Nabi Ismail berperan membawakan batu untuk dipasang oleh Nabi Ibrahim sambil mereka terus berdoa
Imam Bukhari : 3114
حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ حَدَّثَنَا أَبُو عَامِرٍ عَبْدُ الْمَلِكِ بْنُ عَمْرٍو قَالَ حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ نَافِعٍ عَنْ كَثِيرِ بْنِ كَثِيرٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمَا قَالَ لَمَّا كَانَ بَيْنَ إِبْرَاهِيمَ وَبَيْنَ أَهْلِهِ مَا كَانَ خَرَجَ بِإِسْمَاعِيلَ وَأُمِّ إِسْمَاعِيلَ وَمَعَهُمْ شَنَّةٌ فِيهَا مَاءٌ فَجَعَلَتْ أُمُّ إِسْمَاعِيلَ تَشْرَبُ مِنْ الشَّنَّةِ فَيَدِرُّ لَبَنُهَا عَلَى صَبِيِّهَا حَتَّى قَدِمَ مَكَّةَ فَوَضَعَهَا تَحْتَ دَوْحَةٍ ثُمَّ رَجَعَ إِبْرَاهِيمُ إِلَى أَهْلِهِ فَاتَّبَعَتْهُ أُمُّ إِسْمَاعِيلَ حَتَّى لَمَّا بَلَغُوا كَدَاءً نَادَتْهُ مِنْ وَرَائِهِ يَا إِبْرَاهِيمُ إِلَى مَنْ تَتْرُكُنَا قَالَ إِلَى اللَّهِ قَالَتْ رَضِيتُ بِاللَّهِ قَالَ فَرَجَعَتْ فَجَعَلَتْ تَشْرَبُ مِنْ الشَّنَّةِ وَيَدِرُّ لَبَنُهَا عَلَى صَبِيِّهَا حَتَّى لَمَّا فَنِيَ الْمَاءُ قَالَتْ لَوْ ذَهَبْتُ فَنَظَرْتُ لَعَلِّي أُحِسُّ أَحَدًا قَالَ فَذَهَبَتْ فَصَعِدَتْ الصَّفَا فَنَظَرَتْ وَنَظَرَتْ هَلْ تُحِسُّ أَحَدًا فَلَمْ تُحِسَّ أَحَدًا فَلَمَّا بَلَغَتْ الْوَادِيَ سَعَتْ وَأَتَتْ الْمَرْوَةَ فَفَعَلَتْ ذَلِكَ أَشْوَاطًا ثُمَّ قَالَتْ لَوْ ذَهَبْتُ فَنَظَرْتُ مَا فَعَلَ تَعْنِي الصَّبِيَّ فَذَهَبَتْ فَنَظَرَتْ فَإِذَا هُوَ عَلَى حَالِهِ كَأَنَّهُ يَنْشَغُ لِلْمَوْتِ فَلَمْ تُقِرَّهَا نَفْسُهَا فَقَالَتْ لَوْ ذَهَبْتُ فَنَظَرْتُ لَعَلِّي أُحِسُّ أَحَدًا فَذَهَبَتْ فَصَعِدَتْ الصَّفَا فَنَظَرَتْ وَنَظَرَتْ فَلَمْ تُحِسَّ أَحَدًا حَتَّى أَتَمَّتْ سَبْعًا ثُمَّ قَالَتْ لَوْ ذَهَبْتُ فَنَظَرْتُ مَا فَعَلَ فَإِذَا هِيَ بِصَوْتٍ فَقَالَتْ أَغِثْ إِنْ كَانَ عِنْدَكَ خَيْرٌ فَإِذَا جِبْرِيلُ قَالَ فَقَالَ بِعَقِبِهِ هَكَذَا وَغَمَزَ عَقِبَهُ عَلَى الْأَرْضِ قَالَ فَانْبَثَقَ الْمَاءُ فَدَهَشَتْ أُمُّ إِسْمَاعِيلَ فَجَعَلَتْ تَحْفِزُ قَالَ فَقَالَ أَبُو الْقَاسِمِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ لَوْ تَرَكَتْهُ كَانَ الْمَاءُ ظَاهِرًا قَالَ فَجَعَلَتْ تَشْرَبُ مِنْ الْمَاءِ وَيَدِرُّ لَبَنُهَا عَلَى صَبِيِّهَا قَالَ فَمَرَّ نَاسٌ مِنْ جُرْهُمَ بِبَطْنِ الْوَادِي فَإِذَا هُمْ بِطَيْرٍ كَأَنَّهُمْ أَنْكَرُوا ذَاكَ وَقَالُوا مَا يَكُونُ الطَّيْرُ إِلَّا عَلَى مَاءٍ فَبَعَثُوا رَسُولَهُمْ فَنَظَرَ فَإِذَا هُمْ بِالْمَاءِ فَأَتَاهُمْ فَأَخْبَرَهُمْ فَأَتَوْا إِلَيْهَا فَقَالُوا يَا أُمَّ إِسْمَاعِيلَ أَتَأْذَنِينَ لَنَا أَنْ نَكُونَ مَعَكِ أَوْ نَسْكُنَ مَعَكِ فَبَلَغَ ابْنُهَا فَنَكَحَ فِيهِمْ امْرَأَةً قَالَ ثُمَّ إِنَّهُ بَدَا لِإِبْرَاهِيمَ فَقَالَ لِأَهْلِهِ إِنِّي مُطَّلِعٌ تَرِكَتِي قَالَ فَجَاءَ فَسَلَّمَ فَقَالَ أَيْنَ إِسْمَاعِيلُ فَقَالَتْ امْرَأَتُهُ ذَهَبَ يَصِيدُ قَالَ قُولِي لَهُ إِذَا جَاءَ غَيِّرْ عَتَبَةَ بَابِكَ فَلَمَّا جَاءَ أَخْبَرَتْهُ قَالَ أَنْتِ ذَاكِ فَاذْهَبِي إِلَى أَهْلِكِ قَالَ ثُمَّ إِنَّهُ بَدَا لِإِبْرَاهِيمَ فَقَالَ لِأَهْلِهِ إِنِّي مُطَّلِعٌ تَرِكَتِي قَالَ فَجَاءَ فَقَالَ أَيْنَ إِسْمَاعِيلُ فَقَالَتْ امْرَأَتُهُ ذَهَبَ يَصِيدُ فَقَالَتْ أَلَا تَنْزِلُ فَتَطْعَمَ وَتَشْرَبَ فَقَالَ وَمَا طَعَامُكُمْ وَمَا شَرَابُكُمْ قَالَتْ طَعَامُنَا اللَّحْمُ وَشَرَابُنَا الْمَاءُ قَالَ اللَّهُمَّ بَارِكْ لَهُمْ فِي طَعَامِهِمْ وَشَرَابِهِمْ قَالَ فَقَالَ أَبُو الْقَاسِمِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بَرَكَةٌ بِدَعْوَةِ إِبْرَاهِيمَ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِمَا وَسَلَّمَ قَالَ ثُمَّ إِنَّهُ بَدَا لِإِبْرَاهِيمَ فَقَالَ لِأَهْلِهِ إِنِّي مُطَّلِعٌ تَرِكَتِي فَجَاءَ فَوَافَقَ إِسْمَاعِيلَ مِنْ وَرَاءِ زَمْزَمَ يُصْلِحُ نَبْلًا لَهُ فَقَالَ يَا إِسْمَاعِيلُ إِنَّ رَبَّكَ أَمَرَنِي أَنْ أَبْنِيَ لَهُ بَيْتًا قَالَ أَطِعْ رَبَّكَ قَالَ إِنَّهُ قَدْ أَمَرَنِي أَنْ تُعِينَنِي عَلَيْهِ قَالَ إِذَنْ أَفْعَلَ أَوْ كَمَا قَالَ قَالَ فَقَامَا فَجَعَلَ إِبْرَاهِيمُ يَبْنِي وَإِسْمَاعِيلُ يُنَاوِلُهُ الْحِجَارَةَ وَيَقُولَانِ { رَبَّنَا تَقَبَّلْ مِنَّا إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ } قَالَ حَتَّى ارْتَفَعَ الْبِنَاءُ وَضَعُفَ الشَّيْخُ عَنْ نَقْلِ الْحِجَارَةِ فَقَامَ عَلَى حَجَرِ الْمَقَامِ فَجَعَلَ يُنَاوِلُهُ الْحِجَارَةَ وَيَقُولَانِ { رَبَّنَا تَقَبَّلْ مِنَّا إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ }
Atubuulidde [‘Abdullah bin Muhammad] atugambye [Abu ‘Amir ‘Abdul Malik bin ‘Amru] yantegeezezza [Ibrahim bin Nafi’] okuva ku [Katsir bin Katsir] okuva ku [Sa’id bin Jubair] okuva ku [Ibnu ‘Abbas radliallahu ‘anhuma] yagamba; 'Ibrahim bwe yafuluma ng'atambula ne Isma'il ne maama wa Isma'il, baaleeta geriba - ensawo ey'amazzi ana - eyalimu amazzi, maama wa Isma'il yanywa okuva mu mazzi agali mu geriba asobole okuyonsa omwana we. Bwe baatuuka e Makka, Ibrahim n’abateeka bombi wansi w’ekiyumba. Ibrahim bwe yali anaatera okudda mu maka ge, maama wa Isma’il yamugoberera emabega okutuusa lwe yatuuka mu lusenyi/olusozi oluwanvu ennyo, maama wa Isma’il n’amuyita emabega; 'Ayi Ibrahim, ani gwe watusuulira?'. Ibrahim n’addamu nti; 'Eri Allah'. Hajar yagambye nti; ‘Awo, nsanyuse Allah’. Omunyumya yagamba nti; 'Awo Hajar n'adda mu kifo kye yasooka n'anywa mu kibbo kye ekikadde eky'amazzi era n'asobola okuyonsa omwana we okutuusa amazzi bwe gaggwaawo n'agamba nti: 'Ngende ndabe oba waliwo omuntu yenna.' Omunyumya yagamba nti: ‘Bw’atyo yagenda n’alinnya akasozi Safaa n’atunula okulaba oba waliwo omuntu yenna naye nga tawulira muntu yenna. Bwe yatuuka mu kiwonvu n’adduka n’ajja e Marwah, kino yakikola emirundi mingi. Oluvannyuma yagamba nti: ‘Ngende ndabe,’ yali ategeeza bbebi we. Bwatyo yagenda eri omwana we eyali mu mbeera ng’alinga alekeddwa, ng’alinga assa omukka ogw’okufa, kale omutima gwa Hajar ne gutateredde. Yagamba nti: ‘Ngende ndabe oba waliwo omuntu yenna.’ Bwatyo yagenda ku lusozi Safaa n’atunula naye teyasanga muntu yenna okutuusa bwe yamala okugezaako kuno emirundi musanvu - wakati w’obusozi bwa Safaa ne Marwah - n’agamba nti: ‘Ngende ndabe ekituuse ku mwana wange.’ Awo n’awulira eddoboozi, n’agamba nti: ‘Nnyamba -nnyamba- bw’oba mulungi’. Kyazuuka nti - eddoboozi eryo - ye yali malayika Jibril 'Alaihissalam. Omunyumya yagamba nti; Awo Jibril kino n’akikola n’ekisinziiro kye. Yasamba ettaka n’ebisinziiro bye’. Omunyumya yagamba nti; 'Bwe kityo amazzi ne gakulukuta era maama wa Ism'ail n'akwatibwa ensonyi era amangu ago n'agakung'aanya'. Omunyumya yagamba nti; Abu Al Qasim sallallaahu ‘alaihi wasallam yagamba nti: ‘Singa Hajar yagireka yokka, amazzi gandibadde gakulukuta’. Omunyumya yagamba nti; 'Bwe kityo Hajar yanywa mu mazzi ga Zamzam asobole okuyonsa omwana we.' Awo ekibinja ky’abantu okuva mu kika ky’Abajurhum ne bayita wansi mu kiwonvu ne balaba ekinyonyi, nga balinga abatakkiriza. Baagamba nti: ‘Tewajja kubaawo kinyonyi naye kikakafu kubanga waliwo amazzi’. Oluvannyuma baasindika omubaka abatunuulire ne kizuulibwa nti bali mu kitundu ekirimu amazzi. Omubaka olwo n’akomawo gye bali n’abategeeza -ebyo bye yalaba-. Awo ne bagenda e Kajali ne bagamba nti; ‘Ayi Maama wa Isimayiri, ojja kutukkiriza okubeera naawe oba tujja kubeera naawe nga baliraanwa?’. Olwo mutabani we - Isimayiri - n'akula n'afuuka muvubuka n'awasa omukazi'. Omunyumya yagamba nti; 'Awo obwagazi ne buva mu Ibrahim kwe kugamba ab'omu maka ge nti: 'Nja kugenda ndabe ab'omu maka gange be nnaleka emabega'. Omunyumya yagamba nti; ‘Bwe kityo Ibrahim n’ajja n’amulamusa n’amugamba nti: ‘Ishmael ali ludda wa?’. Mukyala wa Isimayiri yagamba nti: ‘Agenda kuyigga’. Ibrahim yagamba nti: ‘Mugambe bw’azze nti akyuse oluggi lw’ennyumba ye’. Ismael bwe yajja, mukyala we n’amutegeeza ku kutuuka kwa Ibrahim. Kale Isimayiri n’agamba nti: ‘Ggwe ategeeza omulyango, kale ddayo mu maka go’. Awo obwagazi obulala ne bujja mu Ibrahim kwe kugamba ab’omu maka ge nti: ‘Nja kugenda ndabe ab’omu maka gange be nnaleka emabega’. Bwe yatuuka, Ibrahim n’abuuza nti: ‘Ishmael ali ludda wa?’. Mukyala we n’amuddamu nti: ‘Agenze kuyigga. Tolina kuyimirirako n’olya n’okunywa naffe?’. Ibrahim yabuuzizza nti; 'Olya ki era onywa ki?'. Mukyala wa Isma’il n’addamu nti; 'Emmere yaffe nnyama ate eky'okunywa kyaffe mazzi'. Awo Ibrahim n’asaba; 'Ayi Allah, bawe emikisa mu mubiri gwabwe n'amazzi'. Abu Al Qasim sallallaahu ‘alaihi wasallam yagamba nti: ‘Ennyama n’amazzi wano bijjudde emikisa olw’emikisa gy’esswala ya Ibrahim eya ‘Alaihissalam’. Awo obwagazi obulala ne bujja mu Ibrahim bwatyo n’agamba ab’omu maka ge nti; 'Nja kugenda ndabe famire yange gye nnaleka emabega'. Bwatyo Ibrahim n’ajja n’asisinkana Isma’il ng’ava emabega w’oluzzi lwa Zamzam ng’addaabiriza akasaale ke n’agamba nti; 'Ayi Isma'il, mazima Rabb wo yandagidde okuzimba ennyumba'. Isma’il yagamba nti; 'Gondera Rabb wo'. Ibrahim nate n’agamba nti; 'Mazima alagidde nti onnyambe mu kuzimba ennyumba eyogerwako'. Isma’il yagamba nti; ‘Awo nja kujja’, oba bwe yagamba. Omunyumya yagamba nti; Bwe batyo bombi ne batandika okuzimba, Ibrahim yazimba nga Isma’il asitula amayinja, bombi nga basoma edduwa; -'Rab waffe, kkiriza -obuzirakisa- okuva gye tuli ddala Oli Muwulira Byonna era Mumanyi Byonna'. Bombi baagenda mu maaso n’okuzimba okutuusa lwe beetooloola Baitullah era bombi ne bagenda mu maaso n’okusoma edduwa; -'Rab waffe, kkiriza -obuzirakisa- okuva gye tuli, mazima Ggwe awulira byonna era amanyi byonna'-. Omunyumya yagamba nti; 'Bombi baagenda mu maaso n'okuzimba okutuusa ekizimbe bwe kyali kiwanvu dda era nga Ibrahim, ng'omuzadde omukadde, akooye katono okusitula amayinja okutuuka ku kizimbe kya bbugwe ekya waggulu, n'ayimirira ku jjinja ng'ekifo w'ayimirira -al-Maqam- ate Ismail n'agenda mu maaso n'okumuwa amayinja nga bombi beeyongera okusoma essaala; -'Owaffe Rabb, kkiriza -okugaba- okuva gye tuli, mazima Ggwe awulira byonna era amanyi byonna'- -QS. Albaqarah 128-.