيو جو موسيٰ وساري ڇڏيو. پوءِ اهي ٻئي هليا ويا جيستائين انهن کي هڪ ننڍڙو ٻار نه مليو جيڪو پنهنجن ٻن دوستن سان کيڏي رهيو هو. پوءِ خضلِر ٻار جو مٿو پڪڙيو، ان کي کنيو ۽ ان کي ماري ڇڏيو. پوءِ موسيٰ پڇيو؛ '-تون هڪ پاڪ روح کي ڇو ماريندين ٿو، نه ته هن ڪنهن ٻئي کي ماريو؟ -' -سوال الڪهفي؛ 74-. خضلِر جواب ڏنو؛ '-مون توکي نه چيو هو؛ ته تون واقعي مون سان صبر نه ڪري سگهندين؟ - 'سوال الڪهفي؛ 75-. ابن عينيه چيو؛ 'هي هڪ تصديق آهي.' -پوءِ اهي ٻئي هليا ويا جيستائين جڏهن اهي هڪ خاص ملڪ جي ماڻهن وٽ پهتا، انهن ان ملڪ جي ماڻهن کان تفريح ڪرڻ جي درخواست ڪئي، پر ان ملڪ جا ماڻهو انهن جي تفريح ڪرڻ نٿا چاهين. پوءِ ٻنهي ڏٺو ته گهر جي ڀت لڳ ڀڳ ڪري پئي هئي. تنهن ڪري خضر عليه السلام ڀت کي اڏايو- ' -قس. الڪهفي؛ 77-. رسول الله ﷺ پنهنجو قصو جاري رکيو؛ 'خضر عليه السلام اهو پنهنجن هٿن سان ڪيو. پوءِ موسيٰ عليه السلام چيو؛ '-جيڪڏهن توهان چاهيو ٿا، ته ضرور ان جي اجرت وٺندا.' خضر عليه السلام جواب ڏنو، 'هي منهنجي ۽ توهان جي وچ ۾ جدائي جو وقت آهي-' -قس. الڪهفي؛ 77-78-. رسول الله ﷺ فرمايو؛ 'الله موسيٰ عليه السلام تي رحم ڪري. اسان واقعي اميد ڪريون ٿا ته موسيٰ عليه السلام صبر ڪري سگهي ٿو ته جيئن اسان انهن ٻنهي بابت ڪيتريون ئي ڪهاڻيون ٻڌي سگهون.'