Hadith Representative
Utusan yang membawa surat Rasulullah diusir dari majelis
Imam Bukhari : 2723حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ حَمْزَةَ حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعْدٍ عَنْ صَالِحِ بْنِ كَيْسَانَ عَنْ ابْنِ شِهَابٍ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمَا أَنَّهُ أَخْبَرَهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ كَتَبَ إِلَى قَيْصَرَ يَدْعُوهُ إِلَى الْإِسْلَامِ وَبَعَثَ بِكِتَابِهِ إِلَيْهِ مَعَ دِحْيَةَ الْكَلْبِيِّ وَأَمَرَهُ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَنْ يَدْفَعَهُ إِلَى عَظِيمِ بُصْرَى لِيَدْفَعَهُ إِلَى قَيْصَرَ وَكَانَ قَيْصَرُ لَمَّا كَشَفَ اللَّهُ عَنْهُ جُنُودَ فَارِسَ مَشَى مِنْ حِمْصَ إِلَى إِيلِيَاءَ شُكْرًا لِمَا أَبْلَاهُ اللَّهُ فَلَمَّا جَاءَ قَيْصَرَ كِتَابُ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ حِينَ قَرَأَهُ الْتَمِسُوا لِي هَا هُنَا أَحَدًا مِنْ قَوْمِهِ لِأَسْأَلَهُمْ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ فَأَخْبَرَنِي أَبُو سُفْيَانَ بْنُ حَرْبٍأَنَّهُ كَانَ بِالشَّأْمِ فِي رِجَالٍ مِنْ قُرَيْشٍ قَدِمُوا تِجَارًا فِي الْمُدَّةِ الَّتِي كَانَتْ بَيْنَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَبَيْنَ كُفَّارِ قُرَيْشٍ قَالَ أَبُو سُفْيَانَ فَوَجَدَنَا رَسُولُ قَيْصَرَ بِبَعْضِ الشَّأْمِ فَانْطُلِقَ بِي وَبِأَصْحَابِي حَتَّى قَدِمْنَا إِيلِيَاءَ فَأُدْخِلْنَا عَلَيْهِ فَإِذَا هُوَ جَالِسٌ فِي مَجْلِسِ مُلْكِهِ وَعَلَيْهِ التَّاجُ وَإِذَا حَوْلَهُ عُظَمَاءُ الرُّومِ فَقَالَ لِتَرْجُمَانِهِ سَلْهُمْ أَيُّهُمْ أَقْرَبُ نَسَبًا إِلَى هَذَا الرَّجُلِ الَّذِي يَزْعُمُ أَنَّهُ نَبِيٌّ قَالَ أَبُو سُفْيَانَ فَقُلْتُ أَنَا أَقْرَبُهُمْ إِلَيْهِ نَسَبًا قَالَ مَا قَرَابَةُ مَا بَيْنَكَ وَبَيْنَهُ فَقُلْتُ هُوَ ابْنُ عَمِّي وَلَيْسَ فِي الرَّكْبِ يَوْمَئِذٍ أَحَدٌ مِنْ بَنِي عَبْدِ مَنَافٍ غَيْرِي فَقَالَ قَيْصَرُ أَدْنُوهُ وَأَمَرَ بِأَصْحَابِي فَجُعِلُوا خَلْفَ ظَهْرِي عِنْدَ كَتِفِي ثُمَّ قَالَ لِتَرْجُمَانِهِ قُلْ لِأَصْحَابِهِ إِنِّي سَائِلٌ هَذَا الرَّجُلَ عَنْ الَّذِي يَزْعُمُ أَنَّهُ نَبِيٌّ فَإِنْ كَذَبَ فَكَذِّبُوهُ قَالَ أَبُو سُفْيَانَ وَاللَّهِ لَوْلَا الْحَيَاءُ يَوْمَئِذٍ مِنْ أَنْ يَأْثُرَ أَصْحَابِي عَنِّي الْكَذِبَ لَكَذَبْتُهُ حِينَ سَأَلَنِي عَنْهُ وَلَكِنِّي اسْتَحْيَيْتُ أَنْ يَأْثُرُوا الْكَذِبَ عَنِّي فَصَدَقْتُهُ ثُمَّ قَالَ لِتَرْجُمَانِهِ قُلْ لَهُ كَيْفَ نَسَبُ هَذَا الرَّجُلِ فِيكُمْ قُلْتُ هُوَ فِينَا ذُو نَسَبٍ قَالَ فَهَلْ قَالَ هَذَا الْقَوْلَ أَحَدٌ مِنْكُمْ قَبْلَهُ قُلْتُ لَا فَقَالَ كُنْتُمْ تَتَّهِمُونَهُ عَلَى الْكَذِبِ قَبْلَ أَنْ يَقُولَ مَا قَالَ قُلْتُ لَا قَالَ فَهَلْ كَانَ مِنْ آبَائِهِ مِنْ مَلِكٍ قُلْتُ لَا قَالَ فَأَشْرَافُ النَّاسِ يَتَّبِعُونَهُ أَمْ ضُعَفَاؤُهُمْ قُلْتُ بَلْ ضُعَفَاؤُهُمْ قَالَ فَيَزِيدُونَ أَوْ يَنْقُصُونَ قُلْتُ بَلْ يَزِيدُونَ قَالَ فَهَلْ يَرْتَدُّ أَحَدٌ سَخْطَةً لِدِينِهِ بَعْدَ أَنْ يَدْخُلَ فِيهِ قُلْتُ لَا قَالَ فَهَلْ يَغْدِرُ قُلْتُ لَا وَنَحْنُ الْآنَ مِنْهُ فِي مُدَّةٍ نَحْنُ نَخَافُ أَنْ يَغْدِرَ قَالَ أَبُو سُفْيَانَ وَلَمْ يُمْكِنِّي كَلِمَةٌ أُدْخِلُ فِيهَا شَيْئًا أَنْتَقِصُهُ بِهِ لَا أَخَافُ أَنْ تُؤْثَرَ عَنِّي غَيْرُهَا قَالَ فَهَلْ قَاتَلْتُمُوهُ أَوْ قَاتَلَكُمْ قُلْتُ نَعَمْ قَالَ فَكَيْفَ كَانَتْ حَرْبُهُ وَحَرْبُكُمْ قُلْتُ كَانَتْ دُوَلًا وَسِجَالًا يُدَالُ عَلَيْنَا الْمَرَّةَ وَنُدَالُ عَلَيْهِ الْأُخْرَى قَالَ فَمَاذَا يَأْمُرُكُمْ بِهِ قَالَ يَأْمُرُنَا أَنْ نَعْبُدَ اللَّهَ وَحْدَهُ لَا نُشْرِكُ بِهِ شَيْئًا وَيَنْهَانَا عَمَّا كَانَ يَعْبُدُ آبَاؤُنَا وَيَأْمُرُنَا بِالصَّلَاةِ وَالصَّدَقَةِ وَالْعَفَافِ وَالْوَفَاءِ بِالْعَهْدِ وَأَدَاءِ الْأَمَانَةِ فَقَالَ لِتَرْجُمَانِهِ حِينَ قُلْتُ ذَلِكَ لَهُ قُلْ لَهُ إِنِّي سَأَلْتُكَ عَنْ نَسَبِهِ فِيكُمْ فَزَعَمْتَ أَنَّهُ ذُو نَسَبٍ وَكَذَلِكَ الرُّسُلُ تُبْعَثُ فِي نَسَبِ قَوْمِهَا وَسَأَلْتُكَ هَلْ قَالَ أَحَدٌ مِنْكُمْ هَذَا الْقَوْلَ قَبْلَهُ فَزَعَمْتَ أَنْ لَا فَقُلْتُ لَوْ كَانَ أَحَدٌ مِنْكُمْ قَالَ هَذَا الْقَوْلَ قَبْلَهُ قُلْتُ رَجُلٌ يَأْتَمُّ بِقَوْلٍ قَدْ قِيلَ قَبْلَهُ وَسَأَلْتُكَ هَلْ كُنْتُمْ تَتَّهِمُونَهُ بِالْكَذِبِ قَبْلَ أَنْ يَقُولَ مَا قَالَ فَزَعَمْتَ أَنْ لَا فَعَرَفْتُ أَنَّهُ لَمْ يَكُنْ لِيَدَعَ الْكَذِبَ عَلَى النَّاسِ وَيَكْذِبَ عَلَى اللَّهِ وَسَأَلْتُكَ هَلْ كَانَ مِنْ آبَائِهِ مِنْ مَلِكٍ فَزَعَمْتَ أَنْ لَا فَقُلْتُ لَوْ كَانَ مِنْ آبَائِهِ مَلِكٌ قُلْتُ يَطْلُبُ مُلْكَ آبَائِهِ وَسَأَلْتُكَ أَشْرَافُ النَّاسِ يَتَّبِعُونَهُ أَمْ ضُعَفَاؤُهُمْ فَزَعَمْتَ أَنَّ ضُعَفَاءَهُمْ اتَّبَعُوهُ وَهُمْ أَتْبَاعُ الرُّسُلِ وَسَأَلْتُكَ هَلْ يَزِيدُونَ أَوْ يَنْقُصُونَ فَزَعَمْتَ أَنَّهُمْ يَزِيدُونَ وَكَذَلِكَ الْإِيمَانُ حَتَّى يَتِمَّ وَسَأَلْتُكَ هَلْ يَرْتَدُّ أَحَدٌ سَخْطَةً لِدِينِهِ بَعْدَ أَنْ يَدْخُلَ فِيهِ فَزَعَمْتَ أَنْ لَا فَكَذَلِكَ الْإِيمَانُ حِينَ تَخْلِطُ بَشَاشَتُهُ الْقُلُوبَ لَا يَسْخَطُهُ أَحَدٌ وَسَأَلْتُكَ هَلْ يَغْدِرُ فَزَعَمْتَ أَنْ لَا وَكَذَلِكَ الرُّسُلُ لَا يَغْدِرُونَ وَسَأَلْتُكَ هَلْ قَاتَلْتُمُوهُ وَقَاتَلَكُمْ فَزَعَمْتَ أَنْ قَدْ فَعَلَ وَأَنَّ حَرْبَكُمْ وَحَرْبَهُ تَكُونُ دُوَلًا وَيُدَالُ عَلَيْكُمْ الْمَرَّةَ وَتُدَالُونَ عَلَيْهِ الْأُخْرَى وَكَذَلِكَ الرُّسُلُ تُبْتَلَى وَتَكُونُ لَهَا الْعَاقِبَةُ وَسَأَلْتُكَ بِمَاذَا يَأْمُرُكُمْ فَزَعَمْتَ أَنَّهُ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تَعْبُدُوا اللَّهَ وَلَا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا وَيَنْهَاكُمْ عَمَّا كَانَ يَعْبُدُ آبَاؤُكُمْ وَيَأْمُرُكُمْ بِالصَّلَاةِ وَالصَّدَقَةِ وَالْعَفَافِ وَالْوَفَاءِ بِالْعَهْدِ وَأَدَاءِ الْأَمَانَةِ قَالَ وَهَذِهِ صِفَةُ النَّبِيِّ قَدْ كُنْتُ أَعْلَمُ أَنَّهُ خَارِجٌ وَلَكِنْ لَمْ أَظُنَّ أَنَّهُ مِنْكُمْ وَإِنْ يَكُ مَا قُلْتَ حَقًّا فَيُوشِكُ أَنْ يَمْلِكَ مَوْضِعَ قَدَمَيَّ هَاتَيْنِ وَلَوْ أَرْجُو أَنْ أَخْلُصَ إِلَيْهِ لَتَجَشَّمْتُ لُقِيَّهُ وَلَوْ كُنْتُ عِنْدَهُ لَغَسَلْتُ قَدَمَيْهِ قَالَ أَبُو سُفْيَانَ ثُمَّ دَعَا بِكِتَابِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَقُرِئَ فَإِذَا فِيهِ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ مِنْ مُحَمَّدٍ عَبْدِ اللَّهِ وَرَسُولِهِ إِلَى هِرَقْلَ عَظِيمِ الرُّومِ سَلَامٌ عَلَى مَنْ اتَّبَعَ الْهُدَى أَمَّا بَعْدُ فَإِنِّي أَدْعُوكَ بِدِعَايَةِ الْإِسْلَامِ أَسْلِمْ تَسْلَمْ وَأَسْلِمْ يُؤْتِكَ اللَّهُ أَجْرَكَ مَرَّتَيْنِ فَإِنْ تَوَلَّيْتَ فَعَلَيْكَ إِثْمُ الْأَرِيسِيِّينَ وَ{ يَا أَهْلَ الْكِتَابِ تَعَالَوْا إِلَى كَلِمَةٍ سَوَاءٍ بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمْ أَلَّا نَعْبُدَ إِلَّا اللَّهَ وَلَا نُشْرِكَ بِهِ شَيْئًا وَلَا يَتَّخِذَ بَعْضُنَا بَعْضًا أَرْبَابًا مِنْ دُونِ اللَّهِ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُولُوا اشْهَدُوا بِأَنَّا مُسْلِمُونَ }قَالَ أَبُو سُفْيَانَ فَلَمَّا أَنْ قَضَى مَقَالَتَهُ عَلَتْ أَصْوَاتُ الَّذِينَ حَوْلَهُ مِنْ عُظَمَاءِ الرُّومِ وَكَثُرَ لَغَطُهُمْ فَلَا أَدْرِي مَاذَا قَالُوا وَأُمِرَ بِنَا فَأُخْرِجْنَا فَلَمَّا أَنْ خَرَجْتُ مَعَ أَصْحَابِي وَخَلَوْتُ بِهِمْ قُلْتُ لَهُمْ لَقَدْ أَمِرَ أَمْرُ ابْنِ أَبِي كَبْشَةَ هَذَا مَلِكُ بَنِي الْأَصْفَرِ يَخَافُهُ قَالَ أَبُو سُفْيَانَ وَاللَّهِ مَا زِلْتُ ذَلِيلًا مُسْتَيْقِنًا بِأَنَّ أَمْرَهُ سَيَظْهَرُ حَتَّى أَدْخَلَ اللَّهُ قَلْبِي الْإِسْلَامَ وَأَنَا كَارِهٌ
[އިބްރާހިމް ބިން ޙަމްޒާ] އަޅުގަނޑުމެންނަށް [އިބްރާހީމް ބިން ސަޢާދު] [ޞާލިޙް ބިން ކައިސަން] ގެ އަރިހުން [އިބްނު ޝިހާބު] ގެ އަރިހުން [ޢުބައިދުالله ބިން ޢަބްދުالله ބިން ޢުޘްބާ] ގެ އަރިހުން [ޢަބްދުالله ބިން ޢައްބާސް ރަދުޔާالله އަންހުމާ] ގެ އަރިހުން ރިވާކުރައްވާފައިވާ ގޮތުގައި، الله ގެ ރަސޫލާ ޞައްލަﷲ ޢަލައިހި ވަސައްލަމަ ލިޔުއްވާފައިވާކަން އެކަލޭގެފާނަށް އަންގަވާފައިވެއެވެ އިސްލާމްދީން ބަލައިގަތުމަށް ދައުވަތުދީގެން ޤައިޝަރު - ރޯމަނުންގެ ރަސްގެފާނަށް - ފޮނުއްވި ސިޓީއެކެވެ. އެހެންކަމުން އޭނާގެ ސިޓީއާއެކު ދިޙިޔާ އަލް ކަލްބީއަށް ފޮނުއްވުމުން ރަސޫލާ ޞައްލަﷲ ޢަލައިހި ވަސައްލަމަ އަމުރުކުރެއްވީ ފުރަތަމަ ބުޝްރާގެ ވެރިޔާއަށް ދިނުމަށްފަހު ޤައިޝަރަށް ދިނުމަށެވެ. އަދި ޤައިޝަރު، ފާރިސީ ލަޝްކަރުގެ މައްޗަށް الله ތަޢާލާ އޭނާއަށް ނަޞްރު ދެއްވި ހިނދު، الله އޭނާއަށް ދެއްވި ކާމިޔާބީއަށް ޝުކުރުވެރިވުމުގެ ގޮތުން ހިމްޝް ސިޓީއާއި އިއިލިޔާ ސިޓީއާއި ދެމެދު ހިނގައިގަތެވެ. الله ގެ ރަސޫލާ ޞައްލަﷲ ޢަލައިހި ވަސައްލަމަގެ ސިޓީ ޤައިޝަރަށް ވަޑައިގަތުމުން، އެ ސިޓީ ކިޔުމަށްފަހު ވިދާޅުވިއެވެ: 'އަހަރެންގެ ކުރިމައްޗަށް އޭނާގެ މީސްތަކުންގެ ތެރެއިން މީހަކު ގެންނަވާށެވެ. [އިބްނު ޢައްބާސް] ރަޟިޔަالله ޢަންހު ވިދާޅުވިއެވެ. [އަބޫ ސުފްޔާން ބިން ހަރުބު] އަޅުގަނޑަށް ކިޔައިދެއްވި ގޮތުގައި އެވަގުތު އޭނާ ޝާމްގެ ބިމުގައި ހުންނެވީ ސުލްޙަވެރިކަމުގެ ދުވަސްވަރު/ސުރުޚީގެ މުއްދަތު ކުރިއަށް ގެންދިއުމަށްޓަކައި އެ ޤައުމަށް ޒިޔާރަތްކުރި ޤުރައިޝްގެ އަހުލުވެރިންނާއެކު- الله ގެ ރަސޫލާ ޞައްލަالله ޢަލައިހި ވަސައްލަމަ އާއި ޤުރައިޝުގެ ކާފަރުންނާ ދެމެދު، އަބޫ ސުފްޔާން ވިދާޅުވިއެވެ: 'އެހެންކަމުން ޤައިޝާގެ ރަސޫލާ އަޅުގަނޑުމެންނާ ބައްދަލުކުރެއްވީ އަޅުގަނޑުމެން ޝާމްގައި ތިއްބަވައިގެންނެވެ އަހަރެންނާއި އަހަރެންގެ ރައްޓެހިން ގެންގޮސް އިއިލިޔާގެ ބިމަށް އާދެވުނު އިރު ވަންދެން އަހަރެމެންނަށް ދައުވަތު ލިބުނީ އެވަގުތު އޭނާގެ ޝާހީ މަޖިލީހުގައި އިށީނދެގެން އިން ޤައިޝަރު ތާޖު އަޅައިގެން ހުރިއިރު އޭނާގެ ވަށައިގެން ރޯމަން ސަރުކާރުގެ އިއްޒަތްތެރިން ތިބިތަން ބަލާށެވެ. އެހެންކަމުން އޭނާގެ ތަރުޖަމާނު ގާތު ވިދާޅުވީ: 'އެމީހުންގެ ތެރެއިން ލޭގެ ގުޅުމުގައި - ލޭގެ ގުޅުމުގައި - ނަބިއްޔާ ކަމަށް ދަޢުވާކުރާ މީހާއާ އެންމެ ގާތް ކޮންބައެއްތޯ އަހާށެވެ'. އަބޫ ސުފްޔާން ވިދާޅުވިއެވެ؛ އެހެންކަމުން އަހަރެން ބުނީމެވެ: 'ލޭގެ ގުޅުމުގައި އެންމެ ގާތް މީހަކީ އަހަރެން'. އޭނާ ސުވާލުކުރީ: 'އޭނާއާ ތިބާގެ ގުޅުމަކީ ކޮބައިތޯއެވެ؟' އަހަރެން ޖަވާބު ދިނީމެވެ: 'އެއީ އަހަރެންގެ ދޮންބައްޕަގެ ދަރިއެއް'. އަދި އެދުވަސްވަރު ބަނީ ޢަބްދު މަނަފްގެ ދަރިކޮޅުގެ ތެރެއިން އަހަރެން ފިޔަވައި އެހެން މީހަކު ނެތެވެ. ދެން ޤައިޝާ އަނެއްކާވެސް ބުނީ: 'އޭނާ އަހަރެންނާ ގާތަށް ގެނެސްދޭށެވެ'. ދެން އަހަރެންގެ ރައްޓެހިންނަށް އަމުރުކޮށް އަހަރެންގެ ކޮނޑު ކައިރީގައި ފަހަތުން ސަފު ހަދައިގެން އުޅުނެވެ. ދެން އެކަލޭގެފާނު އެކަލޭގެފާނުގެ ތަރުޖަމާނަށް ވިދާޅުވިއެވެ: 'އަހަރެން މިމީހާއާ ސުވާލުކުރީ ނަބިއްޔާއެއް ކަމަށް ބުނާ މީހެއްގެ ވާހަކަ އޭނާގެ ރަޙްމަތްތެރިންނަށް ކިޔައިދީބަލަ. އޭނާ ދޮގުހަދާނަމަ ދެން އޭނާއަށް ދޮގުވެރިއޭ ކިޔާށެވެ'. އަބޫ ސުފްޔާން ވިދާޅުވިއެވެ: الله ގެ ޙަޟްރަތުން، އެވަގުތު އަހަރެންގެ ލަދުވެތިކަމުގެ ސަބަބުން އަހަރެންގެ ރަޙްމަތްތެރިންނަށް ނުބައި އަސަރެއް ނުކުރާނަމަ - އަހަރެން ދޮގުހެދިނަމަ - އޭނާއާ ބެހޭގޮތުން ސުވާލުކުރުމުން ދޮގުހެދީމެވެ. އެކަމަކު އަހަރެން ލަދުގަންނަނީ އެމީހުންނަށް ދޮގުހެދުމުގެ ނުބައި ތަސްވީރެއް ދޭން އެހެންވެ އެކަން ކަށަވަރުކޮށްދިނީ'. ދެން އަނެއްކާވެސް އޭނާގެ ތަރުޖަމާނު ގާތު ވިދާޅުވިއެވެ: 'ތިޔަބައިމީހުންގެ ތެރެއިން މިމީހާގެ ނަސްލަކީ ކޮބައިތޯ ކިޔައިދީބަލަ؟' އަހަރެން ބުނީމެވެ: 'އަހަރެމެންގެ ތެރޭގައި އޭނާއަކީ ރަނގަޅު ނަސްލެއްގެ މީހެކެވެ.' އަނެއްކާވެސް ސުވާލު ކުރެއްވިއެވެ: 'އެކަލޭގެފާނުގެ އިޢުތިރާފު -ރަސޫލެއްގެ ގޮތުގައި- ތިޔަބައިމީހުންގެ ތެރެއިން ދުވަހަކުވެސް އެވާހަކަ ބުނި މީހަކު އެބަހުރި ހެއްޔެވެ؟' އަހަރެން ޖަވާބު ދިނީމެވެ: 'ދުވަހަކުވެސް އެތަނަށް ގޮސްފައެއް ނުވެއެވެ'. އަނެއްކާވެސް ސުވާލުކުރެއްވިއެވެ: 'މި އިއުތިރާފު ކުރުމުގެ ކުރިން އޭނާ ދޮގުހެދި ކަމަށް ތުހުމަތު ކުރެއްވީ ހެއްޔެވެ؟' އަހަރެން ޖަވާބު ދިނީމެވެ: 'ދުވަހަކުވެސް'. އަނެއްކާވެސް ސުވާލުކުރެއްވިއެވެ: 'އޭނާގެ ކާބަފައިންގެ ތެރެއިން އެއްވެސް މީހަކު ދުވަހަކުވެސް ރަސްރަސްކަލަކަށް ވެވަޑައިގެންނެވި ހެއްޔެވެ؟' އަހަރެން ޖަވާބު ދިނީމެވެ: 'އެއްވެސް ކަމެއް ނެތް'. އެކަލޭގެފާނު އަނެއްކާވެސް ސުވާލުކުރެއްވިއެވެ. އަހަރެން ޖަވާބު ދިނީމެވެ: 'އޭނާގެ ފަހަތުން އަންނަ މީހުންނަކީ ވެސް ބަލިކަށި ބައެކެވެ'. އަނެއްކާވެސް ސުވާލު ކުރެއްވިއެވެ: 'އެކަލޭގެފާނުގެ އަހުލުވެރިން އިތުރުވަނީތޯ ނުވަތަ މަދުވަމުންތޯއެވެ؟ ''. އަހަރެން ޖަވާބު ދިނީމެވެ: 'ހަގީގަތުގައި އެއީ އިތުރުވަމުންދާ ކަމެއް'. އެކަލޭގެފާނު އަނެއްކާވެސް ސުވާލުކުރެއްވިއެވެ. އަހަރެން ޖަވާބު ދިނީމެވެ: 'އެއްވެސް ކަމެއް ނެތް'. އަނެއްކާވެސް ސުވާލުކުރެއްވިއެވެ: 'އޭނާ ދުވަހަކުވެސް ބޭވަފާތެރިވެފައިވޭތޯއެވެ؟' އަހަރެން ޖަވާބު ދިނީމެވެ: 'ދުވަހަކުވެސް. އަދި އަޅުގަނޑުމެން މިހާރު މިތިބީ ހަމަޖެހުމުގެ ދަނޑިވަޅެއްގައި ކަމަށާއި އޭނާ ޚިޔާނާތްތެރިވެއްޖެނަމަ އަޅުގަނޑުމެން ކަންބޮޑުވާ ކަމަށެވެ. އަބޫ ސުފްޔާން ވިދާޅުވިއެވެ: 'ރަސްގެފާނު އަޅުގަނޑަށް އެއްވެސް ފުރުސަތެއް ނުދެއްވީ އެކަލޭގެފާނާ ދެކޮޅަށް - ރަސޫލާ ޞައްލަالله ޢަލައިހި ވަސައްލަމަ - އެކަމުގެ ސަބަބުން އެހެން މީހުންނަށް އަޅުގަނޑާ މެދު ނުބައި ތަސައްވުރެއް ލިބިދާނެ ކަމުގެ ބިރެއް ނެތިއެވެ'. އޭނާ އަނެއްކާވެސް ސުވާލުކުރީ: 'ކަލޭ އޭނާއާ ކުރިމަތިލީ ހެއްޔެވެ ނުވަތަ އޭނާ ކަލޭމެންނާ ކުރިމަތިލީ ހެއްޔެވެ؟' އަހަރެން ޖަވާބު ދިނީމެވެ: 'އާނ'. އޭނާ ކުރިއަށް ގެންދެވީ: 'ތިޔަބައިމީހުންގެ ހަނގުރާމައިގެ ނަތީޖާ ކިހިނެއް ހެއްޔެވެ؟' އަހަރެން ޖަވާބު ދިނީމެވެ: 'އަހަރެމެންގެ މެދުގައި ކާމިޔާބާއި ބަލި ބަދަލުވެގެން ދިޔައެވެ. ބައެއް ފަހަރު އޭނާ އަހަރެމެން ބަލިކުރިއިރު ބައެއް ފަހަރު އަހަރެމެން އޭނާ ބަލިކުރީ'. އަނެއްކާވެސް ސުވާލުކުރެއްވިއެވެ. އަހަރެން ޖަވާބު ދިނީމެވެ: 'އެކަލޭގެފާނު އަހަރެމެންނަށް އަމުރުކުރެއްވީ ހަމައެކަނި الله އަށް އަޅުކަންކުރުމަށާއި އެކަލާނގެއަށް އެއްވެސް ކަމެއް ޝަރީކު ނުކުރުމަށެވެ. އަދި ނަމާދު ޤާއިމުކުރުމާއި، ޞަދަޤާތްކުރުމާއި، ތެދުވެރިވުމާއި، ވަޢުދުތައް ފުއްދުމާއި، އަމާނާތްތައް ފުއްދުމަށް އަމުރުކުރެއްވިއެވެ'. އަޅުގަނޑު އެ ހުރިހާ ކަމަކަށް ޖަވާބު ދެމުން ދަނިކޮށް އޭނާގެ ތަރުޖަމާނަށް ވިދާޅުވީ: 'އޭނާއަށް ކިޔައިދީބަލަ، ތިޔަބައިމީހުންގެ ތެރޭގައި އޭނާގެ ނަސްލާ ބެހޭގޮތުން އަހަރެން ސުވާލު ކުރުމުން، ތިބާ ޖަވާބު ދިނީ އޭނާއަކީ ރަނގަޅު ނަސްލެއް -މަޤާމެއް- ލިބިފައިވާ މީހެއް ކަމުގައެވެ.' އަދި އެއީ އަބަދުވެސް ރަސޫލަކު އެމީހެއްގެ މީސްތަކުންގެ ނަސްލުގެ -ދަރިފުޅުގެ މެދުތެރެއަށް ފޮނުއްވާ ގޮތެވެ. އަދި ކަލޭމެންގެ ތެރެއިން އޭނާގެ ކުރިމަތީގައި މި އިޢުތިރާފު ބުނި މީހަކު ހުރިތޯ އަހަރެން ކަލޭމެންނާ ސުވާލު ކުރުމުން ކަލޭ ބުނީ ނޫނެކޭ. އެހެންވީމާ އަޅުގަނޑު ދަންނަވާނީ ތިޔަބޭފުޅުންގެ ތެރެއިން އެކަލޭގެފާނުގެ ކުރިން އެވާހަކަ ބުނި މީހަކު ހުރިނަމަ އޭގެ މާނައަކީ މިމީހާ ހަމައެކަނި ތަބާވަނީ އޭނާގެ ކުރިމަތީގައި ހުރި މީހާގެ ބަސްފުޅަށެވެ. އަދި މި އިޢުތިރާފު ކުރުމުގެ ކުރިން ދުވަހަކުވެސް ދޮގުހެދުމުގެ ތުހުމަތު ކޮށްފައިވޭތޯ އަހަރެން ސުވާލު ކުރުމުން ދުވަހަކުވެސް ބުނީ ދުވަހަކުވެސް ނޫން ކަމަށެވެ. އެހެންކަމުން އެއިން އަޅުގަނޑަށް އެނގޭ، މީހުންނަށް ދޮގުހެދުމުން ދުރުވެ، މާތްالله އަށް ދޮގު ހަދަން ކެރުމަކީ އޭނާއަށް ކުރެވޭނެ ކަމެއް ނޫންކަން. އަދި އެކަލޭގެފާނުގެ ކާބަފައިންގެ ތެރެއިން އެއްވެސް ބޭކަލަކު ރަސްރަސްކަލަކަށްވީތޯ އަހަރެން ސުވާލު ކުރުމުން ކަލޭ ބުނީ ނޫނެކޭ ކަމަށެވެ. އަޅުގަނޑު ދަންނަވާނީ، އެއްދުވަހަކު ރަސްކަމަށް ވަޑައިގެންނެވި އޭނާގެ ކާބަފައިންގެ ތެރެއިން މީހަކު ހުރިނަމަ، އަޅުގަނޑު ދަންނަވާނީ، މިމީހާ ހޯދަނީ -ކްލޭމިންގ ބެކް- އޭނާގެ ކާބަފައިންގެ ރަސްކަން ކަމަށެވެ. އަދި އެކަލޭގެފާނަށް ތަބާވާ މީހުންނަކީ މަތިވެރިންގެ މީހުންތޯ ނުވަތަ ބަލިކަށި މީހުންގެ ތެރެއިންތޯ އަހަރެން ސުވާލުކުރުމުން ޖަވާބު ދިނީ ބަލިކަށި މީހުން އޭނާގެ ފަހަތުން އަންނަ ކަމަށެވެ. އަދި ހަމަކަށަވަރުން އެއުރެންނަކީ ރަސޫލާގެ އަހުލުވެރިންނެވެ. އަދި އެކަލޭގެފާނުގެ އަހުލުވެރިން އިތުރުވީތޯ ނުވަތަ މަދުވީތޯ އަޅުގަނޑު ސުވާލުކުރުމުން ޖަވާބު ދެއްވީ އެމީހުން އިތުރުވި ކަމަށެވެ. އަދި ހަމަކަށަވަރުން އެއީ އީމާންކަން އިތުރުވެ ފުރިހަމަވަމުންދާ ގޮތެވެ. އަދި ދީނަށް ބަލައިގަތުމަށްފަހު ދީނަށް ނަފްރަތުކުރާތީ މުރުތައްދުވާ މީހަކު އެބަހުރިތޯ އަހަރެން ސުވާލުކުރުމުން ޖަވާބު ދިނީ އެއްވެސް މީހަކު ނެތްކަމަށެވެ. އަދި ހަމަކަށަވަރުން އެއީ އީމާންތެރިކަން، ހިތުގެ އަޑިއަށް ވަދެއްޖެނަމަ، އޭނާއަށް - އޭނާގެ ދީނާ ބެހޭގޮތުން - އެއްވެސް މީހަކު ނަފްރަތު ނުކުރާނެ ގޮތެވެ. އަދި ދުވަހަކުވެސް ޚިޔާނާތްތެރިވީތޯ އަހަރެން ސުވާލު ކުރުމުން ޖަވާބު ދިނީ ދުވަހަކުވެސް ނުކުރާ ކަމަށެވެ. އަދި ހަމަކަށަވަރުން އެއީ ރަސޫލުން ޚިޔާނާތްތެރިނުވާނެ ގޮތެވެ. އަދި ތިބާ އޭނާއާ ހަނގުރާމަކުރީތޯއާއި އޭނާ ތިބާއާ ހަނގުރާމަކުރީތޯ އަހަރެން ސުވާލުކުރުމުން ޖަވާބު ދިނީ ހަނގުރާމަތައް ގިނަ ކަމަށާއި ތިބާގެ ހަނގުރާމަތަކާއި އޭނާގެ ހަނގުރާމަތައް ބަދަލުވާ ކަމަށެވެ. ބައެއް ފަހަރު އޭނާ ތިބާ ބަލިކުރިއިރު ބައެއް ފަހަރު އެހެން ފަހަރު އޭނާ ބަލިކުރެވިދާނެއެވެ. އަދި ހަމަކަށަވަރުން އެއީ ރަސޫލުން އިމްތިޙާނު ކުރެވުނު ގޮތާއި އާޚިރުގައި ނަޞްރު އެބައިމީހުންނަށް ލިބޭނެކަން ޔަޤީނެވެ. އަދި އެކަލޭގެފާނު އަމުރުކުރެއްވީ ކޮންކަމެއްތޯ އަހަރެން ސުވާލުކުރުމުން ޖަވާބު ދިނީ، އެކަލޭގެފާނަށް އެއްވެސް ޝަރީޢަތެއް ނުކޮށް، الله އަށް އަޅުކަން ކުރުމަށް އަމުރު ކުރައްވައި، ބައްޕައިން އަޅުކަންކުރާ ކަންކަމުން މަނާކުރައްވައި، ނަމާދު ޤާއިމުކުރުމަށާއި، ޞަދަޤާތްކުރުމަށާއި، ވަޢުދުތައް ފުއްދުމަށާއި، ވަޢުދުތައް ފުއްދުމަށް އަމުރުކުރެއްވި ކަމަށެވެ.' ރަސްގެފާނު ވިދާޅުވިއެވެ: 'އެއީ ރަސޫލެއްގެ ސިފަތަކެވެ. ހަމަކަށަވަރުން، އެންމެ ފަހުގެ ނަބިއްޔާ ވަޑައިގެންނެވިކަން އަހަންނަށް އެނގުނު ނަމަވެސް، އެކަލޭގެފާނު ތިޔަބައިމީހުންގެ ތެރެއިން - ޤުރައިޝުންގެ ތެރެއިން - އަންނާނެ ކަމަކަށް އަހަރެން ދުވަހަކުވެސް ހިއެއް ނުކުރަމެވެ. ތިޔަ ވިދާޅުވާ ވާހަކައަކީ ތެދެއް ނަމަ، މިހާރު އަޅުގަނޑުގެ ފައިދަށުގައި އޮތް ބިމުގެ މައްޗަށް އެކަލޭގެފާނު ވެރިކަން ކުރައްވާނެކަން ޔަޤީނެވެ، އަދި އެކަލޭގެފާނާ ބައްދަލުވުމުގެ އެއްވެސް އުންމީދެއް އަޅުގަނޑަށް އޮތްނަމަ، އަޅުގަނޑު ހަމަ ޔަޤީނުންވެސް އެކަލޭގެފާނާ ބައްދަލުކުރަން ލާޒިމުވީސް. އަދި އަހަރެން އޭނާގެ ޙަޟްރަތުގައި ހުރިނަމަ، ހަމަ ޔަޤީނުންވެސް އޭނާގެ ފައި ދޮވެލާނަމެވެ.' އަބޫ ސުފްޔާން ޙަދީޘްކުރެއްވިއެވެ. މާތްރަސްކަލާނގެ އަޅާ އަދި އެކަލާނގެ ރަސޫލާ މުޙައްމަދުގެފާނުން ފެށިގެން ރޯމަނުންގެ ރަސްގެފާނު ހެރަކްލިއަސް އާއި ހަމައަށް، ހިދާޔަތަށް ތަބާވާ މީހުންނަށް ޞައްލަالله ޢަލައިހި ވަސައްލަމައެވެ. ދެން ހަމަކަށަވަރުން، އިސްލާމްދީނުގެ ގޮވާލުމަށް އަޅުގަނޑު ގޮވާލަމެވެ. އިސްލާމްދީނަށް ވަނުމުން ސަލާމަތުން ލިބޭނެއެވެ. އިސްލާމްދީނަށް ވަނުމުން الله ތަޢާލާ ތިބާއަށް ދެގުނަ ޘަވާބު ދެއްވާނެކަން ޔަޤީނެވެ. އެކަމަކު ދެކޮޅު ހަދާނަމަ އަރިސިއްޔިން -އެރަޕާ- ގެ ފާފަތައް އުފުލާނެއެވެ. އަދި؛ -ސިޓީގެ ސަލާމުގައި އޭނާ ލިޔުއްވީ الله ގެ ބަސްފުޅު ކިއު. އެމީހުން ފަހަތަށް ޖެހިއްޖެނަމަ، ދެން އެމީހުންނަށް ބުނާށެވެ: 'އަހަރެމެންނަކީ -މާތްރަސްކަލާނގެއަށް- ކިޔަމަންތެރިވެފައިވާ ބައެއްކަން ހެކިބަލާށެވެ. އަބޫ ސުފްޔާން ވިދާޅުވިއެވެ: 'ރަސްގެފާނުގެ ބަސްފުޅު ނިންމަވާލެއްވުމުން، ކުއްލިއަކަށް ރޯމަނުންގެ އިއްޒަތްތެރިންގެ ފަރާތުން ވަށައިގެން ތިބި މީހުންގެ އަޑުގަދަ އަޑުތައް އިވި، އެމީހުންގެ އަޑުގަދަވެ، އެމީހުން ބުނާ އެއްޗެއް އަހަންނަކަށް ނުވިސްނުނެވެ.' ދެން އަޅުގަނޑުމެންނަށް އަންގާފައި އޮތީ ފުރައިގެން ދިއުމަށެވެ. އަހަރެންގެ ރައްޓެހިންނާއެކު ބޭރަށް ދާން އުޅެނިކޮށް، އެމީހުންގެ ޖަމާޢަތާ ދުރަށް ބަދަލުވެފައި ހުރުމުން، އަހަރެންގެ ރައްޓެހިންނަށް ބުނީމެވެ: 'އަބޫ ކަބްސިޔާގެ މި ދަރިފުޅަކީ ކޮންފަދަ ބޮޑު ކަމެއް ހެއްޔެވެ؟' މިއީ ބަނީ އަޝްފާރުގެ ރަސްގެފާނެއް - ރީނދޫ ހަމުގެ ޤައުމެއް/ރޯމަނުން- އޭނާ ވެސް ކަންބޮޑުވާ މީހެކެވެ'. އަބޫ ސުފްޔާން އަނެއްކާވެސް ވިދާޅުވީ، 'މާތްالله އަށްޓަކައި އަހަރެންނަށް އަބަދުވެސް ނިކަމެތިކަން އިހުސާސް ކުރެވެމުން ދިޔައިރު، އޭނާގެ ކަންތައްތައް - އޭނާގެ ދީން - ކާމިޔާބުވާނެ ކަމުގެ ވަރަށް ޔަގީންކަން އޮތީ އެންމެ ފަހުން އިސްލާމްދީނަށް ނަފްރަތު ކުރި ނަމަވެސް އިސްލާމްދީން ގަބޫލުކުރުމަށް އަހަރެންގެ ހިތް ހުޅުވާލި އިރު' އެވެ.