Kisah perjalanan Nabi Musa 'alaihissalam menuntut ilmu dan pertemuannya dengan Nabi Khidhir 'alaihissalam

Imam Muslim : 4385

حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ مُحَمَّدٍ النَّاقِدُ وَإِسْحَقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الْحَنْظَلِيُّ وَعُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ سَعِيدٍ وَمُحَمَّدُ بْنُ أَبِي عُمَرَ الْمَكِّيُّ كُلُّهُمْ عَنْ ابْنِ عُيَيْنَةَ وَاللَّفْظُ لِابْنِ أَبِي عُمَرَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ دِينَارٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ قَالَ قُلْتُ لِابْنِ عَبَّاسٍ إِنَّ نَوْفًا الْبِكَالِيَّ يَزْعُمُ أَنَّ مُوسَى عَلَيْهِ السَّلَام صَاحِبَ بَنِي إِسْرَائِيلَ لَيْسَ هُوَ مُوسَى صَاحِبَ الْخَضِرِ عَلَيْهِ السَّلَام فَقَالَ كَذَبَ عَدُوُّ اللَّهِ سَمِعْتُ أُبَيَّ بْنَ كَعْبٍ يَقُولُ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَقُولُ قَامَ مُوسَى عَلَيْهِ السَّلَام خَطِيبًا فِي بَنِي إِسْرَائِيلَ فَسُئِلَ أَيُّ النَّاسِ أَعْلَمُ فَقَالَ أَنَا أَعْلَمُ قَالَ فَعَتَبَ اللَّهُ عَلَيْهِ إِذْ لَمْ يَرُدَّ الْعِلْمَ إِلَيْهِ فَأَوْحَى اللَّهُ إِلَيْهِ أَنَّ عَبْدًا مِنْ عِبَادِي بِمَجْمَعِ الْبَحْرَيْنِ هُوَ أَعْلَمُ مِنْكَ قَالَ مُوسَى أَيْ رَبِّ كَيْفَ لِي بِهِ فَقِيلَ لَهُ احْمِلْ حُوتًا فِي مِكْتَلٍ فَحَيْثُ تَفْقِدُ الْحُوتَ فَهُوَ ثَمَّ فَانْطَلَقَ وَانْطَلَقَ مَعَهُ فَتَاهُ وَهُوَ يُوشَعُ بْنُ نُونٍ فَحَمَلَ مُوسَى عَلَيْهِ السَّلَام حُوتًا فِي مِكْتَلٍ وَانْطَلَقَ هُوَ وَفَتَاهُ يَمْشِيَانِ حَتَّى أَتَيَا الصَّخْرَةَ فَرَقَدَ مُوسَى عَلَيْهِ السَّلَام وَفَتَاهُ فَاضْطَرَبَ الْحُوتُ فِي الْمِكْتَلِ حَتَّى خَرَجَ مِنْ الْمِكْتَلِ فَسَقَطَ فِي الْبَحْرِ قَالَ وَأَمْسَكَ اللَّهُ عَنْهُ جِرْيَةَ الْمَاءِ حَتَّى كَانَ مِثْلَ الطَّاقِ فَكَانَ لِلْحُوتِ سَرَبًا وَكَانَ لِمُوسَى وَفَتَاهُ عَجَبًا فَانْطَلَقَا بَقِيَّةَ يَوْمِهِمَا وَلَيْلَتِهِمَا وَنَسِيَ صَاحِبُ مُوسَى أَنْ يُخْبِرَهُ فَلَمَّا أَصْبَحَ مُوسَى عَلَيْهِ السَّلَام قَالَ لِفَتَاهُ { آتِنَا غَدَاءَنَا لَقَدْ لَقِينَا مِنْ سَفَرِنَا هَذَا نَصَبًا } قَالَ وَلَمْ يَنْصَبْ حَتَّى جَاوَزَ الْمَكَانَ الَّذِي أُمِرَ بِهِ { قَالَ أَرَأَيْتَ إِذْ أَوَيْنَا إِلَى الصَّخْرَةِ فَإِنِّي نَسِيتُ الْحُوتَ وَمَا أَنْسَانِيهُ إِلَّا الشَّيْطَانُ أَنْ أَذْكُرَهُ وَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ عَجَبًا } قَالَ مُوسَى { ذَلِكَ مَا كُنَّا نَبْغِ فَارْتَدَّا عَلَى آثَارِهِمَا قَصَصًا } قَالَ يَقُصَّانِ آثَارَهُمَا حَتَّى أَتَيَا الصَّخْرَةَ فَرَأَى رَجُلًا مُسَجًّى عَلَيْهِ بِثَوْبٍ فَسَلَّمَ عَلَيْهِ مُوسَى فَقَالَ لَهُ الْخَضِرُ أَنَّى بِأَرْضِكَ السَّلَامُ قَالَ أَنَا مُوسَى قَالَ مُوسَى بَنِي إِسْرَائِيلَ قَالَ نَعَمْ قَالَ إِنَّكَ عَلَى عِلْمٍ مِنْ عِلْمِ اللَّهِ عَلَّمَكَهُ اللَّهُ لَا أَعْلَمُهُ وَأَنَا عَلَى عِلْمٍ مِنْ عِلْمِ اللَّهِ عَلَّمَنِيهِ لَا تَعْلَمُهُ قَالَ لَهُ مُوسَى عَلَيْهِ السَّلَام { هَلْ أَتَّبِعُكَ عَلَى أَنْ تُعَلِّمَنِي مِمَّا عُلِّمْتَ رُشْدًا قَالَ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا وَكَيْفَ تَصْبِرُ عَلَى مَا لَمْ تُحِطْ بِهِ خُبْرًا قَالَ سَتَجِدُنِي إِنْ شَاءَ اللَّهُ صَابِرًا وَلَا أَعْصِي لَكَ أَمْرًا } قَالَ لَهُ الْخَضِرُ { فَإِنْ اتَّبَعْتَنِي فَلَا تَسْأَلْنِي عَنْ شَيْءٍ حَتَّى أُحْدِثَ لَكَ مِنْهُ ذِكْرًا } قَالَ نَعَمْ فَانْطَلَقَ الْخَضِرُ وَمُوسَى يَمْشِيَانِ عَلَى سَاحِلِ الْبَحْرِ فَمَرَّتْ بِهِمَا سَفِينَةٌ فَكَلَّمَاهُمْ أَنْ يَحْمِلُوهُمَا فَعَرَفُوا الْخَضِرَ فَحَمَلُوهُمَا بِغَيْرِ نَوْلٍ فَعَمَدَ الْخَضِرُ إِلَى لَوْحٍ مِنْ أَلْوَاحِ السَّفِينَةِ فَنَزَعَهُ فَقَالَ لَهُ مُوسَى قَوْمٌ حَمَلُونَا بِغَيْرِ نَوْلٍ عَمَدْتَ إِلَى سَفِينَتِهِمْ فَخَرَقْتَهَا { لِتُغْرِقَ أَهْلَهَا لَقَدْ جِئْتَ شَيْئًا إِمْرًا قَالَ أَلَمْ أَقُلْ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا قَالَ لَا تُؤَاخِذْنِي بِمَا نَسِيتُ وَلَا تُرْهِقْنِي مِنْ أَمْرِي عُسْرًا } ثُمَّ خَرَجَا مِنْ السَّفِينَةِ فَبَيْنَمَا هُمَا يَمْشِيَانِ عَلَى السَّاحِلِ إِذَا غُلَامٌ يَلْعَبُ مَعَ الْغِلْمَانِ فَأَخَذَ الْخَضِرُ بِرَأْسِهِ فَاقْتَلَعَهُ بِيَدِهِ فَقَتَلَهُ فَقَالَ مُوسَى { أَقَتَلْتَ نَفْسًا زَاكِيَةً بِغَيْرِ نَفْسٍ لَقَدْ جِئْتَ شَيْئًا نُكْرًا قَالَ أَلَمْ أَقُلْ لَكَ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا } قَالَ وَهَذِهِ أَشَدُّ مِنْ الْأُولَى { قَالَ إِنْ سَأَلْتُكَ عَنْ شَيْءٍ بَعْدَهَا فَلَا تُصَاحِبْنِي قَدْ بَلَغْتَ مِنْ لَدُنِّي عُذْرًا فَانْطَلَقَا حَتَّى إِذَا أَتَيَا أَهْلَ قَرْيَةٍ اسْتَطْعَمَا أَهْلَهَا فَأَبَوْا أَنْ يُضَيِّفُوهُمَا فَوَجَدَا فِيهَا جِدَارًا يُرِيدُ أَنْ يَنْقَضَّ فَأَقَامَهُ } يَقُولُ مَائِلٌ قَالَ الْخَضِرُ بِيَدِهِ هَكَذَا فَأَقَامَهُ قَالَ لَهُ مُوسَى قَوْمٌ أَتَيْنَاهُمْ فَلَمْ يُضَيِّفُونَا وَلَمْ يُطْعِمُونَا { لَوْ شِئْتَ لَتَخِذْتَ عَلَيْهِ أَجْرًا قَالَ هَذَا فِرَاقُ بَيْنِي وَبَيْنِكَ سَأُنَبِّئُكَ بِتَأْوِيلِ مَا لَمْ تَسْتَطِعْ عَلَيْهِ صَبْرًا } قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَرْحَمُ اللَّهُ مُوسَى لَوَدِدْتُ أَنَّهُ كَانَ صَبَرَ حَتَّى يُقَصَّ عَلَيْنَا مِنْ أَخْبَارِهِمَا قَالَ وَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ كَانَتْ الْأُولَى مِنْ مُوسَى نِسْيَانًا قَالَ وَجَاءَ عُصْفُورٌ حَتَّى وَقَعَ عَلَى حَرْفِ السَّفِينَةِ ثُمَّ نَقَرَ فِي الْبَحْرِ فَقَالَ لَهُ الْخَضِرُ مَا نَقَصَ عِلْمِي وَعِلْمُكَ مِنْ عِلْمِ اللَّهِ إِلَّا مِثْلَ مَا نَقَصَ هَذَا الْعُصْفُورُ مِنْ الْبَحْرِ قَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ وَكَانَ يَقْرَأُ وَكَانَ أَمَامَهُمْ مَلِكٌ يَأْخُذُ كُلَّ سَفِينَةٍ صَالِحَةٍ غَصْبًا وَكَانَ يَقْرَأُ وَأَمَّا الْغُلَامُ فَكَانَ كَافِرًا

Mae wedi cael ei adrodd i ni ['Amru bin Muhammad An Naqid] ac [Ishaq bin Ibrahim Al Handzali] ac ['Ubaidullah bin Sa'id] a [Muhammad bin Abu 'Umar Al Makki] i gyd o [Ibn 'Uyainah] ac mae'r lafazh hwn yn perthyn i Ibn Abu 'Umar; Mae wedi dweud wrthym [Sufyan bin 'Uyainah]; Mae wedi dweud wrthym ['Amru bin Dinar] gan [Sa'id bin Jubair] dywedodd; 'Dywedais wrth [Ibnu Abbas] fod Nauf Al Bikali wedi dweud nad Musa 'Alaihis Salam a oedd ymhlith y Bani Israel oedd y Musa a oedd gyda'r Proffwyd Khidhir'. -Ibn Abbas- meddai; 'Mae gelyn Allah yn dweud celwydd. Clywais i [Ubay bin Ka'ab] yn dweud unwaith; Clywais i Rasulullah shallallahu 'alaihi wasallam yn dweud: 'Unwaith safodd y Proffwyd Musa 'Alaihis Salam i fyny i draddodi araith gerbron y Bani Israel'. Ar ôl hynny, gofynnodd rhywun iddo; ''O Musa, pwy yw'r person sydd â'r wybodaeth fwyaf ar wyneb y ddaear hon?'' Atebodd y Proffwyd Musa; ''Myfi yw'r person sydd â'r wybodaeth fwyaf ar wyneb y ddaear hon''. Dywedodd Rasulullah sallallaahu 'alaihi wasallam: Felly, beirniadodd Allah Musa 'Alaihis Salam yn fawr. Oherwydd nad oedd yn sylweddoli bod y wybodaeth yr oedd wedi'i hennill yn rhodd gan Dduw. Yna datgelodd Allah i Moses; 'O Musa, yn wir mae gwas i mi sydd â mwy o wybodaeth ac sy'n ddoethach na chi ac mae bellach ym mhwynt cyfarfod y ddau for'. Gofynnodd y Proffwyd Musa 'Alaihis Salam; 'O Arglwydd, sut alla i gwrdd â'ch gwas?' Atebodd; 'Dewch â physgodyn mewn basged wedi'i gwneud o ddail palmwydd dyddiad. Pan fydd y pysgodyn yn neidio, dyna lle bydd Fy ngwas'. Yna aeth Musa i'r lle hwnnw yng nghwmni myfyriwr o'r enw Yusya' bin Nun. Cariodd y Proffwyd Musa ei hun bysgodyn mewn basged wedi'i gwneud o ddail palmwydd dyddiad. Cerddodd y ddau tuag at y lle. Pan gyrhaeddon nhw graig fawr, syrthiasant ill dau i gysgu. Yn sydyn, ysgwydodd y pysgodyn yn y fasged a mynd i mewn i'r môr. Dywedodd y Proffwyd (heddwch a bendithion Allah arno): "Mae Allah wedi dal y dŵr yr aeth y pysgodyn drwyddo yn ôl, nes iddo ddod yn dwnnel. Gwnaeth y pysgodyn ei ffordd trwy'r môr, tra bod Musa a'i ddisgybl wedi synnu at yr olygfa unigryw. Yn olaf, parhaodd y ddau â'u taith ddydd a nos. Yn ôl pob golwg, anghofiodd disgybl y Proffwyd Musa ddweud wrtho. Yn y bore, dywedodd y Proffwyd Musa wrth ei ddisgybl: "Dewch â'n bwyd inni!" "Rydym yn wir wedi blino o'n taith." Dywedodd y Proffwyd (heddwch a bendithion Allah arno): "Nid ymhell o'r lle y gorchmynnwyd iddo chwilio amdano, dywedodd ei ddisgybl: 'A wyddoch chi, pan oeddem yn chwilio am loches ar y graig fawr, anghofiais ddweud wrthych am y pysgodyn, ac ni allai dim fod wedi gwneud i mi anghofio dweud wrthych amdano heblaw Satan, a gwnaeth y pysgodyn ei ffordd i'r môr mewn ffordd ryfedd iawn." Dywedodd Musa: "Dyna'r lle yr oeddem yn chwilio amdano." Yna dychwelodd y ddau ohonynt i'w llwybr gwreiddiol. Dywedodd Rasulullah shallallahu 'alaihi wasallam: 'Yna aeth y ddau ohonynt yn ôl ar eu camau eto'. Ar ôl i'r ddau gyrraedd y graig fawr, gwelsant ddyn a oedd yn cysgu wedi'i orchuddio â lliain. Yna cyfarchodd y Proffwyd Musa 'Alaihis Salam ef. Gofynnodd y Proffwyd Khidhir i Musa; 'Sut mae heddwch yn eich gwlad? ' Dywedodd Moses; 'Moses ydw i'. Cafodd y Proffwyd Khidhir sioc a gofynnodd; 'Moses o Blant Israel'. Atebodd y Proffwyd Musa; 'Ydw'. Dywedodd y Proffwyd Khidhir wrth Musa; 'Yn wir, cawsoch chi rywfaint o wybodaeth Allah a ddysgodd Efe i chi nad oeddwn i'n ei wybod a chefais i rywfaint o wybodaeth Allah a ddysgodd Efe i mi nad oeddech chi'n ei gwybod'. Mae Musa yn bendithio Khidhir; 'A allaf eich dilyn chi fel y gallwch chi ddysgu'r wybodaeth gywir i mi ymhlith y wybodaeth a ddysgwyd i chi?' Atebodd y Proffwyd Khidhir; 'Mewn gwirionedd, weithiau ni fyddwch chi'n gallu ac yn amyneddgar gyda mi. Sut allwch chi fod yn amyneddgar am rywbeth nad oes gennych chi ddigon o wybodaeth amdano?' Dywedodd Moses; 'Os bydd Duw yn fodlon, fe welwch chi fy mod i'n berson amyneddgar ac ni fyddaf yn eich gwrthwynebu mewn unrhyw fater'. Atebodd Khidhir; 'Os byddwch chi'n parhau i'm dilyn, yna peidiwch â gofyn dim nes i mi fy hun ei egluro i chi'. Atebodd Moses; 'Iawn'. Dywedodd Rasulullah shallallahu 'alaihi wasallam: 'Yna cerddodd Musa a Khidhir ar hyd y traeth. Yn fuan wedyn, pasiodd cwch heibio. Yna gofynnodd y ddau am daith mewn cwch. Trodd allan bod pobl y cwch yn adnabod y Proffwyd Khidhir yn dda, felly yn y diwedd fe wnaethant gludo'r ddau ohonyn nhw heb ofyn am gyflog.' Yna nesáodd y Proffwyd Khidhir at un o'r planciau ar y cwch ac yna'i dynnu allan. Gan weld hyn, ceryddodd a cheryddodd Musa ef; 'Dyma'r bobl a'n cludodd ni heb ofyn am gyflog, ond pam wnaethoch chi dwll yn eu cwch fel y gallech chi foddi'r teithwyr?' Atebodd Khidhir; 'Oni ddywedais i wrthych na fyddech chi byth yn aros i ddod gyda mi'. Dywedodd Musa yn ddeniadol; 'Peidiwch â'm cosbi am fy esgeulustod a pheidiwch â'm baich ag unrhyw anhawster yn fy materion'. Yn fuan wedyn, daeth y ddau ohonyn nhw oddi ar y cwch. Tra roedden nhw'n cerdded ar hyd y lan, yn sydyn roedd plentyn bach yn chwarae gyda'i ffrindiau. Yna, gafaelodd y Proffwyd Khidhir ar unwaith a dal - troelli - pen y plentyn â'i law nes iddo gwrdd â'i farwolaeth. Gyda dicter, ceisiodd y Proffwyd Musa geryddu'r Proffwyd Khidhir: 'Pam wnaethoch chi ladd enaid diniwed, pan nad oedd y plentyn hwnnw erioed wedi lladd? Yn wir, rydych chi wedi cyflawni gweithred ddrwg?' Dywedodd Khidhir: 'Oni ddywedais i wrthych na fyddech chi'n gallu bod yn amyneddgar wrth fy nilyn. Ac mae hyn yn fwy nag o'r blaen'. Dywedodd Musa: 'Os gofynnaf i chi am unrhyw beth ar ôl hyn, yna ni fyddwch yn caniatáu i mi fynd gyda chi. Yn wir, rydych chi wedi rhoi digon o esgus i mi - maddeuant'. Yna parhaodd y Proffwyd Musa a Khidhir ar eu taith. Pan gyrhaeddon ni'r ddau wlad, gofynnon ni'r ddau am wledd gan bobl y wlad honno, ond yn anffodus roedden nhw'n amharod i'n diddanu ni'r ddau. Yna daeth y ddau ohonyn nhw o hyd i wal tŷ a oedd ar fin cwympo a sythodd y Proffwyd Khidhir ar unwaith - ei thrwsio -. Dywedodd Rasulullah sallallaahu 'alaihi wasallam: 'Gogwyddodd y wal - wrth ystumio â'i law - yna sythodd Khidhir hi'. Dywedodd Musa wrth Khidhir; 'Rydych chi eisoes yn gwybod bod pobl y wlad rydyn ni'n ymweld â hi yn amharod i'n croesawu a'n diddanu. Os ydych chi eisiau, dylech chi ofyn am gyflog o ganlyniadau atgyweirio waliau'r tŷ. Yn olaf dywedodd Khidhir; 'Dyma'r gwahaniad rhyngof fi a chi. Byddaf yn dweud wrthych chi gyfrinach yr holl weithredoedd rydych chi'n amyneddgar gyda nhw'. Rasulullah shallallahu Dywedodd 'alaihi wasallam: 'Boed i Allah roi Ei drugaredd a'i ras i'r Proffwyd Musa 'Alaihis Salam. Mewn gwirionedd, byddwn i'n well ganddo pe gallai Musa fod ychydig yn fwy amyneddgar, fel y gellid adrodd stori Musa a Khidhir i ni yn fanylach. Dywedodd Ubay bin Ka'ab; 'Dywedodd Negesydd Allah sallallaahu 'alaihi wasallam: 'Achos yr ymwahanu oedd oherwydd bod Musa yn esgeulus'. Dywedodd Rasulullah sallallaahu 'alaihi wasallam: 'Yn fuan wedyn, daeth yr aderyn bach yn pigo dŵr y môr gyda'i big. Yna dywedodd Khidhir wrth Musa; 'Yn wir, mae fy ngwybodaeth i a'ch gwybodaeth chi a'r wybodaeth a gawn gan Allah fel llwnc o ddŵr y môr a gafwyd gan yr aderyn bach hwnnw ymhlith ehangder cefnfor y wybodaeth sydd gan Allah.' Dywedodd [Sa'id bin Zubair]; 'Darllenodd Ibn Abbas adnod o'r Qur'an sy'n golygu; 'O'u blaenau roedd llywodraethwr a gymerodd bob cwch da. Darllenodd Ibn Abbas adnod o'r Qur'an hefyd sy'n golygu; 'Roedd y bachgen bach a laddwyd gan y Proffwyd Khidhir yn anghredadun'.