Revert to Islam, click here
ISLAM AL-HAQ: QURAN & HADITH
(The True Islam)



Imam Bukhari : 3616

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ بُكَيْرٍ حَدَّثَنَا اللَّيْثُ عَنْ عُقَيْلٍ قَالَ ابْنُ شِهَابٍ فَأَخْبَرَنِي عُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ أَنَّ عَائِشَةَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهَا زَوْجَ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَتْلَمْ أَعْقِلْ أَبَوَيَّ قَطُّ إِلَّا وَهُمَا يَدِينَانِ الدِّينَ وَلَمْ يَمُرَّ عَلَيْنَا يَوْمٌ إِلَّا يَأْتِينَا فِيهِ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ طَرَفَيْ النَّهَارِ بُكْرَةً وَعَشِيَّةً فَلَمَّا ابْتُلِيَ الْمُسْلِمُونَ خَرَجَ أَبُو بَكْرٍ مُهَاجِرًا نَحْوَ أَرْضِ الْحَبَشَةِ حَتَّى إِذَا بَلَغَ بَرْكَ الْغِمَادِ لَقِيَهُ ابْنُ الدَّغِنَةِ وَهُوَ سَيِّدُ الْقَارَةِ فَقَالَ أَيْنَ تُرِيدُ يَا أَبَا بَكْرٍ فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ أَخْرَجَنِي قَوْمِي فَأُرِيدُ أَنْ أَسِيحَ فِي الْأَرْضِ وَأَعْبُدَ رَبِّي قَالَ ابْنُ الدَّغِنَةِ فَإِنَّ مِثْلَكَ يَا أَبَا بَكْرٍ لَا يَخْرُجُ وَلَا يُخْرَجُ إِنَّكَ تَكْسِبُ الْمَعْدُومَ وَتَصِلُ الرَّحِمَ وَتَحْمِلُ الْكَلَّ وَتَقْرِي الضَّيْفَ وَتُعِينُ عَلَى نَوَائِبِ الْحَقِّ فَأَنَا لَكَ جَارٌ ارْجِعْ وَاعْبُدْ رَبَّكَ بِبَلَدِكَ فَرَجَعَ وَارْتَحَلَ مَعَهُ ابْنُ الدَّغِنَةِ فَطَافَ ابْنُ الدَّغِنَةِ عَشِيَّةً فِي أَشْرَافِ قُرَيْشٍ فَقَالَ لَهُمْ إِنَّ أَبَا بَكْرٍ لَا يَخْرُجُ مِثْلُهُ وَلَا يُخْرَجُ أَتُخْرِجُونَ رَجُلًا يَكْسِبُ الْمَعْدُومَ وَيَصِلُ الرَّحِمَ وَيَحْمِلُ الْكَلَّ وَيَقْرِي الضَّيْفَ وَيُعِينُ عَلَى نَوَائِبِ الْحَقِّ فَلَمْ تُكَذِّبْ قُرَيْشٌ بِجِوَارِ ابْنِ الدَّغِنَةِ وَقَالُوا لِابْنِ الدَّغِنَةِ مُرْ أَبَا بَكْرٍ فَلْيَعْبُدْ رَبَّهُ فِي دَارِهِ فَلْيُصَلِّ فِيهَا وَلْيَقْرَأْ مَا شَاءَ وَلَا يُؤْذِينَا بِذَلِكَ وَلَا يَسْتَعْلِنْ بِهِ فَإِنَّا نَخْشَى أَنْ يَفْتِنَ نِسَاءَنَا وَأَبْنَاءَنَا فَقَالَ ذَلِكَ ابْنُ الدَّغِنَةِ لِأَبِي بَكْرٍ فَلَبِثَ أَبُو بَكْرٍ بِذَلِكَ يَعْبُدُ رَبَّهُ فِي دَارِهِ وَلَا يَسْتَعْلِنُ بِصَلَاتِهِ وَلَا يَقْرَأُ فِي غَيْرِ دَارِهِ ثُمَّ بَدَا لِأَبِي بَكْرٍ فَابْتَنَى مَسْجِدًا بِفِنَاءِ دَارِهِ وَكَانَ يُصَلِّي فِيهِ وَيَقْرَأُ الْقُرْآنَ فَيَنْقَذِفُ عَلَيْهِ نِسَاءُ الْمُشْرِكِينَ وَأَبْنَاؤُهُمْ وَهُمْ يَعْجَبُونَ مِنْهُ وَيَنْظُرُونَ إِلَيْهِ وَكَانَ أَبُو بَكْرٍ رَجُلًا بَكَّاءً لَا يَمْلِكُ عَيْنَيْهِ إِذَا قَرَأَ الْقُرْآنَ وَأَفْزَعَ ذَلِكَ أَشْرَافَ قُرَيْشٍ مِنْ الْمُشْرِكِينَ فَأَرْسَلُوا إِلَى ابْنِ الدَّغِنَةِ فَقَدِمَ عَلَيْهِمْ فَقَالُوا إِنَّا كُنَّا أَجَرْنَا أَبَا بَكْرٍ بِجِوَارِكَ عَلَى أَنْ يَعْبُدَ رَبَّهُ فِي دَارِهِ فَقَدْ جَاوَزَ ذَلِكَ فَابْتَنَى مَسْجِدًا بِفِنَاءِ دَارِهِ فَأَعْلَنَ بِالصَّلَاةِ وَالْقِرَاءَةِ فِيهِ وَإِنَّا قَدْ خَشِينَا أَنْ يَفْتِنَ نِسَاءَنَا وَأَبْنَاءَنَا فَانْهَهُ فَإِنْ أَحَبَّ أَنْ يَقْتَصِرَ عَلَى أَنْ يَعْبُدَ رَبَّهُ فِي دَارِهِ فَعَلَ وَإِنْ أَبَى إِلَّا أَنْ يُعْلِنَ بِذَلِكَ فَسَلْهُ أَنْ يَرُدَّ إِلَيْكَ ذِمَّتَكَ فَإِنَّا قَدْ كَرِهْنَا أَنْ نُخْفِرَكَ وَلَسْنَا مُقِرِّينَ لِأَبِي بَكْرٍ الِاسْتِعْلَانَ قَالَتْ عَائِشَةُ فَأَتَى ابْنُ الدَّغِنَةِ إِلَى أَبِي بَكْرٍ فَقَالَ قَدْ عَلِمْتَ الَّذِي عَاقَدْتُ لَكَ عَلَيْهِ فَإِمَّا أَنْ تَقْتَصِرَ عَلَى ذَلِكَ وَإِمَّا أَنْ تَرْجِعَ إِلَيَّ ذِمَّتِي فَإِنِّي لَا أُحِبُّ أَنْ تَسْمَعَ الْعَرَبُ أَنِّي أُخْفِرْتُ فِي رَجُلٍ عَقَدْتُ لَهُ فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ فَإِنِّي أَرُدُّ إِلَيْكَ جِوَارَكَ وَأَرْضَى بِجِوَارِ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ وَالنَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَوْمَئِذٍ بِمَكَّةَ فَقَالَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ لِلْمُسْلِمِينَ إِنِّي أُرِيتُ دَارَ هِجْرَتِكُمْ ذَاتَ نَخْلٍ بَيْنَ لَابَتَيْنِ وَهُمَا الْحَرَّتَانِ فَهَاجَرَ مَنْ هَاجَرَ قِبَلَ الْمَدِينَةِ وَرَجَعَ عَامَّةُ مَنْ كَانَ هَاجَرَ بِأَرْضِ الْحَبَشَةِ إِلَى الْمَدِينَةِ وَتَجَهَّزَ أَبُو بَكْرٍ قِبَلَ الْمَدِينَةِ فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عَلَى رِسْلِكَ فَإِنِّي أَرْجُو أَنْ يُؤْذَنَ لِي فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ وَهَلْ تَرْجُو ذَلِكَ بِأَبِي أَنْتَ قَالَ نَعَمْ فَحَبَسَ أَبُو بَكْرٍ نَفْسَهُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ لِيَصْحَبَهُ وَعَلَفَ رَاحِلَتَيْنِ كَانَتَا عِنْدَهُ وَرَقَ السَّمُرِ وَهُوَ الْخَبَطُ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ قَالَ ابْنُ شِهَابٍ قَالَ عُرْوَةُ قَالَتْ عَائِشَةُ فَبَيْنَمَا نَحْنُ يَوْمًا جُلُوسٌ فِي بَيْتِ أَبِي بَكْرٍ فِي نَحْرِ الظَّهِيرَةِ قَالَ قَائِلٌ لِأَبِي بَكْرٍ هَذَا رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مُتَقَنِّعًا فِي سَاعَةٍ لَمْ يَكُنْ يَأْتِينَا فِيهَا فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ فِدَاءٌ لَهُ أَبِي وَأُمِّي وَاللَّهِ مَا جَاءَ بِهِ فِي هَذِهِ السَّاعَةِ إِلَّا أَمْرٌ قَالَتْ فَجَاءَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَاسْتَأْذَنَ فَأُذِنَ لَهُ فَدَخَلَ فَقَالَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ لِأَبِي بَكْرٍ أَخْرِجْ مَنْ عِنْدَكَ فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ إِنَّمَا هُمْ أَهْلُكَ بِأَبِي أَنْتَ يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ فَإِنِّي قَدْ أُذِنَ لِي فِي الْخُرُوجِ فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ الصَّحَابَةُ بِأَبِي أَنْتَ يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ نَعَمْ قَالَ أَبُو بَكْرٍ فَخُذْ بِأَبِي أَنْتَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِحْدَى رَاحِلَتَيَّ هَاتَيْنِ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِالثَّمَنِ قَالَتْ عَائِشَةُ فَجَهَّزْنَاهُمَا أَحَثَّ الْجِهَازِ وَصَنَعْنَا لَهُمَا سُفْرَةً فِي جِرَابٍ فَقَطَعَتْ أَسْمَاءُ بِنْتُ أَبِي بَكْرٍ قِطْعَةً مِنْ نِطَاقِهَا فَرَبَطَتْ بِهِ عَلَى فَمِ الْجِرَابِ فَبِذَلِكَ سُمِّيَتْ ذَاتَ النِّطَاقَيْنِ قَالَتْ ثُمَّ لَحِقَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَأَبُو بَكْرٍ بِغَارٍ فِي جَبَلِ ثَوْرٍ فَكَمَنَا فِيهِ ثَلَاثَ لَيَالٍ يَبِيتُ عِنْدَهُمَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي بَكْرٍ وَهُوَ غُلَامٌ شَابٌّ ثَقِفٌ لَقِنٌ فَيُدْلِجُ مِنْ عِنْدِهِمَا بِسَحَرٍ فَيُصْبِحُ مَعَ قُرَيْشٍ بِمَكَّةَ كَبَائِتٍ فَلَا يَسْمَعُ أَمْرًا يُكْتَادَانِ بِهِ إِلَّا وَعَاهُ حَتَّى يَأْتِيَهُمَا بِخَبَرِ ذَلِكَ حِينَ يَخْتَلِطُ الظَّلَامُ وَيَرْعَى عَلَيْهِمَا عَامِرُ بْنُ فُهَيْرَةَ مَوْلَى أَبِي بَكْرٍ مِنْحَةً مِنْ غَنَمٍ فَيُرِيحُهَا عَلَيْهِمَا حِينَ تَذْهَبُ سَاعَةٌ مِنْ الْعِشَاءِ فَيَبِيتَانِ فِي رِسْلٍ وَهُوَ لَبَنُ مِنْحَتِهِمَا وَرَضِيفِهِمَا حَتَّى يَنْعِقَ بِهَا عَامِرُ بْنُ فُهَيْرَةَ بِغَلَسٍ يَفْعَلُ ذَلِكَ فِي كُلِّ لَيْلَةٍ مِنْ تِلْكَ اللَّيَالِي الثَّلَاثِ وَاسْتَأْجَرَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَأَبُو بَكْرٍ رَجُلًا مِنْ بَنِي الدِّيلِ وَهُوَ مِنْ بَنِي عَبْدِ بْنِ عَدِيٍّ هَادِيَا خِرِّيتًا وَالْخِرِّيتُ الْمَاهِرُ بِالْهِدَايَةِ قَدْ غَمَسَ حِلْفًا فِي آلِ الْعَاصِ بْنِ وَائِلٍ السَّهْمِيِّ وَهُوَ عَلَى دِينِ كُفَّارِ قُرَيْشٍ فَأَمِنَاهُ فَدَفَعَا إِلَيْهِ رَاحِلَتَيْهِمَا وَوَاعَدَاهُ غَارَ ثَوْرٍ بَعْدَ ثَلَاثِ لَيَالٍ بِرَاحِلَتَيْهِمَا صُبْحَ ثَلَاثٍ وَانْطَلَقَ مَعَهُمَا عَامِرُ بْنُ فُهَيْرَةَ وَالدَّلِيلُ فَأَخَذَ بِهِمْ طَرِيقَ السَّوَاحِلِقَالَ ابْنُ شِهَابٍ وَأَخْبَرَنِي عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَالِكٍ الْمُدْلِجِيُّ وَهُوَ ابْنُ أَخِي سُرَاقَةَ بْنِ مَالِكِ بْنِ جُعْشُمٍ أَنَّ أَبَاهُ أَخْبَرَهُ أَنَّهُ سَمِعَ سُرَاقَةَ بْنَ جُعْشُمٍيَقُولُ جَاءَنَا رُسُلُ كُفَّارِ قُرَيْشٍ يَجْعَلُونَ فِي رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَأَبِي بَكْرٍ دِيَةَ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا مَنْ قَتَلَهُ أَوْ أَسَرَهُ فَبَيْنَمَا أَنَا جَالِسٌ فِي مَجْلِسٍ مِنْ مَجَالِسِ قَوْمِي بَنِي مُدْلِجٍ أَقْبَلَ رَجُلٌ مِنْهُمْ حَتَّى قَامَ عَلَيْنَا وَنَحْنُ جُلُوسٌ فَقَالَ يَا سُرَاقَةُ إِنِّي قَدْ رَأَيْتُ آنِفًا أَسْوِدَةً بِالسَّاحِلِ أُرَاهَا مُحَمَّدًا وَأَصْحَابَهُ قَالَ سُرَاقَةُ فَعَرَفْتُ أَنَّهُمْ هُمْ فَقُلْتُ لَهُ إِنَّهُمْ لَيْسُوا بِهِمْ وَلَكِنَّكَ رَأَيْتَ فُلَانًا وَفُلَانًا انْطَلَقُوا بِأَعْيُنِنَا ثُمَّ لَبِثْتُ فِي الْمَجْلِسِ سَاعَةً ثُمَّ قُمْتُ فَدَخَلْتُ فَأَمَرْتُ جَارِيَتِي أَنْ تَخْرُجَ بِفَرَسِي وَهِيَ مِنْ وَرَاءِ أَكَمَةٍ فَتَحْبِسَهَا عَلَيَّ وَأَخَذْتُ رُمْحِي فَخَرَجْتُ بِهِ مِنْ ظَهْرِ الْبَيْتِ فَحَطَطْتُ بِزُجِّهِ الْأَرْضَ وَخَفَضْتُ عَالِيَهُ حَتَّى أَتَيْتُ فَرَسِي فَرَكِبْتُهَا فَرَفَعْتُهَا تُقَرِّبُ بِي حَتَّى دَنَوْتُ مِنْهُمْ فَعَثَرَتْ بِي فَرَسِي فَخَرَرْتُ عَنْهَا فَقُمْتُ فَأَهْوَيْتُ يَدِي إِلَى كِنَانَتِي فَاسْتَخْرَجْتُ مِنْهَا الْأَزْلَامَ فَاسْتَقْسَمْتُ بِهَا أَضُرُّهُمْ أَمْ لَا فَخَرَجَ الَّذِي أَكْرَهُ فَرَكِبْتُ فَرَسِي وَعَصَيْتُ الْأَزْلَامَ تُقَرِّبُ بِي حَتَّى إِذَا سَمِعْتُ قِرَاءَةَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَهُوَ لَا يَلْتَفِتُ وَأَبُو بَكْرٍ يُكْثِرُ الِالْتِفَاتَ سَاخَتْ يَدَا فَرَسِي فِي الْأَرْضِ حَتَّى بَلَغَتَا الرُّكْبَتَيْنِ فَخَرَرْتُ عَنْهَا ثُمَّ زَجَرْتُهَا فَنَهَضَتْ فَلَمْ تَكَدْ تُخْرِجُ يَدَيْهَا فَلَمَّا اسْتَوَتْ قَائِمَةً إِذَا لِأَثَرِ يَدَيْهَا عُثَانٌ سَاطِعٌ فِي السَّمَاءِ مِثْلُ الدُّخَانِ فَاسْتَقْسَمْتُ بِالْأَزْلَامِ فَخَرَجَ الَّذِي أَكْرَهُ فَنَادَيْتُهُمْ بِالْأَمَانِ فَوَقَفُوا فَرَكِبْتُ فَرَسِي حَتَّى جِئْتُهُمْ وَوَقَعَ فِي نَفْسِي حِينَ لَقِيتُ مَا لَقِيتُ مِنْ الْحَبْسِ عَنْهُمْ أَنْ سَيَظْهَرُ أَمْرُ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَقُلْتُ لَهُ إِنَّ قَوْمَكَ قَدْ جَعَلُوا فِيكَ الدِّيَةَ وَأَخْبَرْتُهُمْ أَخْبَارَ مَا يُرِيدُ النَّاسُ بِهِمْ وَعَرَضْتُ عَلَيْهِمْ الزَّادَ وَالْمَتَاعَ فَلَمْ يَرْزَآنِي وَلَمْ يَسْأَلَانِي إ

Ekɛɛ wɔ [Yahya bin Bukair] ekɛɛ wɔ [Al Laits] kɛjɛ [‘Uqail] kɛɛ [‘Ibn Shihab], ekɛɛ mi [‘Urwan bin Az Zubair] akɛ [‘Aisyah] radiallahu ‘anha, Gbalɔ lɛ ŋa lɛ kɛɛ; No mli lɛ, mishɛko oblahiiaŋ ŋmɔnɔ he lolo beni mifɔlɔi enyɔ lɛ fɛɛ tsake amɛhe amɛwo Islam mli lɛ, kɛjɛ nakai beaŋ kɛbaa nɛɛ, gbi kome po bɛ ni wɔho shi moŋ Allah bɔfo sallallaahu ’alaihi wasallam ba koni ebakwɛ wɔ gbi muu lɛ fɛɛ, leebi kɛ gbɛkɛ fɛɛ. Beni aka Muslimbii lɛ akwɛ lɛ, Abu Bakr shi ni efã kɛtee Habasyah -Etiopia-, beni eshɛ Barkal Ghimad lɛ, Ibn Ad Daghinah, ni ji akutso lɛ mli onukpa ko basara lɛ, ni ekɛɛ akɛ; ‘Nɛgbɛ oyaa, O Abu Bakr?’ Abu Bakr ha hetoo akɛ: ‘Mimaŋbii lɛ eshwie mi, no hewɔ lɛ miisumɔ ni mafã gbɛ kɛbɔle je lɛŋ he fɛɛ he koni manyɛ majá mi-Nyɔŋmɔ lɛ’. Ibn Ad Daghinah kɛɛ: ‘Esaaa akɛ gbɔmɛi ni tamɔ bo lɛ shiɔ ni esaaa akɛ ashwieɔ amɛ, ejaakɛ oji mɛi ni tsuɔ nii amɛhaa mɛi ni bɛ nɔ ko, amɛmaa wekukpaai amɛmaa shi, amɛfiɔ mɛi ni bɛ hewalɛ lɛ asɛɛ, amɛhereɔ gbɔi ahiɛtserɛ ni amɛyeɔ amɛbuaa yɛ anɔkwale gbɛ lɛ nɔ be fɛɛ be lɛ ateŋ mɔ kome. Mafee ohebulɔ. No hewɔ lɛ, kuu osɛɛ ni oyajá o-Nyɔŋmɔ lɛ yɛ oshikpɔŋ lɛ nɔ’. No hewɔ lɛ, Abu Bakr ku esɛɛ ni Ibn Ad Daghinah kɛ lɛ tee. Kɛkɛ ni Ibn Ad Daghinah nyiɛ Quraish onukpai lɛ ahiɛ yɛ shwane mli ni ekɛɛ amɛ akɛ; ‘Lɛlɛŋ, gbɔmɛi tamɔ Abu Bakr esaaa akɛ amɛshiɔ ni esaaa akɛ ashwieɔ amɛ. Ani oshwieɔ mɛi ni sumɔɔ ni amɛtsu nii amɛha mɛi ni bɛ nɔ ko, amɛtswa naanyobɔɔ amɛma shi, amɛkwɛ mɛi ni bɛ hewalɛ, amɛhere gbɔi ahiɛtserɛ ni amɛye amɛbua yɛ anɔkwale gbɛ lɛ nɔ be fɛɛ be lɛ?’. Yɛ naagbee lɛ, Quraishbii lɛ ekpooo Ibn ad Daghimah hebuu kɛjɛɛɛ Abu Bakr he, ni amɛkɛɛ Ibn Ad Daghinah akɛ; 'Fã Abu Bakr ni ejá e-Nuŋtsɔ lɛ yɛ eshia pɛ ni esɔle ni ekane Qur’an lɛ bɔ ni esumɔɔ, ni ekagbala wɔ naa kɛ enifeemɔi ni ekaha amɛmli wa ejaakɛ wɔsheɔ gbeyei akɛ ebaaha wɔŋamɛi kɛ wɔbii lɛ agbe amɛhe guɔ'. Ibn Ad Daghinah kɛ enɛ ha Abu Bakr. No hewɔ lɛ Abu Bakr bɔi jamɔ yɛ eshia ni ekaneee sɔlemɔi lɛ ni ekaneee Qur’an lɛ yɛ kpo nɔ kroko fe eshia. Kɛkɛ ni susumɔ lɛ ba Abu Bakr jwɛŋmɔ mli akɛ ema sɔlemɔhe ko yɛ eshia lɛ mli ni baagbɛ eshwa kponɔgbɛ, ni ebaanyɛ ekɛsɔle yɛ jɛmɛ ni ekane Koran lɛ. Shi Mushrikinbii lɛ aŋamɛi kɛ amɛbii lɛ bua amɛhe naa yɛ jɛmɛ kɛ naakpɛɛ ni amɛmɛ Abu Bakr koni egbe sɔlemɔ lɛ naa. Ni taakɛ ale lɛ, Abu Bakr ji nuu ko ni sumɔɔ yaafo ni enyɛɛɛ eŋmɛ eyaafoi lɛ anaa kɛ́ eekane Koran lɛ. No hewɔ lɛ, Quraish onukpai ni jɛ Mushrikin lɛ ateŋ lɛ ayiŋ fee amɛ kɔshikɔshi ni naagbee lɛ amɛtsɛ Ibn Ad Daghinah kɛba amɛhiɛ ni amɛkɛɛ lɛ akɛ: ‘Lɛɛlɛŋ, wɔkɛ nɔmimaa eha Abu Bakr kɛ nɔmimaa ni jɛ bo ŋɔɔ akɛ ebaaja yɛ eshia lɛ, shi eku enɛ mli kɛtsɔ sɔlemɔhe ko ni ema yɛ eshia lɛ mli lɛ nɔ, ni ekɛ sɔlemɔ ni wɔfee lɛ . lɛ saa wɔŋamɛi kɛ wɔbii lɛ ahe, ni eba mli diɛŋtsɛ. No hewɔ lɛ, nyɛtsia lɛ. Kɛji eesumɔ ni ejá e-Rabba lɛ yɛ shia lɛ, yaa nɔ. Shi kɛji ekpoo ni etee nɔ ewo egbee nɔ lɛ, bi lɛ ni ekɛ ohebuu lɛ aku sɛɛ aba, ejaakɛ wɔsumɔɔɔ kɛji oku kpaŋmɔ lɛ mli ni wɔkpɛlɛɛɛ nɔ akɛ wɔkɛ Abu Bakr’ lɛ baakpɛlɛ nɔ. Said 'Aisyah radiallahu 'anha: No hewɔ lɛ Ibn Ad Daghinah kɛ Abu Bakr kpe ni ekɛɛ: 'Ole kpaŋmɔ ni ofee lɛ momo, no hewɔ lɛ ani ohiɛ mli loo okɛ mihebuu lɛ aku sɛɛ aha mi, ejaakɛ misumɔɔɔ kɛji Arabbii lɛ nu akɛ miku kpaŋmɔ lɛ mli yɛ mɔ ko ni mikɛ lɛ ebɔ he lɛ hewɔ kɛkɛ'. No hewɔ lɛ, Abu Bakr ha hetoo akɛ; ‘Mikɛ shika ni akɛwo shweshweeshwefeemɔ mli lɛ kuɔ sɛɛ mihaa bo ohiɛnɔkamɔ, ni miyɛ miishɛɛ yɛ Allah hebuu he nɔmimaa 'azza wajalla' lɛ he. Ni Gbalɔ sallallaahu ‘alaihi wasallam yɛ nakai beaŋ lɛ yɛ Mecca, ekɛɛ Muslimbii lɛ akɛ: ‘Lɛlɛŋ, shikpɔŋ ni nyɛfã kɛtee nɔ lɛ atsɔɔ mi yɛ date tsei ni yɔɔ tɛi diji enyɔ ateŋ’. No hewɔ lɛ mɛi ni miisumɔ ni amɛfã kɛtee Medina lɛ. Nakai nɔŋŋ hu, yɛ gbɛ ni da nɔ lɛ, mɛi ni fã kɛtee Habasyah lɛ hu fã kɛtee Medina. Kɛkɛ ni Abu Bakr hu saa ehe koni eshi kɛya Medina. Shi Rasulullah shallallahu 'alaihi wasallam kɛɛ lɛ akɛ: 'Hiɛ he ni oyɔɔ lɛ, yɛ anɔkwale mli lɛ, mihiɛ ka nɔ akɛ maná hegbɛ -ni mifã kɛya maŋsɛɛ-'. Abu Bakr kɛɛ: ‘Anɔkwale, yɛ mitsɛ hewɔ akɛ kpɔmɔ nɔ lɛ, ani eji anɔkwale akɛ okpaa nakai gbɛ?’. Ekɛɛ: ‘Hɛɛ, nakai eji’. No hewɔ lɛ, Abu Bakr hiɛ ka nɔ yɛ emli akɛ ebaanyɛ ekɛ Gbalɔ sallallaahu ‘alaihi wasallam lɛ afata ehe diɛŋtsɛ yɛ efãmɔ mli. No hewɔ lɛ, ekɛ Samur baai ha kooloi enyɔ ni taraa okpɔŋɔ nɔ ni eyɔɔ lɛ nyɔji ejwɛ. Ibn Shihab kɛɛ, ‘Urwah kɛɛ, ‘Aisyah radiallahu’ anha kɛɛ; Gbi ko shwane teŋ beni wɔtara Abu Bakar shia lɛ, trukaa lɛ mɔ ko kɛɛ Abu Bakar akɛ; 'Naa Allah bɔfo sallallaahu 'alaihi wasallam miiba yɛ be mli ni ebako wɔŋɔɔ dã yɛ be ni tamɔ nɛkɛ mli'. No hewɔ lɛ Abu Bakr kɛɛ; ‘Mimami tsɛ batsɔ kpɔmɔ nɔ eha lɛ. Kɛtsɔ Allah nɔ lɛ, ebaaa yɛ be ni tamɔ nɛkɛ mli shi esa akɛ nɔ ko ni he hiaa ahi ni esa akɛ afee’. 'Aisyah radiallah 'anha kɛɛ akɛ; Rasulullah shallallahu 'alaihi wasallam ba ni ebi gbɛ ni afɔ̃ lɛ nine koni ebote mli. Ebote mli ni ekɛɛ Abu Bakr akɛ; ‘Fãa mɛi ni yɔɔ oshia lɛ ni amɛje kpo’. Abu Bakr kɛɛ akɛ; 'Amɛjɛ oweku lɛ mli hu, mitsɛ akɛ okpɔmɔ nɔ, O Allah bɔfo'. Kɛkɛ ni ekɛɛ; 'Sunnguh aŋmɛ mi gbɛ koni mifã kɛya maŋsɛɛ'. Abu Bakr bi akɛ; 'Ani mafee nanemɛi, yɛ mitsɛ hewɔ akɛ okpɔmɔ nɔ, O Allah bɔfo?'. Rasulullah ha hetoo akɛ: ‘Hɛɛ, nakai eji’. Abu Bakr kɛɛ akɛ; ‘Yɛ mitsɛ hewɔ akɛ okpɔmɔ nɔ lɛ, ŋɔɔ mi afukpɔŋɔi lɛ eko.’ Rasulullah kɛɛ akɛ; '-Esa akɛ- yɛ jara ko nɔ' 'Aisyah radiallahu 'anha kɛɛ; No hewɔ lɛ wɔsaa wɔhe jogbaŋŋ wɔha amɛyi enyɔ lɛ fɛɛ ni wɔfee niyenii wɔha amɛyi enyɔ lɛ fɛɛ ni wɔkɛto kooloo hewolo kotokui amli. Yɛ nakai beaŋ lɛ, Asma’ bint Abu Bakar gbá ebɛlt lɛ mli enyɔ, ni no sɛɛ lɛ ekɛ fã kome fĩ kooloo hewolo kotoku lɛ. Kɛjɛ sane nɛɛ mli lɛ, ale lɛ akɛ Dzatin Nithaqain - yoo ni hiɛ bɛlɛ fãi enyɔ -. -'Aisyah radiallah 'anha tsa nɔ; - Kɛkɛ ni Rasulullah kɛ Abu Bakr bashɛ bu ni yɔɔ Tsur gɔŋ lɛ nɔ lɛ mli. Amɛyatee amɛhe yɛ jɛmɛ jenamɔ etɛ. ‘Abdullah bin Abu Bakr, ni ji oblanyo ko ni le nii ni yɔɔ oya lɛ fata amɛyi enyɔ lɛ ahe koni amɛyawɔ jɛmɛ gbɛkɛ. Yɛ sahur be mli - gbɛkɛ lɛ naagbee lɛ - eje kpo eshi amɛyi enyɔ lɛ ni leebi lɛ ekɛ Qurayshbii lɛ futu tamɔ mɔ ko ni ehi Mecca gbɛkɛ lɛ. Enuuu teemɔŋ sane ko ni baanyɛ alaka amɛyi enyɔ lɛ fɛɛ, shi ebaakai kɛyashi ebaaba ni ekɛ adafitswaa lɛ baakpe amɛ beni je tsɛreɔ lɛ. Ni ‘Amir bin Fuhairah, ni ji Abu Bakar tsutsu nyɔŋ lɛ, kwɛɔ tooi lɛ koni ekɛha amɛ nu ni ekɛha amɛ beni ‘Isha’ be lɛ ho sɛɛ etsɛɛɛ lɛ. No hewɔ lɛ amɛyi enyɔ lɛ fɛɛ amɛbaanyɛ amɛye gbɛkɛ lɛ yɛ toiŋjɔlɛ mli, kɛtsɔ mliki hee ni amɛaana, ni ji mliki ni jɛɔ tooi lɛ amli nu mli lɛ nɔ kɛyashi Amir bin Fuhairah nyiɛ tooi lɛ ahiɛ koni ayaye amɛ leebi lɛ nɔ. Efee enɛ daa gbɛkɛ yɛ gbɛkɛ etɛ ni ekɛtee ehe lɛ mli. Kɛkɛ ni Rasulullah kɛ Abu Bakr ha mɔ ko kɛjɛ Bani ad Diil akutso lɛ mli, ni ji akutso ni jɛ Bani Abdu ‘A . akɛ gbɛtsɔɔmɔ wolo. Nakai gbɔmɔ lɛ ji mɔ ko ni nuɔ gbɛ ni gbɛfaa tsɔɔ nɔ lɛ shishi. Nɛkɛ gbɔmɔ nɛɛ kɛ Al ‘Ash bin Wa’il weku lɛ ekã kitã akɛ Sahmiy ni eji jamɔ mli gbɔmɔ hu ni yɔɔ Quraish Kafirs lɛ ajamɔ. Shi, Rasulullah shallallahu ’alaihi wasallam kɛ Abu Bakr he lɛ amɛye ni amɛkɛ efukpɔŋɔi enyɔ ni etara nɔ lɛ ha ni amɛkɛ lɛ fee kpaŋmɔ akɛ amɛkɛ afukpɔŋɔi ni tara nɔ lɛ aku sɛɛ aba Tsur bu lɛ mli yɛ gbɛkɛ etɛ sɛɛ yɛ leebi maŋkpa yɛ gbɛkɛ ni ji etɛ lɛ nɔ. Kɛkɛ ni ‘Amir bin Fuhairah kɛ amɛyi enyɔ lɛ kɛ gbɛtsɔɔlɔ lɛ shi. Gbɛtsɔɔlɔ lɛ kɛ amɛ tee ŋshɔnaa gbɛ lɛ nɔ. [Ibn Shihab] kɛɛ; Ni abɔ mi [‘Abdur Rahman bin Malik Al Mudliji], Suraqah bin Malik bin Ju’syam nyɛmi nuu lɛ amaniɛ akɛ [etsɛ] kɛɛ lɛ, akɛ enu [Suraqah bin Ju’syam] kɛɛ; Mɛi babaoo ni jɛ Quraish Hemɔkɛyeli lɛ mli lɛ ba wɔŋɔɔ, ni amɛfee Rasulullah sallallaahu ‘alaihi wasallam kɛ Abu Bakr akaŋshii ni akɛ jweremɔ nii haa mɔ ni gbe amɛteŋ mɔ kome loo emɔ lɛ lɛ. Ni beni mita kpee lɛ mli yɛ mimaŋbii lɛ akpee lɛ teŋgbɛ, Bani Mudlij lɛ, trukaa lɛ, eba amɛteŋ mɔ kome ŋɔɔ ni edamɔ wɔ ni wɔtara kpee lɛ mli lɛ hiɛ ni ekɛɛ; ‘O Suraqah, anɔkwale mli lɛ, amrɔ nɛɛ pɛ mina diŋ yɛ ŋshɔ lɛ naa. Misusu akɛ Muhammad kɛ enanemɛi lɛ ji amɛ. Suraqah kɛɛ akɛ; Mile akɛ amɛji mɛi ni awieɔ amɛhe lɛ, shi mikɛɛ lɛ akɛ; 'anɔkwale jeee amɛ ji amɛ - Allah bɔfo lɛ -, shi ona nɛkɛ kɛ nɛkɛ, ni kɛ wɔ shikpálɔi lɛ fee ekome kɛfã gbɛ'. Mihi kpee lɛ mli be fioo, kɛkɛ ni mitee shia ni mibote shia lɛ mli. Kɛkɛ ni mifã mitsulɔ yoo lɛ akɛ ejie mikpɔŋɔ lɛ kɛjɛ gɔŋ lɛ sɛɛ ni emɔ mli kɛyashi maba. Miŋɔ akpɔlɔ lɛ kɛkɛ ni mije kpo kɛjɛ shia lɛ sɛɛ. Mikɛ mi-akpɔlɔ lɛ tee kɛtsɔ akpɔlɔ lɛ shishigbɛ naagbee lɛ ni mikɛma shikpɔŋ ni mikɛ ŋwɛigbɛ lɛ ba shi lɛ nɔ, beni mishɛ mi-okpɔŋɔ lɛ he lɛ, mitara nɔ amrɔ nɔŋŋ. Mikɛ mikpɔŋɔ lɛ tee oya bɔni afee ni manyɛ mabɛŋkɛ amɛ. Beni mibɛŋkɛ amɛ lɛ, mikpɔŋɔ lɛ tswa shikpɔŋ ni migbee shi. Mite shi kɛkɛ ni mikɛ minine wo mi-quiver lɛ mli ni no sɛɛ lɛ mijie gãimlibii babaoo koni mikɛtsu nii akɛ dɛŋdadei ni mikɛbaatsɔɔ shihilɛi babaoo. Mitao mlitsɔɔmɔ kɛtsɔ gãimlibii lɛ ni mikɛgbala lɛ nɔ, kɛji maye amɛ awui loo mayeee amɛ awui. No hewɔ lɛ, draw ni ba lɛ ji nɔ ni mináaa miishɛɛ yɛ he. Kɛkɛ ni mitara mi okpɔŋɔ lɛ nɔ ekoŋŋ ni miheee nɔ ni jɛɔ draw lɛ mli baa lɛ miyeee bɔni afee ni manyɛ mabɛŋkɛ amɛ ekoŋŋ. Beni mi - mibɛŋkɛ - ni manyɛ manu Rasulullah sallallaahu 'alaihi wasallam nikanemɔ lɛ, ni nakai beaŋ lɛ etsɔko ehe, yɛ be mli ni Abu Bakr fɔɔ eyitso tsɔɔ nɛkɛ kɛ nɛkɛ gbɛ nɔ lɛ, mi okpɔŋɔ lɛ hiɛ naji lɛ bote shikpɔŋ lɛ mli ekoŋŋ aahu kɛyashi amɛshɛ enaji ahe ni mijɛ ŋwɛi migbee shi. Mikudɔ mi okpɔŋɔ lɛ, kɛkɛ ni ete shi ni eshwɛ fioo ni ebaajie enaji kɛjɛ mli. Beni mi okpɔŋɔ lɛ damɔ shi shiŋŋ lɛ, trukaa lɛ, lasu je enaji ahe - ni jeee la mli - ni no sɛɛ lɛ etee ŋwɛi tamɔ atatu. Kɛkɛ ni miku misɛɛ kɛtee mlitsɔɔmɔ taomɔ kɛ loto lɛ ni ekoŋŋ lɛ loto ni je kpo lɛ ji nɔ ni misumɔɔɔ. Naagbee lɛ mitsɛ amɛ kɛ shweshweeshwefeemɔ he nɔmimaa. No hewɔ lɛ, amɛkpa. Kɛkɛ ni mita mikpɔŋɔ lɛ nɔ kɛyashi mishɛ amɛŋɔɔ. Beni mifeee nɔ ko - ni migbe amɛ - lɛ, eba mijwɛŋmɔ mli akɛ wɔsɛɛ lɛ, Gbalɔ sallallaahu 'alaihi wasallam saji baaye kunim. Mikɛɛ lɛ akɛ; ‘Lɛɛlɛŋ, omaŋbii lɛ efee akaŋshii kɛ jweremɔ nii amɛha bo’. Kɛkɛ ni mikɛɛ amɛ nɔ ni maŋbii lɛ taoɔ kɛha lɛ. Kɛkɛ ni mikɛ miniyenii kɛ nibii fɛɛ ha amɛ, shi amɛteŋ mɔ ko mɔ ko baaa shi ni ebi nɔ ni miyɔɔ lɛ. Abaahi shi pi ekɛɛ: ‘Ha wɔshihilɛ afee teemɔŋ sane’. Kɛkɛ ni mibi lɛ ni eŋma shweshweeshwefeemɔ he nɔmimaa wolo, no hewɔ lɛ efã ‘Amir bin Fuhairah ni eŋma yɛ hewolo ni afee lɛ ŋmɔlɔŋmɔlɔ nɔ. Kɛkɛ ni Gbalɔ lɛ tsa egbɛfaa lɛ nɔ. Ibn Shihab kɛɛ; 10:10, 11. 10 Urwah bin Az Zubair ekɛɛ mi akɛ, Rasulullah kɛ Az Zubair kpe yɛ Muslimbii ajarayeli kuu ko mli. Amɛji jarayelɔi ni amɛku amɛsɛɛ kɛjɛ Syria shikpɔŋ lɛ nɔ pɛŋ, Az Zubair wo Gbalɔ lɛ kɛ Abu Bakar atadei yɛŋ. Muslimbii ni yɔɔ Medina lɛ enu Gbalɔ sallallaahu ’alaihi wasallam ni jɛ Mecca lɛ kpojiemɔ he, ni amɛyaa Harrah daa leebi koni amɛyahere eba lɛ hiɛmɛɛ kɛyashi shwane mli kɔɔyɔɔ ni mli edɔ lɛ nyɛ amɛnɔ koni amɛya shia. Gbi ko lɛ, beni amɛku amɛsɛɛ amɛtee amɛshiai amli lɛ, beni amɛmɛ be kakadaŋŋ sɛɛ lɛ, Yudanyo ko kwɔ kɛtee amɛ ŋtayaai lɛ eko yiteŋ kɛ yiŋtoo akɛ ebaana lɛ, shi ena Allah bɔfo (Allah toiŋjɔlɛ kɛ jɔɔmɔi ahi enɔ) kɛ enanemɛi ni wo atadei yɛŋ lɛ, ni amɛmiilaaje yɛ micor- herageat lɛ mli. Yudanyo lɛ nyɛɛɛ aye ehe nɔ koni ekɛ egbee ni naa wa abolɔ; ‘O Arabbii, nyɛhiɛnyiɛlɔ ni nyɛmɛɔ lɛ nɛ’. Amrɔ nɔŋŋ ni Muslimbii lɛ gbɛ amɛshwã koni amɛyaŋɔ amɛtawuu nii lɛ ni amɛhere Gbalɔ sallallaahu ‘alaihi wasallam lɛ baa yɛ Harrah sɛɛ. Ekɛ amɛ damɔ shi yɛ ninejurɔgbɛ kɛyashi ekpa Bani ‘Amru bin ‘Auf. Nakai gbi lɛ ji Rabi’ul Awwal nyɔŋ lɛ mli Hɔɔ. Abu Bakr damɔ shi beni eta shi dioo lɛ. No hewɔ lɛ, Ansarbii ni enako Gbalɔ lɛ pɛŋ lɛ bɔi Abu Bakr yijiemɔ aahu kɛyashi hulu la lɛ gbee Rasulullah lɛ nɔ tɛ̃ɛ. No hewɔ lɛ, Abu Bakr tsi ebɛŋkɛ lɛ ni ekɛ etade lɛ ha ehe. No mli lɛ, gbɔmɛi na mɔ ni Rasulullah ji. Rasulullah hi Bani Amru bin Auf shĩa lɛ mli aaafee gbɛkɛ nyɔŋma ni ema sɔlemɔtsu ko ni ama yɛ Nyɔŋmɔjamɔ nɔ, no sɛɛ lɛ Rasulullah sɔlemɔ yɛ nakai sɔlemɔtsu lɛ mli. Nɔ ni nyiɛ sɛɛ ji akɛ, eta efukpɔŋɔ nɔ koni ekɛ gbɔmɛi lɛ anyiɛ kɛyashi efukpɔŋɔ lɛ tswa yɛ Rasulullah shallallahu ’alaihi wasallam sɔlemɔtsu ni yɔɔ Medina lɛ mli, ni ji sɔlemɔtsu ni Muslimbii lɛ sɔleɔ yɛ mli lɛ. Tsutsu lɛ, sɔlemɔtsu lɛ ji he ni agbiɔ date ni ji Suhail kɛ Sahal, ni ji gbekɛbii enyɔ ni bɛ fɔlɔi ni yɔɔ As’ad bin Zurarah kwɛmɔ shishi lɛ anɔ̃. Kɛkɛ ni beni e-fukpɔŋɔ lɛ tswa lɛ, Rasulullah kɛɛ: ‘Kɛ́ Nyɔŋmɔ sumɔɔ lɛ, biɛ ji he ni miyɔɔ’. Kɛkɛ ni Gbalɔ sallallaahu ‘alaihi wasallam tsɛ̃ gbekɛbii enyɔ ni bɛ fɔlɔi lɛ koni amɛyahe he ko ni agbiɔ date lɛ koni akɛfee sɔlemɔtsu. Gbekɛbii enyɔ ni bɛ fɔlɔi lɛ kɛɛ; 'Daabi. Wɔkɛha bo po. O Allah bɔfo’. Shi Gbalɔ sallallaahu ‘alaihi wasallam sumɔɔɔ ni ekpɛlɛɔ nikeenii ni ji enyɔ lɛ nɔ kɛyashi naagbee lɛ ehe kɛjɛ gbekɛbii enyɔ lɛ adɛŋ. Nɔ ni nyiɛ sɛɛ ji akɛ, ema lɛ akɛ sɔlemɔtsu ni Gbalɔ sallallaahu ‘alaihi wasallam kɛ enanemɛi lɛ bɔi tɛi tsimɔ koni amɛkɛma. Beni ejieɔ tɛi lɛ, ekɛɛ: ‘Nibii ni akɛba biɛ lɛ - tɛi lɛ - jeee nibii ni jɛ Khaibar. Enɛɛmɛi hi fe, O wɔ Rabb, ni amɛhe tse’. Ni ekɛɛ hu akɛ: ‘O Allah, anɔkwale mli lɛ, nyɔmɔwoo lɛ ji gbele sɛɛ wala nyɔmɔwoo. No hewɔ lɛ jɔɔmɔ Ansar kɛ Muhajirin’. Sanegbalɔ lɛ kɛ lala ni jɛ mɔ ko ni jɛ Muslimbii lɛ ateŋ lɛ ba shi etsĩii tã etsɔɔɔ mi. Ibn Shihab kɛɛ; Yɛ hadith ni yɔɔ lɛ ateŋ lɛ, hadith kome folo po bɛ ni tsɔɔ mli akɛ Gbalɔ sallallaahu ’alaihi wasallam lɛ kɛ lalai ha yɛ gbɛ ni yeɔ emuu nɔ fe . kɛjɛ hadith nɛɛ mli’.