Imam Ahmad : 20199
حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الْمَرْوَزِيُّ قَالَ حَدَّثَنِي هِشَامُ بْنُ يُوسُفَ فِي تَفْسِيرِ ابْنِ جُرَيْجٍ الَّذِي أَمْلَاهُ عَلَيْهِمْ أَخْبَرَنِي يَعْلَى بْنُ مُسْلِمٍ وَعَمْرُو بْنُ دِينَارٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ يَزِيدُ أَحَدُهُمَا عَلَى الْآخِرِ وَغَيْرُهُمَا قَالَ قَدْ سَمِعْتُ يُحَدِّثُهُ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ قَالَ إِنَّا لَعِنْدَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ فِي بَيْتِهِ إِذْ قَالَ سَلُونِي فَقُلْتُ أَبَا عَبَّاسٍ جَعَلَنِي اللَّهُ فِدَاءَكَ بِالْكُوفَةِ رَجُلٌ قَاصٌّ يُقَالُ لَهُ نَوْفٌ يَزْعُمُ أَنَّهُ لَيْسَ مُوسَى بَنِي إِسْرَائِيلَ أَمَّا عَمْرُو بْنُ دِينَارٍ فَقَالَ كَذَبَ عَدُوُّ اللَّهِ وَأَمَّا يَعْلَى بْنُ مُسْلِمٍ فَقَالَ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ حَدَّثَنِي أُبَيُّ بْنُ كَعْبٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ إِنَّ مُوسَى رَسُولَ اللَّهِ عَلَيْهِ السَّلَام ذَكَّرَ النَّاسَ يَوْمًا حَتَّى إِذَا فَاضَتْ الْعُيُونُ وَرَقَّتْ الْقُلُوبُ وَلَّى فَأَدْرَكَهُ رَجُلٌ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ هَلْ فِي الْأَرْضِ أَحَدٌ أَعْلَمُ مِنْكَ قَالَ لَا قَالَ فَعُتِبَ عَلَيْهِ إِذْ لَمْ يَرُدَّ الْعِلْمَ إِلَى اللَّهِ تَبَارَكَ وَتَعَالَى فَأَوْحَى اللَّهُ إِلَيْهِ إِنَّ لِي عَبْدًا أَعْلَمَ مِنْكَ قَالَ أَيْ رَبِّ وَأَنَّى قَالَ مَجْمَعُ الْبَحْرَيْنِ قَالَ أَيْ رَبِّ اجْعَلْ لِي عَلَمًا أَعْلَمُ ذَلِكَ بِهِ قَالَ لِي عَمْرٌو قَالَ حَيْثُ يُفَارِقُكَ الْحُوتُ وَقَالَ يَعْلَى خُذْ حُوتًا مَيْتًا حَيْثُ يُنْفَخُ فِيهِ الرُّوحُ فَأَخَذَ حُوتًا فَجَعَلَهُ فِي مِكْتَلٍ قَالَ لِفَتَاهُ لَا أُكَلِّفُكَ إِلَّا أَنْ تُخْبِرَنِي حَيْثُ يُفَارِقُكَ الْحُوتُ قَالَ مَا كَلَّفْتَنِي كَثِيرًا فَذَلِكَ قَوْلُهُ تَبَارَكَ وَتَعَالَى { إِذْ قَالَ مُوسَى لِفَتَاهُ } يُوشَعَ بْنِ نُونَ لَيْسَتْ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ قَالَ فَبَيْنَا هُوَ فِي ظِلِّ صَخْرَةٍ فِي مَكَانٍ ثَرْيَانٍ إِذْ تَضَرَّبَ الْحُوتُ وَمُوسَى نَائِمٌ قَالَ فَتَاهُ لَا أُوقِظُهُ حَتَّى إِذَا اسْتَيْقَظَ نَسِيَ أَنْ يُخْبِرَهُ وَتَضَرَّبَ الْحَوْتُ حَتَّى دَخَلَ الْبَحْرَ فَأَمْسَكَ اللَّهُ تَبَارَكَ وَتَعَالَى عَلَيْهِ جِرْيَةَ الْبَحْرِ حَتَّى كَأَنَّ أَثَرَهُ فِي حَجَرٍ فَقَالَ لِي عَمْرٌو وَكَأَنَّ أَثَرَهُ فِي حَجَرٍ وَحَلَّقَ إِبْهَامَيْهِ وَاللَّتَيْنِ تَلِيَانِهِمَا { لَقَدْ لَقِينَا مِنْ سَفَرِنَا هَذَا نَصَبًا } قَالَ قَدْ قَطَعَ اللَّهُ تَبَارَكَ وَتَعَالَى عَنْكَ النَّصَبَ لَيْسَتْ هَذِهِ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ فَأَخْبَرَهُ فَرَجَعَا فَوَجَدَا خَضِرًا عَلَيْهِ السَّلَام فَقَالَ لِي عُثْمَانُ بْنُ أَبِي سُلَيْمَانَ عَلَى طِنْفِسَةٍ خَضْرَاءَ عَلَى كَبِدِ الْبَحْرِ قَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ مُسَجًّى ثَوْبَهُ قَدْ جَعَلَ طَرَفَهُ تَحْتَ رِجْلَيْهِ وَطَرَفَهُ تَحْتَ رَأْسِهِ فَسَلَّمَ عَلَيْهِ مُوسَى فَكَشَفَ عَنْ وَجْهِهِ وَقَالَ هَلْ بِأَرْضِكَ مِنْ سَلَامٍ مَنْ أَنْتَ قَالَ أَنَا مُوسَى قَالَ مُوسَى بَنِي إِسْرَائِيلَ قَالَ نَعَمْ قَالَ فَمَا شَأْنُكَ قَالَ جِئْتُ لِتُعَلِّمَنِي مِمَّا عُلِّمْتَ رُشْدًا قَالَ أَمَا يَكْفِيكَ أَنَّ أَنْبَاءَ التَّوْرَاةِ بِيَدِكَ وَأَنَّ الْوَحْيَ يَأْتِيكَ يَا مُوسَى إِنَّ لِي عِلْمًا لَا يَنْبَغِي أَنْ تَعْلَمَهُ وَإِنَّ لَكَ عِلْمًا لَا يَنْبَغِي أَنْ أَعْلَمَهُ فَجَاءَ طَائِرٌ فَأَخَذَ بِمِنْقَارِهِ فَقَالَ وَاللَّهِ مَا عِلْمِي وَعِلْمُكَ فِي عِلْمِ اللَّهِ إِلَّا كَمَا أَخَذَ هَذَا الطَّائِرُ بِمِنْقَارِهِ مِنْ الْبَحْرِ حَتَّى إِذَا رَكِبَا فِي السَّفِينَةِ وَجَدَا مَعَابِرَ صِغَارًا تَحْمِلُ أَهْلَ هَذَا السَّاحِلِ إِلَى هَذَا السَّاحِلِ عَرَفُوهُ فَقَالُوا عَبْدُ اللَّهِ الصَّالِحُ فَقُلْنَا لِسَعِيدٍ خَضِرٌ قَالَ نَعَمْ لَا يَحْمِلُونَهُ بِأَجْرٍ فَخَرَقَهَا وَدَقَّ فِيهَا وَتِدًا قَالَ مُوسَى { أَخَرَقْتَهَا لِتُغْرِقَ أَهْلَهَا لَقَدْ جِئْتَ شَيْئًا إِمْرًا } قَالَ قَالَ مُجَاهِدٌ نُكْرًا { قَالَ أَلَمْ أَقُلْ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا } وَكَانَتْ الْأُولَى نِسْيَانًا وَالثَّانِيَةُ شَرْطًا وَالثَّالِثَةُ عَمْدًا { قَالَ لَا تُؤَاخِذْنِي بِمَا نَسِيتُ وَلَا تُرْهِقْنِي مِنْ أَمْرِي عُسْرًا } فَلَقِيَا غُلَامًا فَقَتَلَهُ قَالَ يَعْلَى بْنُ مُسْلِمٍ قَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ وَجَدَا غِلْمَانًا يَلْعَبُونَ فَأَخَذَ غُلَامًا كَافِرًا كَانَ ظَرِيفًا فَأَضْجَعَهُ ثُمَّ ذَبَحَهُ بِالسِّكِّينِ قَالَ { أَقَتَلْتَ نَفْسًا زَكِيَّةً } لَمْ تَعْمَلْ بِالْحِنْثِ فَانْطَلَقَا فَوَجَدَا جِدَارًا يُرِيدُ أَنْ يَنْقَضَّ فَأَقَامَهُ قَالَ سَعِيدٌ بِيَدِهِ هَكَذَا وَرَفَعَ يَدَهُ فَاسْتَقَامَ قَالَ يَعْلَى فَحَسِبْتُ أَنَّ سَعِيدًا قَالَ فَمَسَحَهُ بِيَدِهِ فَاسْتَقَامَ { قَالَ لَوْ شِئْتَ لَاتَّخَذْتَ عَلَيْهِ أَجْرًا } قَالَ سَعِيدٌ أَجْرًا نَأْكُلُهُ قَالَ وَكَانَ يَقْرَؤُهَا { وَكَانَ وَرَاءَهُمْ } وَكَانَ ابْنُ عَبَّاسٍ يَقْرَؤُهَا وَكَانَ أَمَامَهُمْ مَلِكٌ يَزْعُمُونَ عَنْ غَيْرِ سَعِيدٍ أَنَّهُ قَالَ هَذَا الْغُلَامُ الْمَقْتُولُ يَزْعُمُونَ أَنَّ اسْمَهُ جَيْسُورُ قَالَ { يَأْخُذُ كُلَّ سَفِينَةٍ غَصْبًا } وَأَرَادَ إِذَا مَرَّتْ بِهِ أَنْ يَدَعَهَا لِعَيْبِهَا فَإِذَا جَاوَزُوا أَصْلَحُوهَا فَانْتَفَعُوا بِهَا بَعْدُ مِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ سَدُّوهَا بِقَارُورَةٍ وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ بِالْقَارِ وَكَانَ أَبَوَاهُ مُؤْمِنَيْنِ وَكَانَ كَافِرًا { فَخَشِينَا أَنْ يُرْهِقَهُمَا طُغْيَانًا وَكُفْرًا } فَيَحْمِلُهُمَا حُبُّهُ عَلَى أَنْ يُتَابِعَاهُ عَلَى دِينِهِ { فَأَرَدْنَا أَنْ يُبْدِلَهُمَا رَبُّهُمَا خَيْرًا مِنْهُ زَكَاةً وَأَقْرَبَ رُحْمًا } هُمَا بِهِ أَرْحَمُ مِنْهُمَا بِالْأَوَّلِ الَّذِي قَتَلَهُ خَضِرٌ وَزَعَمَ غَيْرُ سَعِيدٍ أَنَّهُمَا قَالَا جَارِيَةٌ وَأَمَّا دَاوُدُ بْنُ أَبِي عَاصِمٍ فَقَالَ عَنْ غَيْرِ وَاحِدٍ إِنَّهَا جَارِيَةٌ وَبَلَغَنِي عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ أَنَّهَا جَارِيَةٌ وَوَجَدْتُهُ فِي كِتَابِ أَبِي عَنْ يَحْيَى بْنِ مَعِينٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ يُوسُفَ مِثْلَهُ
Na taʻu mai e [Abdullah bin Ibrahim Al Marwazi] ia i matou, o lana tala lea; Na taʻu mai e [Hisham bin Yusuf] ia te aʻu i le faʻamatalaga a [Ibn Juraij] lea na ia faitauina atu ia i latou, na taʻu mai e [Ya'la bin Muslim] ia te aʻu, ma [Amru bin Dinar] mai ia [Said bin Jubair] - o le tasi oi laʻua na faʻaopoopoina i le isi ma e ese mai ia i laʻua uma - na ia fai mai; Na ou faʻalogo ia te ia o faʻamatala mai ia Saʻid bin Jubair na ia fai mai; 'A o matou i ai ma [Abdullah bin Abbas] i lona fale, na ia fai mai; 'Fesili mai ia te aʻu,' na ou fai atu ai, 'O Abu Abbas, ia faia e Allah ia te aʻu ma au togiola. I Kufa sa i ai se tagata na faʻamatala tala - o se faufautua - e igoa ia Nauf, na ia manatu o lē na alu e saili le poto e le o Mose mai le fanauga a Isaraelu? ' Na fai mai [Amru bin Dinar]; 'Ua pepelo le fili o Allah! ', a o fai mai [Ya'la bin Muslim]; Na fai mai [Ibn Abbas]; 'Na taʻu mai e [Ubay bin Ka'b] ia te aʻu, na ia fai mai; ‘Na saunoa le Avefeau a Allah (ia ia te ia le filemu ma faamanuiaga a Allah); ‘I se tasi taimi, na saunoa ai Mose, le avefeau a Allah, i luma o lona nuu seia oo ina tafe ifo loimata ma gatete le la, ona alu ese lea o ia. Ona feiloai lea o ia ma se tagata, ma fai atu le tagata; ‘Le Avefeau a Allah, pe i ai ea se tasi i le lalolagi e sili atu lona atamai nai lo oe?’ Na tali atu Mose, ‘Leai’. Na faaauau e le Avefeau a Allah lana tala; ‘O lea na tuuaia ai o ia ina ua ia le toe faafoi atu lena malamalama ia Allah Tabaaraka Wa Ta’ala, ona faaali mai lea e Allah; ‘E moni, o loo ia te au se auauna e sili atu lona atamai nai lo oe’. Na fesili atu Mose, ‘Le Alii e, o fea o i ai o ia?’ Na tali atu Allah; ‘I le feiloaiga i le va o sami e lua’. Ona faamoemoe lea o Mose, ‘Le Alii e, aumai ia te au se faailoga e mafai ona ou faaaogaina e feiloai ai ma ia’. Na fai mai Ubay; Na fai mai Amru ia te au, ‘Na ta’ua e le Avefeau a Allah; ‘O le nofoaga e leiloa ai i’a’. A o ta’ua e Ya’la, ‘Ave se i’a mate e mafai ona manavaina i ai’. Ona ave lea e Mose le i’a ma tuu i totonu o le ato, ona fai atu lea o ia i lana auauna, ‘Ou te le avega ia te oe se’i vagana ua e ta’u mai ia te a’u po o fea na mou atu ai le i’a ia te oe’. Na ia tali atu, ‘E te le avega tele ia te a’u’. O le uiga lea o le afioga a le Atua; ‘Ma ina ua tautala atu Mose i lana auauna, o Yusya’ bin Nun’. Na ta’ua e [Said bin Jubair], ‘Ina ua i luga o se papa tele, na gatete le i’a, a o moe Mose’. Na fai atu foi lana auauna; ‘Ou te le fafaguina o ia’. Seia oo ina ala Mose, na galo i lana auauna ona ta’u atu ia te ia se tala. A o fealualua’i le i’a seia oo ina ulufale i le sami. Ona taofi lea e le Atua galu i luga o le vai o le sami ina ia pei o i’a muamua o loo i luga o papa. Na ta’u mai e [Amru] ia te a’u, ‘E pei o le muamua o loo i luga o papa’. -ona ia faataamilomilo lea o ona limamatua ma tamatamailima e lua ina ua mavae lena-. ‘-Aumai iinei a matou meaai; e moni ua matou lagona le vaivai ona o la matou malaga -’ -Qs. Al Kahfi; 62-. Na fai mai lana auauna; ‘E moni lava ua aveese e Allah lenei vaivai mai ia te oe’. -ae o lenei tala e le mai ia Sa’id bin Jubair-. Ona logoina lea e le auauna ia Mose -ua mou atu le i’a-, ona toe foi lea o le toalua seia oo ina la feiloai ma Hidlir Alaihis Salam’. Fai mai Ubay; Na ta’u mai e Uthman bin Sulaiman ia te a’u, ‘Na ofuina e Khidrir se ofu lanumeamata i le ogatotonu o le sami’. A o fai mai Sa’id bin Jubair, ‘Faatasi ai ma se ofu ua teuteuina, o ona pito na ia faia i ona vae e lua ma isi pito i le vaega pito i lalo o lona ulu. Ona faafeiloai atu lea o ia e Mose a o faaalia ona foliga -Khidrir-. Fai mai Khidrir; ‘E i ai ea se faafeiloaiga i lou atunuu? O ai oe?’ Na tali atu Mose, ‘O a’u o Musa’. Na toe fesili atu Khidrir, ‘Musa Bani Isaraelu?’ Na tali atu Mose, ‘Ioe’. Na toe fesili atu Khidrir, ‘O le a la lou manaoga?’ Na tali atu Mose, ‘Ua ou sau ina ia e aoaoina a’u i le taiala ua aoaoina ai oe’. Fai mai Khidrir; ‘Mose e, e le lava ea tala fou o le Torah mo oe, a o fa’aaliga o lo’o o’o mai pea ia te oe? E moni, o lo’u iloa e te le mafaia ona pulea, ma o lo’u iloa e te le mafaia ona pulea’. Ona sau lea o se manu ma inu le vai o le sami. Fai mai Khidr; ‘Ia Allah, o lo’u iloa ma lou iloa e le fa’aitiitia ai le tele o le iloa o Allah, se’i vagana ua inuina e lenei manu le vai o le sami’. Ona savavali lea o i la’ua i le talafatai se’ia o’o ina la maua se va’a la’ititi o lo’o aveina pasese i le isi matafaga. Ma sa mafai ona la iloa Khidr. Fai mai i la’ua; ‘O le auauna amiotonu lenei a Allah!’ Sa ma fesili atu ia Sa’id, ‘O Khidr ea lena?’ Sa ia tali mai, ‘Ioe, sa latou avatu ia te ia se tietiega e aunoa ma se totogi’. Ae ona faia lea e Khidr se pu i le va’a se’ia o’o ina fai mai Mose; ‘-Aisea na outou faia ai se pu i le va’a ma fa’amalelemo ai ona pasese? ‘E moni, ua outou faia se mea sese tele-’ -Qs. Al Kahfi; 71-. Fai mai le fa’amatala; ‘Na ta’ua e Mujahid le upu ‘Nukra’ - fa’aleagaina-’. '-Na tali atu Khidr; 'Ou te le'i fai atu ea; 'E moni, e te le onosai lava ia te a'u-' -Qs. Al Kahfi; 72-. O le muamua e mafua mai i le galo, o le lona lua e iai ona tuutuuga ma o le lona tolu e mafua mai i le faamoemoe'. Fai mai Mose; -'Aua e te faasalaina a'u ona o lo'u galo ma aua e te faamamafaina a'u i so o se faigata i a'u mataupu-' -Qs. Al Kahfi; 73-. Ina ua feiloai le toalua ma se tamaitiiti, ona fasiotia lea o ia e Khidr. Fai mai Ya'la bin Muslim; Na ta'ua e Said bin Jubair, 'Na feiloai le toalua ma se tamaitiiti laitiiti sa taalo, ma o ia o se tagata e le talitonu i le Atua, o lea na pu'eina ai o ia e Khidr ma fasiotia o ia i se naifi. Fai mai Mose; 'Aisea na e fasiotia ai se agaga mama, ae le ona ua ia fasiotia se isi tagata? E moni ua e faia se mea leaga'. Ona la o ai lea; se’ia oo ina la taunuu uma i tagata o se taulaga, sa la talosaga atu i tagata o lena taulaga e faafiafia i la’ua ae sa le’i mananao tagata o lena taulaga e faafiafia i la’ua, ona la maua lea i lena taulaga se pa o se fale ua toetoe lava a pa’u’ū, o lea na siitia ai e Khidrir le pa’u’. Fai mai Said ma se fa’ailoga o lona lima fa’apenei - na ia si’itia ona lima e lua - se’ia tu sa’o’. A o fai mai Ya’la; ‘Ou te manatu na fai mai Said, ‘Ona mili lea o ia i lona lima se’ia tu sa’o le pa’u’. Fai mai Mose; -‘Afai e te mana’o ai, e mautinoa lava e mafai ona e ave se totogi mo lea-’ -Qs. Al Kahfi; 77-. Fai mai Said, ‘O lona uiga, o se totogi e mafai ona tatou fa’aaogaina e ‘ai ai’. Ma sa faitau Said i upu 'WA KAANA WARAA`AHUM - auā o loʻo i o latou tua-, aʻo faitau Ibnu Abbas i upu 'WA KAANA AMAAMAHUM MALIK - auā o loʻo i o latou luma se tupu- - latou te manatu e faʻaopoopo i le tala a Said ina ua faʻaigoaina le tamaitiiti na fasiotia o Jaisur, auā o loʻo i o latou luma se tupu na faoa uma atolaau ma sa manaʻo Khidir afai e pasia e le tupu ona tuʻuina lea e le tupu ona o loʻo i ai le faʻaleagaina, seʻia maeʻa ona latou faʻaauauina la latou malaga, e mafai ona latou toe foʻi e toe faʻaleleia seʻia aoga toe foʻi mai. O loʻo i ai se manatu latou te faʻapipiʻiina i se fagu, o loʻo i ai se manatu latou te faʻapipiʻiina i le tar. A o le tamaititi, o ona mātua uma e toʻalua o ni tagata talitonu, aʻo ia o se tagata e le talitonu, o lea matou te popole ai neʻi ia faʻamalosia ona mātua uma e toʻalua e se ese ma le le talitonu, ina ia taʻitaʻia ai i laʻua e le alofa i le tamaititi e mulimuli i lana lotu -tamaiti-. O lea na manaʻo ai Khidlir e sui o ia e le Atua i se tamaititi e sili atu, e sili atu le mama, ma e sili atu le alofa, ma o lo latou alofa ia te ia na sili atu nai lo le alofa i le tamaititi na fasiotia e Khidir. Ma e ese mai ia Said, sa ia manatu o i la’ua uma - o Said ma Ibn Abbas - na fai mai o le sui o le tamaititi na fasiotia e Khidr o se teine pologa. I le taimi nei, na fai mai ai Dawud bin Asim mai le sili atu ma le tasi punaoa; 'E moni, o ia - o le sui o le tamaititi na fasiotia e Khidr - o se teine pologa.' Ma ua oo mai ia te a’u mai ia [Said bin Jubair] o ia o se teine pologa, ma na ou maua mai tusitusiga a lo’u tama mai ia [Yahya bin Ma'in] mai ia [Hisham bin Yusuf] faapena.'