इमाम अहमद : 20198

حَدَّثَنِي أَبُو بَكْرٍ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي شَيْبَةَ حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُوسَى عَنْ إِسْرَائِيلَ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ كُنَّا عِنْدَهُ فَقَالَ الْقَوْمُ إِنَّ نَوْفًا الشَّامِيَّ يَزْعُمُ أَنَّ الَّذِي ذَهَبَ يَطْلُبُ الْعِلْمَ لَيْسَ مُوسَى بَنِي إِسْرَائِيلَ وَكَانَ ابْنُ عَبَّاسٍ مُتَّكِئًا فَاسْتَوَى جَالِسًا فَقَالَ كَذَلِكَ يَا سَعِيدُ قُلْتُ نَعَمْ أَنَا سَمِعْتُهُ يَقُولُ ذَاكَ فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ كَذَبَ نَوْفٌ حَدَّثَنِي أُبَيُّ بْنُ كَعْبٍ أَنَّهُ سَمِعَ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَقُولُ رَحْمَةُ اللَّهِ عَلَيْنَا وَعَلَى صَالِحٍ رَحْمَةُ اللَّهِ عَلَيْنَا وَعَلَى أَخِي عَادٍ ثُمَّ قَالَ إِنَّ مُوسَى عَلَيْهِ السَّلَام بَيْنَا هُوَ يَخْطُبُ قَوْمَهُ ذَاتَ يَوْمٍ إِذْ قَالَ لَهُمْ مَا فِي الْأَرْضِ أَحَدٌ أَعْلَمُ مِنِّي وَأَوْحَى اللَّهُ تَبَارَكَ وَتَعَالَى إِلَيْهِ أَنَّ فِي الْأَرْضِ مَنْ هُوَ أَعْلَمُ مِنْكَ وَآيَةُ ذَلِكَ أَنْ تُزَوَّدَ حُوتًا مَالِحًا فَإِذَا فَقَدْتَهُ فَهُوَ حَيْثُ تَفْقِدُهُ فَتَزَوَّدَ حُوتًا مَالِحًا فَانْطَلَقَ هُوَ وَفَتَاهُ حَتَّى إِذَا بَلَغَ الْمَكَانَ الَّذِي أُمِرُوا بِهِ فَلَمَّا انْتَهَوْا إِلَى الصَّخْرَةِ انْطَلَقَ مُوسَى يَطْلُبُ وَوَضَعَ فَتَاهُ الْحُوتَ عَلَى الصَّخْرَةِ وَاضْطَرَبَ فَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ سَرَبًا قَالَ فَتَاهُ إِذَا جَاءَ نَبِيُّ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ حَدَّثْتُهُ فَأَنْسَاهُ الشَّيْطَانُ فَانْطَلَقَا فَأَصَابَهُمْ مَا يُصِيبُ الْمُسَافِرَ مِنْ النَّصَبِ وَالْكَلَالِ وَلَمْ يَكُنْ يُصِيبُهُ مَا يُصِيبُ الْمُسَافِرَ مِنْ النَّصَبِ وَالْكَلَالِ حَتَّى جَاوَزَ مَا أُمِرَ بِهِ فَقَالَ مُوسَى لِفَتَاهُ { آتِنَا غَدَاءَنَا لَقَدْ لَقِينَا مِنْ سَفَرِنَا هَذَا نَصَبًا } قَالَ لَهُ فَتَاهُ يَا نَبِيَّ اللَّهِ { أَرَأَيْتَ إِذْ أَوَيْنَا إِلَى الصَّخْرَةِ فَإِنِّي نَسِيتُ } أَنْ أُحَدِّثَكَ { وَمَا أَنْسَانِيهُ إِلَّا الشَّيْطَانُ } { فَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ سَرَبًا } { قَالَ ذَلِكَ مَا كُنَّا نَبْغِ } فَرَجَعَا عَلَى آثَارِهِمَا قَصَصًا يَقُصَّانِ الْأَثَرَ حَتَّى إِذَا انْتَهَيَا إِلَى الصَّخْرَةِ فَأَطَافَ بِهَا فَإِذَا هُوَ مُسَجًّى بِثَوْبٍ لَهُ فَسَلَّمَ عَلَيْهِ فَرَفَعَ رَأْسَهُ فَقَالَ لَهُ مَنْ أَنْتَ قَالَ مُوسَى قَالَ مَنْ مُوسَى قَالَ مُوسَى بَنِي إِسْرَائِيلَ قَالَ أُخْبِرْتُ أَنَّ عِنْدَكَ عِلْمًا فَأَرَدْتُ أَنْ أَصْحَبَكَ { قَالَ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا } { قَالَ سَتَجِدُنِي إِنْ شَاءَ اللَّهُ صَابِرًا وَلَا أَعْصِي لَكَ أَمْرًا } قَالَ فَكَيْفَ تَصْبِرُ عَلَى مَا لَمْ تُحِطْ بِهِ خُبْرًا قَالَ قَدْ أُمِرْتُ أَنْ أَفْعَلَهُ { قَالَ سَتَجِدُنِي إِنْ شَاءَ اللَّهُ صَابِرًا } { قَالَ فَإِنْ اتَّبَعْتَنِي فَلَا تَسْأَلْنِي عَنْ شَيْءٍ حَتَّى أُحْدِثَ لَكَ مِنْهُ ذِكْرًا فَانْطَلَقَا حَتَّى إِذَا رَكِبَا فِي السَّفِينَةِ } خَرَجَ مَنْ كَانَ فِيهَا وَتَخَلَّفَ لِيَخْرِقَهَا قَالَ فَقَالَ لَهُ مُوسَى تَخْرِقُهَا لِتُغْرِقَ أَهْلَهَا { لَقَدْ جِئْتَ شَيْئًا إِمْرًا } { قَالَ أَلَمْ أَقُلْ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا قَالَ لَا تُؤَاخِذْنِي بِمَا نَسِيتُ وَلَا تُرْهِقْنِي مِنْ أَمْرِي عُسْرًا } فَانْطَلَقَا حَتَّى إِذَا أَتَوْا عَلَى غِلْمَانٍ يَلْعَبُونَ عَلَى سَاحِل الْبَحْرِ وَفِيهِمْ غُلَامٌ لَيْسَ فِي الْغِلْمَانِ غُلَامٌ أَنْظَفَ يَعْنِي مِنْهُ فَأَخَذَهُ فَقَتَلَهُ فَنَفَرَ مُوسَى عَلَيْهِ السَّلَام عِنْدَ ذَلِكَ وَقَالَ { أَقَتَلْتَ نَفْسًا زَكِيَّةً بِغَيْرِ نَفْسٍ لَقَدْ جِئْتَ شَيْئًا نُكْرًا قَالَ أَلَمْ أَقُلْ لَكَ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا } قَالَ فَأَخَذَتْهُ ذَمَامَةٌ مِنْ صَاحِبِهِ وَاسْتَحَى فَقَالَ { إِنْ سَأَلْتُكَ عَنْ شَيْءٍ بَعْدَهَا فَلَا تُصَاحِبْنِي قَدْ بَلَغْتَ مِنْ لَدُنِّي عُذْرًا فَانْطَلَقَا حَتَّى إِذَا أَتَيَا أَهْلَ قَرْيَةٍ } لِئَامًا { اسْتَطْعَمَا أَهْلَهَا } وَقَدْ أَصَابَ مُوسَى عَلَيْهِ السَّلَام جَهْدٌ فَلَمْ يُضَيِّفُوهُمَا { فَوَجَدَا فِيهَا جِدَارًا يُرِيدُ أَنْ يَنْقَضَّ فَأَقَامَهُ } قَالَ لَهُ مُوسَى مِمَّا نَزَلَ بِهِمْ مِنْ الْجَهْدِ { لَوْ شِئْتَ لَاتَّخَذْتَ عَلَيْهِ أَجْرًا قَالَ هَذَا فِرَاقُ بَيْنِي وَبَيْنِكَ } فَأَخَذَ مُوسَى عَلَيْهِ السَّلَام بِطَرَفِ ثَوْبِهِ فَقَالَ حَدِّثْنِي فَقَالَ { أَمَّا السَّفِينَةُ فَكَانَتْ لِمَسَاكِينَ يَعْمَلُونَ فِي الْبَحْرِ } { وَكَانَ وَرَاءَهُمْ مَلِكٌ يَأْخُذُ كُلَّ سَفِينَةٍ غَصْبًا } فَإِذَا مَرَّ عَلَيْهَا فَرَآهَا مُنْخَرِقَةً تَرَكَهَا وَرَقَّعَهَا أَهْلُهَا بِقِطْعَةِ خَشَبَةٍ فَانْتَفَعُوا بِهَا وَأَمَّا الْغُلَامُ فَإِنَّهُ كَانَ طُبِعَ يَوْمَ طُبِعَ كَافِرًا وَكَانَ قَدْ أُلْقِيَ عَلَيْهِ مَحَبَّةٌ مِنْ أَبَوَيْهِ وَلَوْ أَطَاعَاهُ لَأَرْهَقَهُمَا { طُغْيَانًا وَكُفْرًا } { فَأَرَدْنَا أَنْ يُبْدِلَهُمَا رَبُّهُمَا خَيْرًا مِنْهُ زَكَاةً وَأَقْرَبَ رُحْمًا } وَوَقَعَ أَبُوهُ عَلَى أُمِّهِ فَعَلِقَتْ فَوَلَدَتْ مِنْهُ خَيْرًا مِنْهُ زَكَاةً وَأَقْرَبَ رُحْمًا { وَأَمَّا الْجِدَارُ فَكَانَ لِغُلَامَيْنِ يَتِيمَيْنِ فِي الْمَدِينَةِ وَكَانَ تَحْتَهُ كَنْزٌ لَهُمَا وَكَانَ أَبُوهُمَا صَالِحًا فَأَرَادَ رَبُّكَ أَنْ يَبْلُغَا أَشُدَّهُمَا وَيَسْتَخْرِجَا كَنْزَهُمَا رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ وَمَا فَعَلْتُهُ عَنْ أَمْرِي ذَلِكَ تَأْوِيلُ مَا لَمْ تَسْطِعْ عَلَيْهِ صَبْرًا }

मला [अबू बक्र अब्दुल्ला बिन मुहम्मद बिन अबू शयाबाह] यांनी सांगितले की त्यांनी आम्हाला [उबैदुल्ला बिन मूसा] यांच्याकडून, [इस्राईल] यांच्याकडून, [अबू इशाक] यांच्याकडून, [सा'द बिन जुबैर] यांच्याकडून [इब्न अब्बास] म्हणाले, "जेव्हा आम्ही इब्न अब्बास यांच्या सोबत होतो, तेव्हा अचानक काही लोकांनी म्हटले, 'खरोखरच, नौफ अल-शामी असा विचार करतो की ज्ञान मिळवण्यासाठी गेलेला व्यक्ती इस्राएलचा मुसा नव्हता?' त्या क्षणी इब्न अब्बास आडवे झुकलेले होते, पण ते सरळ बसले आणि म्हणाले, '(हे) बरोबर आहे का, ऐ सा'द?' मी उत्तर दिले, 'होय. मी त्याला असे म्हणताना ऐकले." त्यानंतर इब्न अब्बास म्हणाले, "नौफने खोटं बोललं आहे; [उबाय बिन का'ब] यांनी मला सांगितले की त्यांनी पैगंबर (सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम) यांना असे म्हणताना ऐकले: 'अल्लाह आमच्यावर आणि त्या धर्मनिष्ठ पैगंबरावर आपली कृपा करो, आणि ती आमच्यावर आणि माझ्या भाऊ 'आद' यांच्यावरही करो.' मग त्याने सांगितले: 'खरोखर, एकदा मूसा (सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम) यांनी आपल्या लोकांसमोर भाषण केले आणि म्हणाले, "नक्कीच, मी पृथ्वीवरील सर्वात शहाणा माणूस आहे." तेव्हा अल्लाह, त्याची स्तुती आणि महिमा होवो, यांनी त्यांना प्रकट केले, "खरोखर, पृथ्वीवर तुझ्यापेक्षा अधिक शहाणा एक माणूस आहे. त्याला शोधण्यासाठी मार्गदर्शक म्हणून, तुझ्यासोबत एक समुद्री मासा घे; जर तो मासा हरला, तर तो जिथे असेल तेथेच तो आहे.' म्हणून मूसा (सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम) यांनी एक मासा सोबत घेतला आणि आपल्या सेवकासह त्या ठिकाणी चालत गेले, जिथे त्यांना जाण्याचे निर्देश देण्यात आले होते, आणि ते एका मोठ्या खडकाजवळ पोहोचले. मूसा खिद्र (अलैहि सल्लम) यांना शोधण्यासाठी गेले. दरम्यान, त्याचा सेवक त्या मोठ्या खडकावर मासे ठेवतो; मासे धडपडतो आणि समुद्रात पडतो. त्याचा सेवक स्वतःशी म्हणतो, 'जर अल्लाहचे पैगंबर (मोहम्मद), ज्यांच्यावर शांति असो, आले, तर मी त्यांना (गमावलेल्या मासेबद्दल) सांगेन.' पण शैतानाने त्याला विसरून घातले. ते दोघे पुढे चालत गेले, जोपर्यंत त्यांना एक प्रवासी (जो थकलेला असतो) जे शोधतो ते सापडले. मूसा यांनी आपल्या सेवकाला म्हटले, '(आमचे अन्न आण; खरोखरच, आम्ही या प्रवासामुळे थकले आहोत)' (कुरआन 18:62). त्याच्या सेवकाने त्याला म्हटले, 'अरे अल्लाहच्या पैगंबर, '(तुम्हाला आठवतं का जेव्हा आपण त्या खडकाला आश्रय घेतला होता? खरंच, मी मासाबद्दल सांगायचं विसरलो, आणि मला ते सांगायला विसरण्यास फक्त शैतानानेच प्रवृत्त केलं, आणि तो मासा अतिशय विचित्र पद्धतीने समुद्रात गेला.)' मोशे म्हणाले: "हीच ती जागा आहे जी आपण शोधत होतो." मग ते दोघे परतले, आपल्या मूळ मार्गावरून परतत' (कुरआन 18:63–64). मग ते दोघे परतले, आपल्या मूळ मार्गावरून परतत, जोपर्यंत ते एका मोठ्या खडकाजवळ पोहोचले, जिथे मूसा यांनी त्याभोवती फेरफटका मारला. मग मूसा यांना एक टोपी घातलेला माणूस भेटला; मूसा यांनी त्याला अभिवादन केले, आणि त्यानेही अभिवादन परत केले. त्या माणसाने विचारले, 'तू कोण आहेस?' मूसा म्हणाले, 'मूसा.' त्या माणसाने पुन्हा विचारले, 'कोणता मूसा?' मूसा म्हणाले, 'इस्त्राएलचा मूसा.' मूसा म्हणाले, 'मी ऐकले आहे की तुझ्याकडे ज्ञान आहे, त्यामुळे मी तुझ्यासोबत येऊ इच्छितो.' खिद्र म्हणाले, 'खरोखर, तू माझ्यासोबत कधीच संयमाने राहू शकणार नाहीस.' मोशे म्हणाले: "ईश्वराची इच्छा असेल, तर तुम्हाला मी एक संयमी माणूस म्हणून सापडेन, आणि मी कोणत्याही गोष्टीत तुमचा विरोध करणार नाही." खिद्र म्हणाले, "ज्या गोष्टीबद्दल तुम्हाला पुरेशी माहिती नाही, त्याबद्दल तुम्ही कसे संयम ठेवू शकता?" मोशे म्हणाले, "मला तसे करण्याचे आदेश देण्यात आले आहेत. म्हणून, अल्लाहच्या परवानगीने, तुम्हाला मी एक संयमी माणूस म्हणून आढळेल." खिद्र म्हणाले: "जर तुम्ही माझा पाठपुरावा करत असाल, तर मी स्वतः तुम्हाला ते समजावून सांगेपर्यंत मला कोणत्याही गोष्टीबद्दल विचारू नका." मग दोघे निघाले, आणि जेव्हा ते बोटीवर चढले, तेव्हा त्यातून एक माणूस बाहेर आला. दरम्यान, खिदर मागे सरकले आणि त्यांनी बोटीत एक छिद्र केले. तेव्हा मूसा म्हणाले, "तुम्ही बोटीत छिद्र का केले, ज्यामुळे तिचे प्रवासी बुडून गेले? खरोखरच, तू एक मोठी चूक केली आहेस." खिद्र म्हणाला, "मी तुला सांगितले नव्हते का: 'खरोखरच, तू माझ्याशी कधीच संयम ठेवणार नाहीस'?" मूसा म्हणाले, "माझ्या विस्मृतीसाठी मला शिक्षा करू नकोस, आणि माझ्या कामात मला कोणताही त्रास देऊ नकोस." ते दोघे पुढे चालत गेले, तोपर्यंत ते किनाऱ्यावर खेळत असलेल्या मुलांच्या एका गटाजवळ पोहोचले, आणि त्यांच्यात एकटाच उभा असलेला एक मुलगा होता. खिद्रने त्याला पकडून ठार मारले, तेव्हा मोशे लगेच त्याच्याकडे धावत गेले आणि म्हणाले, 'तुम्ही एका निरपराध जिवाला का मारले, ज्याने कोणालाही मारलेले नाही? खरोखरच, तुम्ही एक घोर कर्म केले आहे.' खिद्र म्हणाला: "मी तुला आधीच सांगितले नव्हते का की तू माझ्यासोबत सहन करू शकणार नाहीस?" मूसा लाजून म्हणाला: "जर मी यानंतर तुला काहीही विचारले, तर मला तुझ्यासोबत येऊ देऊ नकोस; तू मला पुरेशी कारणे दिली आहेत." मग ते दोघेही चालत चालत एका गावातील लोकांकडे पोहोचले; त्यांनी त्या गावातील लोकांकडे आदरातिथ्यासाठी विचारले, परंतु त्यांनी त्यांना पाहुणचार देण्यास नकार दिला. मग त्यांना त्या गावात एक घर दिसले ज्याची भिंत कोसळण्याच्या काठावर होती, तेव्हा खिद्रने ती भिंत दुरुस्त केली. मूसा म्हणाले: "जर तुला हवे असते, तर त्याबद्दल पैसे घेऊ शकले असतेस." खिद्र म्हणाले: "हीच ती जागा आहे जिथे आपला मार्ग वेगळा होतो. "मी तुला त्या कृत्यांचे कारण समजावून सांगणार आहे ज्यांचे साक्षीदार होणे तुझ्यासाठी सहन करणे शक्य नव्हते." मूसा यांनी आपला पगडी उचलली आणि म्हणाले, "सांग!" त्या जहाजाबाबत, ते काही गरीब माणसांचे होते जे समुद्रात काम करत होते, आणि मी ते खराब करण्याचा मानस ठेवला होता, कारण त्यांच्या समोरचा राजा प्रत्येक जहाज जप्त करायचा. त्या मुलाच्या बाबतीत, त्याचे पालक श्रद्धाळू होते, आणि आम्हाला भीती वाटली की तो आपल्या पालकांना मार्गभ्रष्ट करून अविश्वासाकडे नेईल. आणि आम्ही इच्छित होतो की त्यांचा प्रभू त्यांना त्याऐवजी दुसरा मुलगा देईल, जो स्वभावाने त्यापेक्षा अधिक पवित्र आणि पालकांबद्दल अधिक प्रेमळ असेल. त्या घराच्या भिंतीबद्दल तर ती शहरातील दोन अनाथ मुलांची होती, आणि तिच्याखाली दोघांसाठी ठेवलेली खजिन्याची पेटी होती; त्यांचा वडील एक धर्मनिष्ठ माणूस होता, म्हणून तुमच्या प्रभूने हे ठरवले की ते प्रौढत्वात पोहोचल्यावर त्यांचा खजिना ते स्वतः उचलतील, हे तुमच्या प्रभूची कृपा म्हणून; आणि मी हे माझ्या स्वतःच्या इच्छेने केले नाही. अशाच हेतूने मी हे केले, ज्यासाठी तुम्ही धीर धरू शकत नव्हता."