Kisah perjalanan Nabi Musa 'alaihissalam menuntut ilmu dan pertemuannya dengan Nabi Khidhir 'alaihissalam

Imam Muslim : 4386

حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الْأَعْلَى الْقَيْسِيُّ حَدَّثَنَا الْمُعْتَمِرُ بْنُ سُلَيْمَانَ التَّيْمِيُّ عَنْ أَبِيهِ عَنْ رَقَبَةَ عَنْ أَبِي إِسْحَقَ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ قَالَ قِيلَ لِابْنِ عَبَّاسٍ إِنَّ نَوْفًا يَزْعُمُ أَنَّ مُوسَى الَّذِي ذَهَبَ يَلْتَمِسُ الْعِلْمَ لَيْسَ بِمُوسَى بَنِي إِسْرَائِيلَ قَالَ أَسَمِعْتَهُ يَا سَعِيدُ قُلْتُ نَعَمْ قَالَ كَذَبَ نَوْفٌ حَدَّثَنَا أُبَيُّ بْنُ كَعْبٍ قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَقُولُ إِنَّهُ بَيْنَمَا مُوسَى عَلَيْهِ السَّلَام فِي قَوْمِهِ يُذَكِّرُهُمْ بِأَيَّامِ اللَّهِ وَأَيَّامُ اللَّهِ نَعْمَاؤُهُ وَبَلَاؤُهُ إِذْ قَالَ مَا أَعْلَمُ فِي الْأَرْضِ رَجُلًا خَيْرًا وَأَعْلَمَ مِنِّي قَالَ فَأَوْحَى اللَّهُ إِلَيْهِ إِنِّي أَعْلَمُ بِالْخَيْرِ مِنْهُ أَوْ عِنْدَ مَنْ هُوَ إِنَّ فِي الْأَرْضِ رَجُلًا هُوَ أَعْلَمُ مِنْكَ قَالَ يَا رَبِّ فَدُلَّنِي عَلَيْهِ قَالَ فَقِيلَ لَهُ تَزَوَّدْ حُوتًا مَالِحًا فَإِنَّهُ حَيْثُ تَفْقِدُ الْحُوتَ قَالَ فَانْطَلَقَ هُوَ وَفَتَاهُ حَتَّى انْتَهَيَا إِلَى الصَّخْرَةِ فَعُمِّيَ عَلَيْهِ فَانْطَلَقَ وَتَرَكَ فَتَاهُ فَاضْطَرَبَ الْحُوتُ فِي الْمَاءِ فَجَعَلَ لَا يَلْتَئِمُ عَلَيْهِ صَارَ مِثْلَ الْكُوَّةِ قَالَ فَقَالَ فَتَاهُ أَلَا أَلْحَقُ نَبِيَّ اللَّهِ فَأُخْبِرَهُ قَالَ فَنُسِّيَ فَلَمَّا تَجَاوَزَا { قَالَ لِفَتَاهُ آتِنَا غَدَاءَنَا لَقَدْ لَقِينَا مِنْ سَفَرِنَا هَذَا نَصَبًا } قَالَ وَلَمْ يُصِبْهُمْ نَصَبٌ حَتَّى تَجَاوَزَا قَالَ فَتَذَكَّرَ { قَالَ أَرَأَيْتَ إِذْ أَوَيْنَا إِلَى الصَّخْرَةِ فَإِنِّي نَسِيتُ الْحُوتَ وَمَا أَنْسَانِيهُ إِلَّا الشَّيْطَانُ أَنْ أَذْكُرَهُ وَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ عَجَبًا قَالَ ذَلِكَ مَا كُنَّا نَبْغِي فَارْتَدَّا عَلَى آثَارِهِمَا قَصَصًا } فَأَرَاهُ مَكَانَ الْحُوتِ قَالَ هَا هُنَا وُصِفَ لِي قَالَ فَذَهَبَ يَلْتَمِسُ فَإِذَا هُوَ بِالْخَضِرِ مُسَجًّى ثَوْبًا مُسْتَلْقِيًا عَلَى الْقَفَا أَوْ قَالَ عَلَى حَلَاوَةِ الْقَفَا قَالَ السَّلَامُ عَلَيْكُمْ فَكَشَفَ الثَّوْبَ عَنْ وَجْهِهِ قَالَ وَعَلَيْكُمْ السَّلَامُ مَنْ أَنْتَ قَالَ أَنَا مُوسَى قَالَ وَمَنْ مُوسَى قَالَ مُوسَى بَنِي إِسْرَائِيلَ قَالَ مَجِيءٌ مَا جَاءَ بِكَ قَالَ جِئْتُ لِ { تُعَلِّمَنِي مِمَّا عُلِّمْتَ رُشْدًا قَالَ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا وَكَيْفَ تَصْبِرُ عَلَى مَا لَمْ تُحِطْ بِهِ خُبْرًا } شَيْءٌ أُمِرْتُ بِهِ أَنْ أَفْعَلَهُ إِذَا رَأَيْتَهُ لَمْ تَصْبِرْ { قَالَ سَتَجِدُنِي إِنْ شَاءَ اللَّهُ صَابِرًا وَلَا أَعْصِي لَكَ أَمْرًا قَالَ فَإِنْ اتَّبَعْتَنِي فَلَا تَسْأَلْنِي عَنْ شَيْءٍ حَتَّى أُحْدِثَ لَكَ مِنْهُ ذِكْرًا فَانْطَلَقَا حَتَّى إِذَا رَكِبَا فِي السَّفِينَةِ خَرَقَهَا } قَالَ انْتَحَى عَلَيْهَا قَالَ لَهُ مُوسَى عَلَيْهِ السَّلَام { أَخَرَقْتَهَا لِتُغْرِقَ أَهْلَهَا لَقَدْ جِئْتَ شَيْئًا إِمْرًا قَالَ أَلَمْ أَقُلْ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِي صَبْرًا قَالَ لَا تُؤَاخِذْنِي بِمَا نَسِيتُ وَلَا تُرْهِقْنِي مِنْ أَمْرِي عُسْرًا فَانْطَلَقَا حَتَّى إِذَا لَقِيَا } غِلْمَانًا يَلْعَبُونَ قَالَ فَانْطَلَقَ إِلَى أَحَدِهِمْ بَادِيَ الرَّأْيِ فَقَتَلَهُ فَذُعِرَ عِنْدَهَا مُوسَى عَلَيْهِ السَّلَام ذَعْرَةً مُنْكَرَةً { قَالَ أَقَتَلْتَ نَفْسًا زَاكِيَةً بِغَيْرِ نَفْسٍ لَقَدْ جِئْتَ شَيْئًا نُكْرًا } فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عِنْدَ هَذَا الْمَكَانِ رَحْمَةُ اللَّهِ عَلَيْنَا وَعَلَى مُوسَى لَوْلَا أَنَّهُ عَجَّلَ لَرَأَى الْعَجَبَ وَلَكِنَّهُ أَخَذَتْهُ مِنْ صَاحِبِهِ ذَمَامَةٌ { قَالَ إِنْ سَأَلْتُكَ عَنْ شَيْءٍ بَعْدَهَا فَلَا تُصَاحِبْنِي قَدْ بَلَغْتَ مِنْ لَدُنِّي عُذْرًا } وَلَوْ صَبَرَ لَرَأَى الْعَجَبَ قَالَ وَكَانَ إِذَا ذَكَرَ أَحَدًا مِنْ الْأَنْبِيَاءِ بَدَأَ بِنَفْسِهِ رَحْمَةُ اللَّهِ عَلَيْنَا وَعَلَى أَخِي كَذَا رَحْمَةُ اللَّهِ عَلَيْنَا { فَانْطَلَقَا حَتَّى إِذَا أَتَيَا أَهْلَ قَرْيَةٍ } لِئَامًا فَطَافَا فِي الْمَجَالِسِ فَ { اسْتَطْعَمَا أَهْلَهَا فَأَبَوْا أَنْ يُضَيِّفُوهُمَا فَوَجَدَا فِيهَا جِدَارًا يُرِيدُ أَنْ يَنْقَضَّ فَأَقَامَهُ قَالَ لَوْ شِئْتَ لَاتَّخَذْتَ عَلَيْهِ أَجْرًا قَالَ هَذَا فِرَاقُ بَيْنِي وَبَيْنِكَ } وَأَخَذَ بِثَوْبِهِ قَالَ { سَأُنَبِّئُكَ بِتَأْوِيلِ مَا لَمْ تَسْتَطِعْ عَلَيْهِ صَبْرًا أَمَّا السَّفِينَةُ فَكَانَتْ لِمَسَاكِينَ يَعْمَلُونَ فِي الْبَحْرِ } إِلَى آخِرِ الْآيَةِ فَإِذَا جَاءَ الَّذِي يُسَخِّرُهَا وَجَدَهَا مُنْخَرِقَةً فَتَجَاوَزَهَا فَأَصْلَحُوهَا بِخَشَبَةٍ { وَأَمَّا الْغُلَامُ } فَطُبِعَ يَوْمَ طُبِعَ كَافِرًا وَكَانَ أَبَوَاهُ قَدْ عَطَفَا عَلَيْهِ فَلَوْ أَنَّهُ أَدْرَكَ أَرْهَقَهُمَا طُغْيَانًا وَكُفْرًا { فَأَرَدْنَا أَنْ يُبَدِّلَهُمَا رَبُّهُمَا خَيْرًا مِنْهُ زَكَاةً وَأَقْرَبَ رُحْمًا وَأَمَّا الْجِدَارُ فَكَانَ لِغُلَامَيْنِ يَتِيمَيْنِ فِي الْمَدِينَةِ وَكَانَ تَحْتَهُ } إِلَى آخِرِ الْآيَةِ و حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الدَّارِمِيُّ أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ ح و حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ أَخْبَرَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُوسَى كِلَاهُمَا عَنْ إِسْرَائِيلَ عَنْ أَبِي إِسْحَقَ بِإِسْنَادِ التَّيْمِيِّ عَنْ أَبِي إِسْحَقَ نَحْوَ حَدِيثِهِ

মোক [মুহাম্মাদ বিন আব্দুল আ’লা আল কাইছ] কৈছে; আমাক [আল মু’তামিৰ বিন চুলাইমান আত টাইমী] [তেওঁৰ পিতৃ]ৰ পৰা [ৰাকাবাহ]ৰ পৰা [আবু ইছাক]ৰ পৰা [ছাইদ বিন জুবাইৰ]ৰ পৰা কৈছে তেওঁ ক’লে; [ইবনে আব্বাছ] সুধিলে যে নাউফে ভাবিছিল যে জ্ঞান বিচাৰি যোৱা মোচিজন ইস্ৰায়েলৰ সন্তানসকলৰ ওচৰলৈ পঠোৱা মোচি নহয়; ইবনে আব্বাছে সুধিলে; সেইটোও শুনিছানে ছাইদ? মই উত্তৰ দিলোঁ; 'হয়'। ইবনে আব্বাছে ক’লে; নৌফে মিছা কথা কৈছে! আমাক [উবাই বিন কা’ব] কৈছে যে তেওঁ কৈছিল; মই শুনিছিলো যে হজৰত ছাল্লাল্লাহু আলাইহি ৱাছাল্লামে কৈছিল: ‘মুছাই তেওঁৰ লোকসকলৰ আগত আল্লাহৰ দিন, তেওঁৰ বিজয় আৰু পৰীক্ষাৰ কথা সোঁৱৰাই দি ভাষণ দিছিল, তেওঁ কৈছিল যে ‘মোৰ বাহিৰে পৃথিৱীৰ মুখত আটাইতকৈ চতুৰ কোনো লোকক মই নাজানো’। গতিকে আল্লাহ চুবহানাহু ৱাতাআলাই তেওঁক অৱতীৰ্ণ কৰিলে যে আল্লাহৰ এজন বান্দা আছে যি তেওঁতকৈও চতুৰ, মুছাই ক’লে; হে মোৰ ৰাব, মোক দেখুৱাওক, আল্লাহে তেওঁক ক’লে; লগত নিমখীয়া মাছৰ যোগান লৈ যাওক। যেতিয়ালৈকে অৱশেষত আপুনি মাছ বিচাৰিব। তাৰ পাছত মোচি গুচি গ’ল যেতিয়ালৈকে তেওঁ এটা শিলৰ ওচৰলৈ নাহিল আৰু তেওঁ ৰছীখন দেখা নাপালে। তেতিয়া মুছাই নিজৰ মৃত বন্ধুৰ লগত ৰছী বিচাৰিবলৈ গ’ল। কিন্তু হঠাতে মাছবোৰ এনেদৰে লৰচৰ কৰিলে যাতে বন্ধুসকলে তেওঁক দেখা পায়। বন্ধুৱে ক’লে; মাছৰ কথা নকোৱালৈকে মুছাক খেদি যাম। উবেই ক’লে; তাৰ পিছত বন্ধুজনে পাহৰি গ’ল যেতিয়ালৈকে সিহঁত আঁতৰি গৈ থাকিল। মোচিয়ে ক’লে; আচলতে আমাৰ যাত্ৰাৰ বাবেই আমি ভাগৰুৱা অনুভৱ কৰো'। তেতিয়া তেওঁৰ বন্ধুৱে ক’লে; ‘আমাক থিয় হৈ থকা দেখিছানে, অৰ্থাৎ ডাঙৰ শিলৰ ওপৰত জিৰণি লোৱাৰ সময়ত? আচলতে মই হাঁহৰ কথা পাহৰিলোঁ আৰু মোক কোনেও পাহৰিবলৈ নিদিলে, চয়তানৰ বাহিৰে'। তাৰ পাছত দুয়োজনে নিজৰ আদি খোজ অনুসৰণ কৰি উভতি আহিল যেতিয়া মাছটো ইমান খৰকৈ পলাই গ’ল যে ই মুছাক আচৰিত কৰি তুলিলে আৰু তেওঁলোকে মাছটোৰ খোজ অনুসৰণ কৰিলে। মোচিয়ে ক’লে; এইটোৱেই মোক বৰ্ণনা কৰা ঠাই। তাৰপিছত বিচাৰি বিচাৰি মূৰ ঢাকি কাপোৰ পিন্ধা, শুই থকা কোনোবা এজনক লগ পালে। মুছাই তেওঁক সম্ভাষণ জনালে আৰু তেওঁ মুখখন ঢাকি ৰখা কাপোৰখন আঁতৰাই উত্তৰ দিলে; 'ৱা 'আলাইকুম চালাম, তুমি কোন?' মোচিয়ে ক’লে; 'মই মোচি'। তেওঁ সুধিলে; 'মোচি কোন?'। মোচিয়ে উত্তৰ দিলে; ইস্ৰায়েলীসকলৰ মোচি। তেওঁ আকৌ সুধিলে; কিহৰ বাবে আপুনি ইয়ালৈ আহিছিল? মোচিয়ে উত্তৰ দিলে; আল্লাহে তোমালোকক যি জ্ঞান দিছে, সেই জ্ঞানৰ বিষয়ে তুমি মোক শিকাবলৈ মই আহিছো। খিধিৰে ক’লে; 'আচলতে তুমি মোৰ প্ৰতি কেতিয়াও ধৈৰ্য্য ধৰিব নোৱাৰিবা।' আৰু কিবা এটা বিষয়ত কেনেকৈ ধৈৰ্য্য ধৰিব পাৰি, যাৰ বিষয়ে আপোনাৰ পৰ্যাপ্ত জ্ঞান নাই?'. 'মোচিয়ে কৈছিল: 'ঈশ্বৰে ইচ্ছা কৰিলে তুমি মোক এজন ধৈৰ্য্যশীল ব্যক্তি বিচাৰি পাবা, আৰু মই কোনো বিষয়তে তোমাৰ বিৰোধিতা নকৰো'। তেওঁ ক’লে: ‘যদি তুমি মোৰ পিছে পিছে যোৱা, তেন্তে মোক কোনো কথা নাসোধক, যেতিয়ালৈকে মই নিজেই তোমাক বুজাই নিদিওঁ’। গতিকে দুয়ো খোজকাঢ়ি গ’ল, যেতিয়ালৈকে দুয়ো নাওখনত উঠিল, তেতিয়ালৈকে খিধৰে নাওখনত এটা ফুটা কৰিলে। -উবাই ক’লে; 'খিদ্ৰে ইচ্ছাকৃতভাৱে তাত গাঁত এটা কৰিলে।- মুছাই ক'লে: 'আপুনি কিয় নাওখনত ফুটা কৰিলে যিয়ে ইয়াৰ যাত্ৰীসকলক ডুবাই পেলালে?' সঁচাকৈয়ে আপুনি এটা ডাঙৰ ভুল কৰিছে। তেওঁ -খিদ্ৰ- ক'লে: 'মই কোৱা নাছিলোনে: 'আপুনি মোৰ ওপৰত কেতিয়াও ধৈৰ্য্য ধৰিব নোৱাৰিব।' মুছাই ক’লে, ‘মোৰ পাহৰণিৰ বাবে মোক শাস্তি নিদিব আৰু মোৰ কামত কোনো ধৰণৰ কষ্টৰ বোজা নিদিব।’ দুয়োজনে খোজ কাঢ়ি গৈ থাকিল যেতিয়ালৈকে পাৰত খেলি থকা কিছুমান ল’ৰা-ছোৱালীৰ ওচৰলৈ নাহিল, তাৰ পিছত তেওঁ খৰধৰকৈ এজনৰ ওচৰলৈ গৈ মাৰি পেলালে। মুছাই থতমত খাই ক’লে: ‘আপুনি কিয় এজন নিৰ্মল আত্মাক হত্যা কৰিলে, যিয়ে কেতিয়াও কাকো হত্যা কৰা নাছিল? সঁচাকৈয়ে তুমি কিবা ভুল কৰিলা।' খিদৰে ক’লে, ‘মই তোমাক কোৱা নাছিলোনে যে তুমি মোৰ প্ৰতি ধৈৰ্য্য নল’বা?’। মুছাই লাজ পাই ক’লে: ‘ইয়াৰ পিছত যদি মই তোমাক কিবা কথা সুধিম, তেন্তে মোক তোমাৰ লগত নাৰাখিবা, সঁচাকৈয়ে তুমি মোক যথেষ্ট অজুহাত দেখুৱাইছা।’ সেয়ে দুয়ো খোজকাঢ়ি গ’ল; যাতে দুয়োজনে যেতিয়া এখন দেশৰ মানুহৰ ওচৰ পালে, তেতিয়া তেওঁলোকে সেই দেশৰ মানুহে আমোদ দিবলৈ অনুৰোধ কৰিলে কিন্তু সেই দেশৰ মানুহে তেওঁলোকক আমোদ দিব নিবিচাৰিলে, তেতিয়া দুয়োজনে দেখিলে যে ঘৰবোৰৰ বেৰবোৰ প্ৰায় ভাঙি গৈছে, গতিকে খিদৰে দেৱালবোৰ স্থাপন কৰিলে। মুছাই ক’লে: ‘আপুনি ইচ্ছা কৰিলে ইয়াৰ বাবে মজুৰি ল’লেহেঁতেন’। মুছাৰ কাপোৰ হাতত লৈ খিধৰে ক’লে- ‘এয়া মোৰ আৰু তোমাৰ মাজৰ বিচ্ছেদ, মই তোমাক সেই কামবোৰৰ উদ্দেশ্য ক’ম যিবোৰ তুমি সহ্য কৰিব নোৱাৰা। জাহাজৰ কথা ক’বলৈ গ’লে সাগৰত কাম কৰা দুখীয়া মানুহৰ আছিল আৰু মই জাহাজখন ধ্বংস কৰাৰ লক্ষ্য লৈছিলো, কাৰণ তেওঁলোকৰ সন্মুখত প্ৰতিখন জাহাজ লৈ যোৱা এজন ৰজা আছিল। গতিকে ৰজাই যেতিয়া কাষেৰে পাৰ হৈ যাব তেতিয়া তেওঁ জাহাজখন ক্ষতিগ্ৰস্ত অৱস্থাত বিচাৰি পাব, গতিকে তেওঁলোকে নাযায় আৰু সকলো নিৰাপদ হৈ পৰিল, তাৰ পিছত তেওঁলোকে পুনৰ কাঠেৰে মেৰামতি কৰিব পাৰিব। আৰু সেই সন্তানৰ কথা ক’বলৈ গ’লে মাক-দেউতাক ধৰ্মপৰায়ণ মানুহ হৈ থকাৰ সময়তে তেওঁৰ কাফিৰ নিয়তিত লিখা হৈছে, ডাঙৰ হ’লে তেওঁ পিতৃ-মাতৃক ভুল আৰু অবিশ্বাসৰ দিশে ঠেলি দিব। আৰু আমি কামনা কৰোঁ যে আল্লাহে তেওঁলোকৰ ঠাইত আন সন্তান স্থাপন কৰক, যাৰ পবিত্ৰতা সেই শিশুতকৈ উত্তম আৰু প্ৰেমত গভীৰ - তেওঁলোকৰ মাক আৰু পিতৃৰ প্ৰতি -। ঘৰৰ দেৱালৰ কথা ক’বলৈ গ’লে, সেইখন চহৰৰ দুজন অনাথ শিশুৰ আছিল আৰু তাৰ তলত দুয়োৰে বাবে এটা ধন জমা আছিল, আনহাতে পিতৃ এজন ধৰ্মপৰায়ণ মানুহ আছিল, গতিকে আপোনাৰ প্ৰভুৱে ইচ্ছা কৰিছিল যে তেওঁলোকে পৰিপক্কতা লাভ কৰি নিজৰ সঞ্চয় ধন উলিয়াই লওক, আপোনাৰ প্ৰভুৰ পৰা দয়া হিচাপে। আৰু আমাক [আব্দুল্লাহ বিন আব্দুৰ ৰহমান আদ দাৰিমী] কৈছে; আমাক [মুহাম্মদ বিন ইউছুফ] জনাইছে; একেদৰে ইয়াক আন এটা পথৰ পৰা বর্ণনা কৰা হৈছে, আৰু আমাক [‘আবাদ বিন হুমাইদ] কৈছে; আমাক [উবাইদুল্লাহ বিন মুছা] দুয়োকে [ইজৰাইল]ৰ পৰা [আবু ইছহাক]ৰ পৰা ছানাদৰ সৈতে আবু ইছহাকৰ পৰা আত টাইমীৰ সৈতে একেধৰণৰ হাদীছৰ সৈতে ৰিপৰ্ট কৰিছে।