Terlewat tidak shalat malam karena ketiduran atau sakit, diganti dua belas rakaat disiang harinya

Imam Muslim : 1233

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى الْعَنَزِيُّ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ أَبِي عَدِيٍّ عَنْ سَعِيدٍ عَنْ قَتَادَةَ عَنْ زُرَارَةَ أَنَّ سَعْدَ بْنَ هِشَامِ بْنِ عَامِرٍ أَرَادَ أَنْ يَغْزُوَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَقَدِمَ الْمَدِينَةَ فَأَرَادَ أَنْ يَبِيعَ عَقَارًا لَهُ بِهَا فَيَجْعَلَهُ فِي السِّلَاحِ وَالْكُرَاعِ وَيُجَاهِدَ الرُّومَ حَتَّى يَمُوتَ فَلَمَّا قَدِمَ الْمَدِينَةَ لَقِيَ أُنَاسًا مِنْ أَهْلِ الْمَدِينَةِ فَنَهَوْهُ عَنْ ذَلِكَ وَأَخْبَرُوهُ أَنَّ رَهْطًا سِتَّةً أَرَادُوا ذَلِكَ فِي حَيَاةِ نَبِيِّ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَنَهَاهُمْ نَبِيُّ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَقَالَ أَلَيْسَ لَكُمْ فِيَّ أُسْوَةٌ فَلَمَّا حَدَّثُوهُ بِذَلِكَ رَاجَعَ امْرَأَتَهُ وَقَدْ كَانَ طَلَّقَهَا وَأَشْهَدَ عَلَى رَجْعَتِهَا فَأَتَى ابْنَ عَبَّاسٍ فَسَأَلَهُ عَنْ وِتْرِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ أَلَا أَدُلُّكَ عَلَى أَعْلَمِ أَهْلِ الْأَرْضِ بِوِتْرِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ مَنْ قَالَ عَائِشَةُ فَأْتِهَا فَاسْأَلْهَا ثُمَّ ائْتِنِي فَأَخْبِرْنِي بِرَدِّهَا عَلَيْكَ فَانْطَلَقْتُ إِلَيْهَا فَأَتَيْتُ عَلَى حَكِيمِ بْنِ أَفْلَحَ فَاسْتَلْحَقْتُهُ إِلَيْهَا فَقَالَ مَا أَنَا بِقَارِبِهَا لِأَنِّي نَهَيْتُهَا أَنْ تَقُولَ فِي هَاتَيْنِ الشِّيعَتَيْنِ شَيْئًا فَأَبَتْ فِيهِمَا إِلَّا مُضِيًّا قَالَ فَأَقْسَمْتُ عَلَيْهِ فَجَاءَ فَانْطَلَقْنَا إِلَى عَائِشَةَ فَاسْتَأْذَنَّا عَلَيْهَا فَأَذِنَتْ لَنَا فَدَخَلْنَا عَلَيْهَا فَقَالَتْ أَحَكِيمٌ فَعَرَفَتْهُ فَقَالَ نَعَمْ فَقَالَتْ مَنْ مَعَكَ قَالَ سَعْدُ بْنُ هِشَامٍ قَالَتْ مَنْ هِشَامٌ قَالَ ابْنُ عَامِرٍ فَتَرَحَّمَتْ عَلَيْهِ وَقَالَتْ خَيْرًا قَالَ قَتَادَةُ وَكَانَ أُصِيبَ يَوْمَ أُحُدٍ فَقُلْتُ يَا أُمَّ الْمُؤْمِنِينَ أَنْبِئِينِي عَنْ خُلُقِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَتْ أَلَسْتَ تَقْرَأُ الْقُرْآنَ قُلْتُ بَلَى قَالَتْ فَإِنَّ خُلُقَ نَبِيِّ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ كَانَ الْقُرْآنَ قَالَ فَهَمَمْتُ أَنْ أَقُومَ وَلَا أَسْأَلَ أَحَدًا عَنْ شَيْءٍ حَتَّى أَمُوتَ ثُمَّ بَدَا لِي فَقُلْتُ أَنْبِئِينِي عَنْ قِيَامِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَقَالَتْ أَلَسْتَ تَقْرَأُ يَا أَيُّهَا الْمُزَّمِّلُ قُلْتُ بَلَى قَالَتْ فَإِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَجَلَّ افْتَرَضَ قِيَامَ اللَّيْلِ فِي أَوَّلِ هَذِهِ السُّورَةِ فَقَامَ نَبِيُّ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَأَصْحَابُهُ حَوْلًا وَأَمْسَكَ اللَّهُ خَاتِمَتَهَا اثْنَيْ عَشَرَ شَهْرًا فِي السَّمَاءِ حَتَّى أَنْزَلَ اللَّهُ فِي آخِرِ هَذِهِ السُّورَةِ التَّخْفِيفَ فَصَارَ قِيَامُ اللَّيْلِ تَطَوُّعًا بَعْدَ فَرِيضَةٍ قَالَ قُلْتُ يَا أُمَّ الْمُؤْمِنِينَ أَنْبِئِينِي عَنْ وِتْرِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَقَالَتْ كُنَّا نُعِدُّ لَهُ سِوَاكَهُ وَطَهُورَهُ فَيَبْعَثُهُ اللَّهُ مَا شَاءَ أَنْ يَبْعَثَهُ مِنْ اللَّيْلِ فَيَتَسَوَّكُ وَيَتَوَضَّأُ وَيُصَلِّي تِسْعَ رَكَعَاتٍ لَا يَجْلِسُ فِيهَا إِلَّا فِي الثَّامِنَةِ فَيَذْكُرُ اللَّهَ وَيَحْمَدُهُ وَيَدْعُوهُ ثُمَّ يَنْهَضُ وَلَا يُسَلِّمُ ثُمَّ يَقُومُ فَيُصَلِّ التَّاسِعَةَ ثُمَّ يَقْعُدُ فَيَذْكُرُ اللَّهَ وَيَحْمَدُهُ وَيَدْعُوهُ ثُمَّ يُسَلِّمُ تَسْلِيمًا يُسْمِعُنَا ثُمَّ يُصَلِّي رَكْعَتَيْنِ بَعْدَ مَا يُسَلِّمُ وَهُوَ قَاعِدٌ وَتِلْكَ إِحْدَى عَشْرَةَ رَكْعَةً يَا بُنَيَّ فَلَمَّا سَنَّ نَبِيُّ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَأَخَذَهُ اللَّحْمُ أَوْتَرَ بِسَبْعٍ وَصَنَعَ فِي الرَّكْعَتَيْنِ مِثْلَ صَنِيعِهِ الْأَوَّلِ فَتِلْكَ تِسْعٌ يَا بُنَيَّ وَكَانَ نَبِيُّ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ إِذَا صَلَّى صَلَاةً أَحَبَّ أَنْ يُدَاوِمَ عَلَيْهَا وَكَانَ إِذَا غَلَبَهُ نَوْمٌ أَوْ وَجَعٌ عَنْ قِيَامِ اللَّيْلِ صَلَّى مِنْ النَّهَارِ ثِنْتَيْ عَشْرَةَ رَكْعَةً وَلَا أَعْلَمُ نَبِيَّ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَرَأَ الْقُرْآنَ كُلَّهُ فِي لَيْلَةٍ وَلَا صَلَّى لَيْلَةً إِلَى الصُّبْحِ وَلَا صَامَ شَهْرًا كَامِلًا غَيْرَ رَمَضَانَ قَالَ فَانْطَلَقْتُ إِلَى ابْنِ عَبَّاسٍ فَحَدَّثْتُهُ بِحَدِيثِهَا فَقَالَ صَدَقَتْ لَوْ كُنْتُ أَقْرَبُهَا أَوْ أَدْخُلُ عَلَيْهَا لَأَتَيْتُهَا حَتَّى تُشَافِهَنِي بِهِ قَالَ قُلْتُ لَوْ عَلِمْتُ أَنَّكَ لَا تَدْخُلُ عَلَيْهَا مَا حَدَّثْتُكَ حَدِيثَهَا و حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى حَدَّثَنَا مُعَاذُ بْنُ هِشَامٍ حَدَّثَنِي أَبِي عَنْ قَتَادَةَ عَنْ زُرَارَةَ بْنِ أَوْفَى عَنْ سَعْدِ بْنِ هِشَامٍ أَنَّهُ طَلَّقَ امْرَأَتَهُ ثُمَّ انْطَلَقَ إِلَى الْمَدِينَةِ لِيَبِيعَ عَقَارَهُ فَذَكَرَ نَحْوَهُ و حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بِشْرٍ حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ أَبِي عَرُوبَةَ حَدَّثَنَا قَتَادَةُ عَنْ زُرَارَةَ بْنِ أَوْفَى عَنْ سَعْدِ بْنِ هِشَامٍ أَنَّهُ قَالَ انْطَلَقْتُ إِلَى عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ فَسَأَلْتُهُ عَنْ الْوِتْرِ وَسَاقَ الْحَدِيثَ بِقِصَّتِهِ وَقَالَ فِيهِ قَالَتْ مَنْ هِشَامٌ قُلْتُ ابْنُ عَامِرٍ قَالَتْ نِعْمَ الْمَرْءُ كَانَ عَامِرٌ أُصِيبَ يَوْمَ أُحُدٍ و حَدَّثَنَا إِسْحَقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ وَمُحَمَّدُ بْنُ رَافِعٍ كِلَاهُمَا عَنْ عَبْدِ الرَّزَّاقِ أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ عَنْ قَتَادَةَ عَنْ زُرَارَةَ بْنِ أَوْفَى أَنَّ سَعْدَ بْنَ هِشَامٍ كَانَ جَارًا لَهُ فَأَخْبَرَهُ أَنَّهُ طَلَّقَ امْرَأَتَهُ وَاقْتَصَّ الْحَدِيثَ بِمَعْنَى حَدِيثِ سَعِيدٍ وَفِيهِ قَالَتْ مَنْ هِشَامٌ قَالَ ابْنُ عَامِرٍ قَالَتْ نِعْمَ الْمَرْءُ كَانَ أُصِيبَ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَوْمَ أُحُدٍ وَفِيهِ فَقَالَ حَكِيمُ بْنُ أَفْلَحَ أَمَا إِنِّي لَوْ عَلِمْتُ أَنَّكَ لَا تَدْخُلُ عَلَيْهَا مَا أَنْبَأْتُكَ بِحَدِيثِهَا

اسان کي ٻڌايو آهي [محمد بن المتصنيٰ العنزي] اسان کي ٻڌايو آهي [محمد بن ابو عدي] [سعيد] کان [قتاده] کان [زُرَارَة] تائين؛ ته [سعد بن هشام بن عامر] جنگ في سبيل الله تي وڃڻ وارو هو. پوءِ هو مديني شهر ۾ پهتو ۽ مديني ۾ پنهنجي چونڊيل زمين کي هٿيار ۽ جنگي گھوڙا خريد ڪرڻ لاءِ وڪڻڻ چاهيندو هو، ته جيئن هو رومين سان موت تائين وڙهي سگهي. جيئن ئي هو مديني پهتو، ته هو مديني جي ڪيترن ئي ماڻهن سان مليو. ظاهر آهي ته انهن پنهنجي زمين وڪڻڻ کان منع ڪئي هئي، پوءِ انهن کيس ٻڌايو ته جڏهن نبي الله اڃا زنده هو، ته ڇهن ماڻهن اهو ڪرڻ جو ارادو ڪيو هو، پر نبي الله صلي الله عليه وسلم ان کي منع ڪيو، هن چيو: 'ڇا مون ۾ توهان لاءِ ڪو سٺو مثال ناهي؟' جڏهن انهن سعد کي اهو ٻڌايو، تڏهن سعد ٻيهر پنهنجي زال جو حوالو ڏنو، جيڪا اڳ ۾ طلاق يافته هئي، ان کان پوءِ هن ابن عباس کان رسول الله صلي الله عليه وسلم جي وتر بابت پڇيو. ابن عباس جواب ڏنو؛ 'ڇا مان توهان کي اهو شخص ٻڌايان جيڪو رسول الله صلي الله عليه وسلم جي وتر بابت سڀ کان وڌيڪ ڄاڻي ٿو؟' سعد پڇيو؛ 'ڪير؟' ابن عباس جواب ڏنو؛ '['عيشه]، ان وٽ اچ ۽ پڇو، ان کان پوءِ مون وٽ اچ ۽ مون کي جواب ٻڌاءِ'. تنهن ڪري مان ان کي ڏسڻ لاءِ ويس، ۽ مان حڪيم بن افلح وٽ ويس، ۽ مون کيس عائشه سان ملڻ لاءِ چيو. ظاهر آهي ته هن جواب ڏنو؛ 'مان عائشه جي ويجهو نه آهيان، ڇاڪاڻ ته مون هڪ ڀيرو عائشه کي ٻن جنگي مسلمان ڪئمپن بابت ڪنهن به شيءِ تي تبصرو ڪرڻ کان منع ڪيو هو. اهو ظاهر ٿيو ته عائشه بيزار هئي ۽ ٻنهي ڪئمپن بابت تبصرو ڪندي رهي. سعد چيو؛ 'مون به ان تي قسم کنيو، جيستائين جج ان سان ملڻ لاءِ تيار نه ٿيو.' اسان عائشه ڏانهن ويندا رهياسين، اسان اجازت گهري ۽ عائشه اسان کي اجازت ڏني، آخرڪار اسان ان سان ملياسين. عائشه پڇيو؛ 'ڇا هي واقعي جج آهي؟' ظاهر آهي ته عائشه هن کي سڃاڻندي هئي. جج جواب ڏنو؛ 'صحيح'. عائشه پڇيو؛ 'پوءِ توهان سان ڪير آهي؟' جج جواب ڏنو؛ 'اهو سعد بن هشام آهي'. عائشه ٻيهر پڇيو؛ 'هشام ڪير؟'. جج جواب ڏنو؛ 'هشام بن عامر'. آخرڪار عائشه کي خبر پئي ۽ هن سان همدردي ڪئي ۽ چيو؛ 'انهي صورت ۾، ٺيڪ آهي'. -قتاده چيو؛ هشام بن عامر احد جي جنگ دوران فوت ٿي ويو - تنهن ڪري مون - سعد - پڇيو؛ 'اي ام المومنين، مون کي رسول الله صلي الله عليه وسلم جي اخلاق بابت ٻڌايو!'. عائشه جواب ڏنو؛ 'ڇا توهان قرآن نه پڙهيو آهي؟' مون جواب ڏنو؛ 'اهو صحيح آهي،' عائشه چيو؛ 'رسول الله صلي الله عليه وسلم جا اخلاق قرآن آهن'. سعد چيو؛ 'اهو ٻڌي، مان اٿي بيٺس ۽ ڪنهن کان به ڪجهه به نه پڇندس جيستائين مان مران، پوءِ اهو منهنجي ذهن ۾ آيو، پوءِ مون پڇيو؛ 'مون کي رسول الله صلي الله عليه وسلم جي شام جي نماز بابت ٻڌايو؟' 'عائشه جواب ڏنو؛ 'ڇا توهان ڪڏهن به المزمل جو خط نه پڙهيو آهي؟' مون جواب ڏنو؛ 'اهو صحيح آهي' عائشه چيو؛ 'الله عزوجل هڪ ڀيرو هن خط جي شروعات ۾ رات جي نماز کي واجب ڪيو هو، تنهن ڪري نبي الله صلي الله عليه وسلم ۽ سندس ساٿين ان کي هڪ سال تائين قائم ڪيو، ۽ الله ان جو ڍڪ ٻارهن مهينن تائين آسمان تي رکيو جيستائين الله هن خط جي آخر ۾ راحت جي صورت ۾ نازل ڪيو، تنهن ڪري اها رات جي نماز فرض ٿيڻ کان پوءِ سنت بڻجي وئي. سعد چيو؛ 'اي ام المومنين، مون کي رسول الله صلي الله عليه وسلم جي وتر بابت ٻڌايو!' جواب آهي؛ 'اسين مسواک تيار ڪندا هئاسين ۽ ان کي پاڪ ڪندا هئاسين، ان کان پوءِ الله تعاليٰ رات جو جاڳڻ لاءِ ان کي جاڳائيندو هو. پوءِ مسواک ڪندو هو ۽ وضو ڪندو هو ۽ نو رڪعتون پڙهندو هو. هو اٺين رڪعت کان سواءِ نو رڪعتن ۾ نه ويٺو، الله جو نالو وٺندو هو، ان جي تعريف ڪندو هو ۽ ان کان دعا گهرندو هو، پوءِ اٿيو ۽ سلام نه ڪندو هو. ان کان پوءِ اٿيو ۽ نائين رڪعت ادا ڪئي. پوءِ هن الله جو ذڪر ڪيو، ان جي تعريف ڪئي ۽ ان کان دعا گهري، پوءِ بلند آواز سان سلام چيو ته جيئن اسان کيس ٻڌي سگهون. ان کان پوءِ هن ويٺي سلام ڪرڻ کان پوءِ ٻه رڪعتون پڙهيون، اهي يارهن رڪعتون آهن، اي منهنجا پٽ. جڏهن نبي الله پوڙهو ٿيو ۽ وزن وڌيڪ محسوس ڪيو، تڏهن هن ست رڪعتون وتر پڙهيون، ۽ پهرين وانگر ٻه رڪعتون پڙهيون، تنهن ڪري ان جو مطلب نو، اي منهنجا پٽ.' جيڪڏهن رسول الله صلي الله عليه وسلم نماز پڙهندا هئا، ته پوءِ پاڻ ان کي مسلسل - مسلسل - پڙهڻ پسند ڪندا هئا. جيڪڏهن پاڻ سمهي پوندا هئا يا بيمار هوندا هئا ته رات جو نه پڙهي سگهندا هئا، ته پوءِ ڏينهن ۾ ٻارهن رڪعتون پڙهندا هئا. جيتري قدر مون کي ياد آهي، نبي ڪريم صلي الله عليه وسلم ڪڏهن به هڪ رات ۾ هڪ مصحف - سڄو قرآن نه پڙهيو، نه ئي رات جو صبح تائين نماز پڙهي، ۽ نه ئي رمضان جي مهيني کان سواءِ هڪ پورو مهينو روزو رکيو. سعد چيو؛ 'ان کان پوءِ مان ابن عباس سان ملڻ ويس، پوءِ مون کيس حديث بابت ٻڌايو، ابن عباس پوءِ چيو؛ 'عيشه صحيح آهي'. جيڪڏهن مان هن وٽ ويس يا هن سان مليس، ته يقيناً مان هن سان ملندس ۽ هڪ ٻئي کي منهن ڏئي هي حديث ٻڌائيندس. سعد جاري رکيو؛ مون چيو؛ 'جيڪڏهن مون کي خبر هجي ها ته توهان هن سان نه مليا آهيو، ته مان توهان کي هي حديث نه ٻڌايان ها.' ۽ اسان کي [محمد بن المثننا] ٻڌايو آهي ته اسان کي [معذ بن هشام] مون کي [منهنجي پيءُ] [قتاده] کان [زُرَره بن ابو عُفَه] کان [سعيد بن هشام] کان ٻڌايو آهي ته هن هڪ ڀيرو پنهنجي زال کي طلاق ڏني هئي، پوءِ هو پنهنجي پسند جي زمين وڪڻڻ لاءِ مديني ويو، پوءِ هن ساڳي حديث بيان ڪئي. ۽ اسان کي [ابوبڪر بن ابو شيبه] ٻڌايو آهي ته اسان کي [محمد بن بصير] ٻڌايو آهي ته اسان کي [سعيد بن ابو عُرُبَه] ٻڌايو آهي ته اسان کي [قتاده] [زُرَره بن عُفَه] کان [سعد بن هشام] کان ٻڌايو آهي ته هن چيو ته؛ مان عبدالله بن عباس وٽ ويس ۽ ان کان وتر جي نماز بابت پڇيو، پوءِ هن حديث ۽ ان جي ڪهاڻي جو ذڪر ڪيو، ۽ پنهنجي حديث ۾، هن چيو ته؛ عائشه پڇيو؛ 'هِشام ڪير؟' مون جواب ڏنو؛ 'ابن عامر'. عائشه چيو؛ 'هو ماڻهن ۾ بهترين آهي'. عامر احد جي جنگ ۾ فوت ٿي ويو. ۽ اسان کي [اسحاق بن ابراهيم] ۽ [محمد بن رافع] ٻنهي [عبد الرزاق] کان ٻڌايو آهي اسان کي [معمر] [قتاده] کان [زُرَارَة بن عوفَ] کان ٻڌايو آهي ته [سعد بن هِشام] سندس پاڙيسري هو، پوءِ سعد کيس ٻڌايو ته هن پنهنجي زال کي طلاق ڏئي ڇڏي آهي ۽ هن حديث کي سعيد جي حديث جي معنيٰ سان بيان ڪيو، ادارت ۾ چيو ويو آهي ته؛ عائشه چيو؛ 'هِشام ڪير؟' سعد جواب ڏنو؛ 'هِشام بن عامر. عائشه جواب ڏنو؛ 'هو ماڻهن ۾ بهترين هو، هو احد جي جنگ ۾ رسول الله صلي الله عليه وسلم سان وڙهندي مارجي ويو'. ۽ حديث ۾ چيو ويو آهي ته؛ 'پوءِ حڪيم بن افلح چيو؛ 'جيڪڏهن مون کي خبر هجي ها ته توهان هن سان نه مليا آهيو، يقيناً مان توهان کي هي حديث نه ٻڌايان ها'.