-

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ الْعَلَاءِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَأَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ يَجْمَعُ اللَّهُ النَّاسَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فِي صَعِيدٍ وَاحِدٍ ثُمَّ يَطَّلِعُ عَلَيْهِمْ رَبُّ الْعَالَمِينَ فَيَقُولُ أَلَا يَتْبَعُ كُلُّ إِنْسَانٍ مَا كَانُوا يَعْبُدُونَهُ فَيُمَثَّلُ لِصَاحِبِ الصَّلِيبِ صَلِيبُهُ وَلِصَاحِبِ التَّصَاوِيرِ تَصَاوِيرُهُ وَلِصَاحِبِ النَّارِ نَارُهُ فَيَتْبَعُونَ مَا كَانُوا يَعْبُدُونَ وَيَبْقَى الْمُسْلِمُونَ فَيَطَّلِعُ عَلَيْهِمْ رَبُّ الْعَالَمِينَ فَيَقُولُ أَلَا تَتَّبِعُونَ النَّاسَ فَيَقُولُونَ نَعُوذُ بِاللَّهِ مِنْكَ نَعُوذُ بِاللَّهِ مِنْكَ اللَّهُ رَبُّنَا هَذَا مَكَانُنَا حَتَّى نَرَى رَبَّنَا وَهُوَ يَأْمُرُهُمْ وَيُثَبِّتُهُمْ ثُمَّ يَتَوَارَى ثُمَّ يَطَّلِعُ فَيَقُولُ أَلَا تَتَّبِعُونَ النَّاسَ فَيَقُولُونَ نَعُوذُ بِاللَّهِ مِنْكَ نَعُوذُ بِاللَّهِ مِنْكَ اللَّهُ رَبُّنَا وَهَذَا مَكَانُنَا حَتَّى نَرَى رَبَّنَا وَهُوَ يَأْمُرُهُمْ وَيُثَبِّتُهُمْ قَالُوا وَهَلْ نَرَاهُ يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ وَهَلْ تُضَارُّونَ فِي رُؤْيَةِ الْقَمَرِ لَيْلَةَ الْبَدْرِ قَالُوا لَا يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ فَإِنَّكُمْ لَا تُضَارُّونَ فِي رُؤْيَتِهِ تِلْكَ السَّاعَةَ ثُمَّ يَتَوَارَى ثُمَّ يَطَّلِعُ فَيُعَرِّفُهُمْ نَفْسَهُ ثُمَّ يَقُولُ أَنَا رَبُّكُمْ فَاتَّبِعُونِي فَيَقُومُ الْمُسْلِمُونَ وَيُوضَعُ الصِّرَاطُ فَيَمُرُّونَ عَلَيْهِ مِثْلَ جِيَادِ الْخَيْلِ وَالرِّكَابِ وَقَوْلُهُمْ عَلَيْهِ سَلِّمْ سَلِّمْ وَيَبْقَى أَهْلُ النَّارِ فَيُطْرَحُ مِنْهُمْ فِيهَا فَوْجٌ ثُمَّ يُقَالُ هَلْ امْتَلَأْتِ فَتَقُولُ هَلْ مِنْ مَزِيدٍ ثُمَّ يُطْرَحُ فِيهَا فَوْجٌ فَيُقَالُ هَلْ امْتَلَأْتِ فَتَقُولُ هَلْ مِنْ مَزِيدٍ حَتَّى إِذَا أُوعِبُوا فِيهَا وَضَعَ الرَّحْمَنُ قَدَمَهُ فِيهَا وَأَزْوَى بَعْضَهَا إِلَى بَعْضٍ ثُمَّ قَالَ قَطْ قَالَتْ قَطْ قَطْ فَإِذَا أَدْخَلَ اللَّهُ أَهْلَ الْجَنَّةِ الْجَنَّةَ وَأَهْلَ النَّارِ النَّارَ قَالَ أُتِيَ بِالْمَوْتِ مُلَبَّبًا فَيُوقَفُ عَلَى السُّورِ بَيْنَ أَهْلِ الْجَنَّةِ وَأَهْلِ النَّارِ ثُمَّ يُقَالُ يَا أَهْلَ الْجَنَّةِ فَيَطَّلِعُونَ خَائِفِينَ ثُمَّ يُقَالُ يَا أَهْلَ النَّارِ فَيَطَّلِعُونَ مُسْتَبْشِرِينَ يَرْجُونَ الشَّفَاعَةَ فَيُقَالُ لِأَهْلِ الْجَنَّةِ وَأَهْلِ النَّارِ هَلْ تَعْرِفُونَ هَذَا فَيَقُولُونَ هَؤُلَاءِ وَهَؤُلَاءِ قَدْ عَرَفْنَاهُ هُوَ الْمَوْتُ الَّذِي وُكِّلَ بِنَا فَيُضْجَعُ فَيُذْبَحُ ذَبْحًا عَلَى السُّورِ الَّذِي بَيْنَ الْجَنَّةِ وَالنَّارِ ثُمَّ يُقَالُ يَا أَهْلَ الْجَنَّةِ خُلُودٌ لَا مَوْتَ وَيَا أَهْلَ النَّارِ خُلُودٌ لَا مَوْتَقَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَقَدْ رُوِيَ عَنْ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ رِوَايَاتٌ كَثِيرَةٌ مِثْلُ هَذَا مَا يُذْكَرُ فِيهِ أَمْرُ الرُّؤْيَةِ أَنَّ النَّاسَ يَرَوْنَ رَبَّهُمْ وَذِكْرُ الْقَدَمِ وَمَا أَشْبَهَ هَذِهِ الْأَشْيَاءَ وَالْمَذْهَبُ فِي هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ الْأَئِمَّةِ مِثْلِ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَمَالِكِ بْنِ أَنَسٍ وَابْنِ الْمُبَارَكِ وَابْنِ عُيَيْنَةَ وَوَكِيعٍ وَغَيْرِهِمْ أَنَّهُمْ رَوَوْا هَذِهِ الْأَشْيَاءَ ثُمَّ قَالُوا تُرْوَى هَذِهِ الْأَحَادِيثُ وَنُؤْمِنُ بِهَا وَلَا يُقَالُ كَيْفَ وَهَذَا الَّذِي اخْتَارَهُ أَهْلُ الْحَدِيثِ أَنْ تُرْوَى هَذِهِ الْأَشْيَاءُ كَمَا جَاءَتْ وَيُؤْمَنُ بِهَا وَلَا تُفَسَّرُ وَلَا تُتَوَهَّمُ وَلَا يُقَالُ كَيْفَ وَهَذَا أَمْرُ أَهْلِ الْعِلْمِ الَّذِي اخْتَارُوهُ وَذَهَبُوا إِلَيْهِ وَمَعْنَى قَوْلِهِ فِي الْحَدِيثِ فَيُعَرِّفُهُمْ نَفْسَهُ يَعْنِي يَتَجَلَّى لَهُمْ

ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਹੈ [ਕੁਤੈਬਾਹ] ਨੇ ਸਾਨੂੰ [ਅਬਦੁਲ ਅਜ਼ੀਜ਼ ਬਿਨ ਮੁਹੰਮਦ] ਤੋਂ [ਅਲ ਅਲਾ ਬਿਨ ਅਬਦੁਰਰਹਿਮਾਨ] ਤੋਂ [ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ] ਤੋਂ [ਅਬੂ ਹੁਰੈਰਾਹ] ਰਸੂਲੁੱਲਾ ਸੱਲੱਲਲਾਹਹੁ 'ਅਲੈਹੀ ਵਸਲਾਮ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ: "ਅੱਲ੍ਹਾ ਨੇ ਕਿਆਮਤ ਦੇ ਦਿਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਫਿਰ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਆਇਆ, ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ: ਯਾਦ ਰੱਖੋ, ਹਰ ਮਨੁੱਖ ਉਸ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਸਦੀ ਉਸਨੇ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਸਲੀਬ ਦੇ ਪੁਜਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸਲੀਬ ਦਾ ਅਵਤਾਰ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ, ਮੂਰਤੀ ਦੇ ਪੁਜਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਮੂਰਤੀ ਦਾ ਅਵਤਾਰ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਅੱਗ ਦੇ ਪੁਜਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਅੱਗ ਦਾ ਅਵਤਾਰ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਫਿਰ ਉਹ ਉਸ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕੀਤੀ ਜਿਸਦੀ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਰਹੇ, ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਰਬ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਆਇਆ, ਉਸਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ? ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਡੇ ਤੋਂ ਅੱਲ੍ਹਾ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ, ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਡੇ ਤੋਂ ਅੱਲ੍ਹਾ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ, ਸਾਡਾ ਰਬ ਇਹ ਸਾਡਾ ਟਿਕਾਣਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਰਬ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਫਿਰ ਉਹ ਲੁਕ ਗਏ, ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਆਏ ਅਤੇ ਪੁੱਛਿਆ: ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ? ਅੱਲ੍ਹਾ ਤੁਹਾਡੇ ਤੋਂ ਹੈ, ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਡੇ ਤੋਂ ਅੱਲ੍ਹਾ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ, ਸਾਡਾ ਰਬ ਸਾਡਾ ਟਿਕਾਣਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਰਬ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ।" ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।" ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: ਕੀ ਅਸੀਂ ਉਸਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ, ਅੱਲ੍ਹਾ ਦੇ ਰਸੂਲ? ਉਸਨੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ: "ਕੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ ਵਾਲੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਚੰਦ ਵੇਖਣ ਵਿੱਚ ਮੁਸ਼ਕਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ?" ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ: ਨਹੀਂ, ਹੇ ਅੱਲ੍ਹਾ ਦੇ ਰਸੂਲ। ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ: "ਸੱਚਮੁੱਚ ਤੁਹਾਨੂੰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਸਨੂੰ ਵੇਖਣ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਹੀਂ ਆਈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਲੁਕ ਗਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਕਰਾਇਆ, ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ: ਮੈਂ ਤੁਹਾਡਾ ਰੱਬ ਹਾਂ, ਮੇਰੇ ਪਿੱਛੇ ਆਓ। ਮੁਸਲਮਾਨ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਗਏ, ਫਿਰ ਸ਼ਿਰਥ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਘੋੜਿਆਂ ਅਤੇ ਸਵਾਰਾਂ ਵਾਂਗ ਪਾਰ ਕੀਤਾ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਸ਼ਿਰਥ 'ਤੇ ਸਨ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦ: ਬਚਾਓ, ਬਚਾਓ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿਰਫ਼ ਨਰਕ ਦੇ ਵਾਸੀ ਹੀ ਬਚੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਸਮੂਹ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਰਕ ਤੋਂ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ: ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਭਰੇ ਹੋਏ ਹੋ? ਨਰਕ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ: ਕੀ ਕੋਈ ਹੋਰ ਹੈ? ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਰਕ ਦੇ ਬਾਕੀ ਰਹਿੰਦੇ ਵਸਨੀਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਸਮੂਹ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਰਕ ਤੋਂ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ: ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਭਰੇ ਹੋਏ ਹੋ? ਘਸੀਟਿਆ ਗਿਆ ਫਿਰ ਸਵਰਗ ਦੇ ਵਾਸੀਆਂ ਅਤੇ ਨਰਕ ਦੇ ਵਾਸੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਕਿਲ੍ਹੇ 'ਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਵਰਗ ਦੇ ਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਜਾਵੇਗਾ: ਹੇ ਸਵਰਗ ਦੇ ਵਾਸੀ! ਉਹ ਡਰ ਨਾਲ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਨਰਕ ਦੇ ਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਜਾਵੇਗਾ: ਹੇ ਨਰਕ ਦੇ ਵਾਸੀ! ਉਹ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਵਿਚੋਲਗੀ ਦੀ ਉਮੀਦ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਇਹ ਸਵਰਗ ਦੇ ਵਾਸੀਆਂ ਅਤੇ ਨਰਕ ਦੇ ਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਜਾਵੇਗਾ: ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਜਾਣਦੇ ਹੋ? ਉਹ ਕਹਿਣਗੇ: ਅਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ, ਇਹ ਮੌਤ ਹੈ ਜੋ ਸਾਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਉਸਨੂੰ ਜੰਨਤ ਅਤੇ ਨਰਕ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਕੰਧ 'ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇਗਾ ਅਤੇ ਕਤਲ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਿਹਾ ਜਾਵੇਗਾ: ਹੇ ਜੰਨਤ ਦੇ ਵਾਸੀਓ, ਹੁਣ ਸਦੀਵੀਤਾ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਹੁਣ ਕੋਈ ਮੌਤ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗੀ, ਅਤੇ ਹੇ ਨਰਕ ਦੇ ਵਾਸੀਓ, ਤੁਸੀਂ ਵੀ ਸਦੀਵੀ ਰਹੋਗੇ, ਹੁਣ ਕੋਈ ਮੌਤ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗੀ।" ਅਬੂ ਈਸਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਹ ਹਦੀਸ ਹਸਨ ਸਹੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਪੈਗੰਬਰ ਸੱਲੱਲਾਹੁ 'ਅਲੈਹੀ ਵਾ ਸਲਾਮ ਤੋਂ ਵਰਣਿਤ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਸਮਾਨ ਕਥਾਵਾਂ ਹਨ ਜੋ ਇਹ ਜ਼ਿਕਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀਆਂ ਕਿ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਆਉਣ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ। ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਬਾਰੇ ਸਹੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਸੁਫਯਾਨ ਅਤਸ ਸੌਰੀ, ਮਲਿਕ ਬਿਨ ਅਨਸ, ਇਬਨ ਅਲ ਮੁਬਾਰਕ, ਇਬਨੂ ਉਯੈਨਾਹ, ਵਕੀ' ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਵਰਗੇ ਇਮਾਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵਿਗਿਆਨਕ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ (ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ) ਇਹ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵੇਖੀਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਹ ਹਦੀਸ ਬਿਆਨ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਬਿਨਾਂ ਇਹ ਪੁੱਛੇ ਕਿ ਕਿਵੇਂ (ਤਕਨੀਕੀ ਤੌਰ 'ਤੇ)। ਇਹ ਹਦੀਸ ਮਾਹਿਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਹੈ; ਉਹ ਚੀਜ਼ਾਂ ਹਦੀਸ ਵਿੱਚ ਦੱਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕੀਤੇ ਅਨੁਸਾਰ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣਗੀਆਂ, ਵਿਆਖਿਆ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਕਿਵੇਂ। ਇਹ ਵਿਗਿਆਨਕ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਚੁਣਿਆ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਰੱਖਿਆ। ਪੈਗੰਬਰ ਸੱਲੱਲੱਲਾਹੂ 'ਅਲੈਹੀ ਵਸੱਲਮ' ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਅਰਥ: "ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ" ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣਾ।