Kesaksian Abu sufyan tentang akhlak dan kenabian Rasulullah shallallahu 'alaihi wasallam di hadapan kaisar heraclius

Imam Bukhari : 2723

حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ حَمْزَةَ حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعْدٍ عَنْ صَالِحِ بْنِ كَيْسَانَ عَنْ ابْنِ شِهَابٍ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمَا أَنَّهُ أَخْبَرَهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ كَتَبَ إِلَى قَيْصَرَ يَدْعُوهُ إِلَى الْإِسْلَامِ وَبَعَثَ بِكِتَابِهِ إِلَيْهِ مَعَ دِحْيَةَ الْكَلْبِيِّ وَأَمَرَهُ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَنْ يَدْفَعَهُ إِلَى عَظِيمِ بُصْرَى لِيَدْفَعَهُ إِلَى قَيْصَرَ وَكَانَ قَيْصَرُ لَمَّا كَشَفَ اللَّهُ عَنْهُ جُنُودَ فَارِسَ مَشَى مِنْ حِمْصَ إِلَى إِيلِيَاءَ شُكْرًا لِمَا أَبْلَاهُ اللَّهُ فَلَمَّا جَاءَ قَيْصَرَ كِتَابُ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ حِينَ قَرَأَهُ الْتَمِسُوا لِي هَا هُنَا أَحَدًا مِنْ قَوْمِهِ لِأَسْأَلَهُمْ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ فَأَخْبَرَنِي أَبُو سُفْيَانَ بْنُ حَرْبٍأَنَّهُ كَانَ بِالشَّأْمِ فِي رِجَالٍ مِنْ قُرَيْشٍ قَدِمُوا تِجَارًا فِي الْمُدَّةِ الَّتِي كَانَتْ بَيْنَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَبَيْنَ كُفَّارِ قُرَيْشٍ قَالَ أَبُو سُفْيَانَ فَوَجَدَنَا رَسُولُ قَيْصَرَ بِبَعْضِ الشَّأْمِ فَانْطُلِقَ بِي وَبِأَصْحَابِي حَتَّى قَدِمْنَا إِيلِيَاءَ فَأُدْخِلْنَا عَلَيْهِ فَإِذَا هُوَ جَالِسٌ فِي مَجْلِسِ مُلْكِهِ وَعَلَيْهِ التَّاجُ وَإِذَا حَوْلَهُ عُظَمَاءُ الرُّومِ فَقَالَ لِتَرْجُمَانِهِ سَلْهُمْ أَيُّهُمْ أَقْرَبُ نَسَبًا إِلَى هَذَا الرَّجُلِ الَّذِي يَزْعُمُ أَنَّهُ نَبِيٌّ قَالَ أَبُو سُفْيَانَ فَقُلْتُ أَنَا أَقْرَبُهُمْ إِلَيْهِ نَسَبًا قَالَ مَا قَرَابَةُ مَا بَيْنَكَ وَبَيْنَهُ فَقُلْتُ هُوَ ابْنُ عَمِّي وَلَيْسَ فِي الرَّكْبِ يَوْمَئِذٍ أَحَدٌ مِنْ بَنِي عَبْدِ مَنَافٍ غَيْرِي فَقَالَ قَيْصَرُ أَدْنُوهُ وَأَمَرَ بِأَصْحَابِي فَجُعِلُوا خَلْفَ ظَهْرِي عِنْدَ كَتِفِي ثُمَّ قَالَ لِتَرْجُمَانِهِ قُلْ لِأَصْحَابِهِ إِنِّي سَائِلٌ هَذَا الرَّجُلَ عَنْ الَّذِي يَزْعُمُ أَنَّهُ نَبِيٌّ فَإِنْ كَذَبَ فَكَذِّبُوهُ قَالَ أَبُو سُفْيَانَ وَاللَّهِ لَوْلَا الْحَيَاءُ يَوْمَئِذٍ مِنْ أَنْ يَأْثُرَ أَصْحَابِي عَنِّي الْكَذِبَ لَكَذَبْتُهُ حِينَ سَأَلَنِي عَنْهُ وَلَكِنِّي اسْتَحْيَيْتُ أَنْ يَأْثُرُوا الْكَذِبَ عَنِّي فَصَدَقْتُهُ ثُمَّ قَالَ لِتَرْجُمَانِهِ قُلْ لَهُ كَيْفَ نَسَبُ هَذَا الرَّجُلِ فِيكُمْ قُلْتُ هُوَ فِينَا ذُو نَسَبٍ قَالَ فَهَلْ قَالَ هَذَا الْقَوْلَ أَحَدٌ مِنْكُمْ قَبْلَهُ قُلْتُ لَا فَقَالَ كُنْتُمْ تَتَّهِمُونَهُ عَلَى الْكَذِبِ قَبْلَ أَنْ يَقُولَ مَا قَالَ قُلْتُ لَا قَالَ فَهَلْ كَانَ مِنْ آبَائِهِ مِنْ مَلِكٍ قُلْتُ لَا قَالَ فَأَشْرَافُ النَّاسِ يَتَّبِعُونَهُ أَمْ ضُعَفَاؤُهُمْ قُلْتُ بَلْ ضُعَفَاؤُهُمْ قَالَ فَيَزِيدُونَ أَوْ يَنْقُصُونَ قُلْتُ بَلْ يَزِيدُونَ قَالَ فَهَلْ يَرْتَدُّ أَحَدٌ سَخْطَةً لِدِينِهِ بَعْدَ أَنْ يَدْخُلَ فِيهِ قُلْتُ لَا قَالَ فَهَلْ يَغْدِرُ قُلْتُ لَا وَنَحْنُ الْآنَ مِنْهُ فِي مُدَّةٍ نَحْنُ نَخَافُ أَنْ يَغْدِرَ قَالَ أَبُو سُفْيَانَ وَلَمْ يُمْكِنِّي كَلِمَةٌ أُدْخِلُ فِيهَا شَيْئًا أَنْتَقِصُهُ بِهِ لَا أَخَافُ أَنْ تُؤْثَرَ عَنِّي غَيْرُهَا قَالَ فَهَلْ قَاتَلْتُمُوهُ أَوْ قَاتَلَكُمْ قُلْتُ نَعَمْ قَالَ فَكَيْفَ كَانَتْ حَرْبُهُ وَحَرْبُكُمْ قُلْتُ كَانَتْ دُوَلًا وَسِجَالًا يُدَالُ عَلَيْنَا الْمَرَّةَ وَنُدَالُ عَلَيْهِ الْأُخْرَى قَالَ فَمَاذَا يَأْمُرُكُمْ بِهِ قَالَ يَأْمُرُنَا أَنْ نَعْبُدَ اللَّهَ وَحْدَهُ لَا نُشْرِكُ بِهِ شَيْئًا وَيَنْهَانَا عَمَّا كَانَ يَعْبُدُ آبَاؤُنَا وَيَأْمُرُنَا بِالصَّلَاةِ وَالصَّدَقَةِ وَالْعَفَافِ وَالْوَفَاءِ بِالْعَهْدِ وَأَدَاءِ الْأَمَانَةِ فَقَالَ لِتَرْجُمَانِهِ حِينَ قُلْتُ ذَلِكَ لَهُ قُلْ لَهُ إِنِّي سَأَلْتُكَ عَنْ نَسَبِهِ فِيكُمْ فَزَعَمْتَ أَنَّهُ ذُو نَسَبٍ وَكَذَلِكَ الرُّسُلُ تُبْعَثُ فِي نَسَبِ قَوْمِهَا وَسَأَلْتُكَ هَلْ قَالَ أَحَدٌ مِنْكُمْ هَذَا الْقَوْلَ قَبْلَهُ فَزَعَمْتَ أَنْ لَا فَقُلْتُ لَوْ كَانَ أَحَدٌ مِنْكُمْ قَالَ هَذَا الْقَوْلَ قَبْلَهُ قُلْتُ رَجُلٌ يَأْتَمُّ بِقَوْلٍ قَدْ قِيلَ قَبْلَهُ وَسَأَلْتُكَ هَلْ كُنْتُمْ تَتَّهِمُونَهُ بِالْكَذِبِ قَبْلَ أَنْ يَقُولَ مَا قَالَ فَزَعَمْتَ أَنْ لَا فَعَرَفْتُ أَنَّهُ لَمْ يَكُنْ لِيَدَعَ الْكَذِبَ عَلَى النَّاسِ وَيَكْذِبَ عَلَى اللَّهِ وَسَأَلْتُكَ هَلْ كَانَ مِنْ آبَائِهِ مِنْ مَلِكٍ فَزَعَمْتَ أَنْ لَا فَقُلْتُ لَوْ كَانَ مِنْ آبَائِهِ مَلِكٌ قُلْتُ يَطْلُبُ مُلْكَ آبَائِهِ وَسَأَلْتُكَ أَشْرَافُ النَّاسِ يَتَّبِعُونَهُ أَمْ ضُعَفَاؤُهُمْ فَزَعَمْتَ أَنَّ ضُعَفَاءَهُمْ اتَّبَعُوهُ وَهُمْ أَتْبَاعُ الرُّسُلِ وَسَأَلْتُكَ هَلْ يَزِيدُونَ أَوْ يَنْقُصُونَ فَزَعَمْتَ أَنَّهُمْ يَزِيدُونَ وَكَذَلِكَ الْإِيمَانُ حَتَّى يَتِمَّ وَسَأَلْتُكَ هَلْ يَرْتَدُّ أَحَدٌ سَخْطَةً لِدِينِهِ بَعْدَ أَنْ يَدْخُلَ فِيهِ فَزَعَمْتَ أَنْ لَا فَكَذَلِكَ الْإِيمَانُ حِينَ تَخْلِطُ بَشَاشَتُهُ الْقُلُوبَ لَا يَسْخَطُهُ أَحَدٌ وَسَأَلْتُكَ هَلْ يَغْدِرُ فَزَعَمْتَ أَنْ لَا وَكَذَلِكَ الرُّسُلُ لَا يَغْدِرُونَ وَسَأَلْتُكَ هَلْ قَاتَلْتُمُوهُ وَقَاتَلَكُمْ فَزَعَمْتَ أَنْ قَدْ فَعَلَ وَأَنَّ حَرْبَكُمْ وَحَرْبَهُ تَكُونُ دُوَلًا وَيُدَالُ عَلَيْكُمْ الْمَرَّةَ وَتُدَالُونَ عَلَيْهِ الْأُخْرَى وَكَذَلِكَ الرُّسُلُ تُبْتَلَى وَتَكُونُ لَهَا الْعَاقِبَةُ وَسَأَلْتُكَ بِمَاذَا يَأْمُرُكُمْ فَزَعَمْتَ أَنَّهُ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تَعْبُدُوا اللَّهَ وَلَا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا وَيَنْهَاكُمْ عَمَّا كَانَ يَعْبُدُ آبَاؤُكُمْ وَيَأْمُرُكُمْ بِالصَّلَاةِ وَالصَّدَقَةِ وَالْعَفَافِ وَالْوَفَاءِ بِالْعَهْدِ وَأَدَاءِ الْأَمَانَةِ قَالَ وَهَذِهِ صِفَةُ النَّبِيِّ قَدْ كُنْتُ أَعْلَمُ أَنَّهُ خَارِجٌ وَلَكِنْ لَمْ أَظُنَّ أَنَّهُ مِنْكُمْ وَإِنْ يَكُ مَا قُلْتَ حَقًّا فَيُوشِكُ أَنْ يَمْلِكَ مَوْضِعَ قَدَمَيَّ هَاتَيْنِ وَلَوْ أَرْجُو أَنْ أَخْلُصَ إِلَيْهِ لَتَجَشَّمْتُ لُقِيَّهُ وَلَوْ كُنْتُ عِنْدَهُ لَغَسَلْتُ قَدَمَيْهِ قَالَ أَبُو سُفْيَانَ ثُمَّ دَعَا بِكِتَابِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَقُرِئَ فَإِذَا فِيهِ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ مِنْ مُحَمَّدٍ عَبْدِ اللَّهِ وَرَسُولِهِ إِلَى هِرَقْلَ عَظِيمِ الرُّومِ سَلَامٌ عَلَى مَنْ اتَّبَعَ الْهُدَى أَمَّا بَعْدُ فَإِنِّي أَدْعُوكَ بِدِعَايَةِ الْإِسْلَامِ أَسْلِمْ تَسْلَمْ وَأَسْلِمْ يُؤْتِكَ اللَّهُ أَجْرَكَ مَرَّتَيْنِ فَإِنْ تَوَلَّيْتَ فَعَلَيْكَ إِثْمُ الْأَرِيسِيِّينَ وَ{ يَا أَهْلَ الْكِتَابِ تَعَالَوْا إِلَى كَلِمَةٍ سَوَاءٍ بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمْ أَلَّا نَعْبُدَ إِلَّا اللَّهَ وَلَا نُشْرِكَ بِهِ شَيْئًا وَلَا يَتَّخِذَ بَعْضُنَا بَعْضًا أَرْبَابًا مِنْ دُونِ اللَّهِ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُولُوا اشْهَدُوا بِأَنَّا مُسْلِمُونَ }قَالَ أَبُو سُفْيَانَ فَلَمَّا أَنْ قَضَى مَقَالَتَهُ عَلَتْ أَصْوَاتُ الَّذِينَ حَوْلَهُ مِنْ عُظَمَاءِ الرُّومِ وَكَثُرَ لَغَطُهُمْ فَلَا أَدْرِي مَاذَا قَالُوا وَأُمِرَ بِنَا فَأُخْرِجْنَا فَلَمَّا أَنْ خَرَجْتُ مَعَ أَصْحَابِي وَخَلَوْتُ بِهِمْ قُلْتُ لَهُمْ لَقَدْ أَمِرَ أَمْرُ ابْنِ أَبِي كَبْشَةَ هَذَا مَلِكُ بَنِي الْأَصْفَرِ يَخَافُهُ قَالَ أَبُو سُفْيَانَ وَاللَّهِ مَا زِلْتُ ذَلِيلًا مُسْتَيْقِنًا بِأَنَّ أَمْرَهُ سَيَظْهَرُ حَتَّى أَدْخَلَ اللَّهُ قَلْبِي الْإِسْلَامَ وَأَنَا كَارِهٌ

ነጊሩና ኣሎ [ኢብራሂም ቢን ሓምዛህ] ነጊሩና ኣሎ [ኢብራሂም ቢን ሳዓድ] ካብ [ሳልሕ ቢን ካይሳን] ካብ [ኢብን ሺሃብ] ካብ [ዑበይዱላህ ቢን ዓብደላ ቢን ዑጥባ] ካብ [ዓብደላ ቢን ዓባስ ራድሊያላሁ ዓንሁማ] ረሱሉላህ ሸላሁ ዓለይሂ ወሰላም ከም ዝገለጸሉ:: ናብ ቃይሻር -ንጉስ ሮማውያን- ዝጸሓፎ ደብዳበ፡ እስልምና ክቕበል ዝዓደሞ ዝሓዘት እያ። ስለዚ ንዲህያ ኣል ካልቢይ ምስ ደብዳቤኡ ሰዲዱሉ ረሱሉላሁ ዓለይሂ ዋሰላም ድማ መጀመርታ ንሰበስልጣን ቡሽራ ክህቦ ድሕሪኡ ንቐይሻር ክህቦ ኣዘዞ። ቃይሻር ድማ ኣላህ ኣብ ልዕሊ ሰራዊት ፋርስ ምስ ሰዓሮ ኣብ መንጎ ከተማ ሂምሽ ናብ ከተማ ዒልያ' ተጓዒዙ ስለቲ ኣላህ ዝሃቦ ዓወት ምስጋና እዩ። ደብዳቤ ረሱሉላሁ ዓለይሂ ዋሰላም ናብ ቃይሻር ምስ መጸት ድሕሪ ምንባባ ከምዚ በለ: ‘ካብ ህዝቡ ሓደ ሰብ ኣብ ቅድመይ ኣምጽኡ ብዛዕባ ረሱሉላሁ ዓለይሂ ዋሰላም ክሓቶም’። [ኢብን ዓባስ] ራድሊያላሁ ዓንሁ ከምዚ ኢሎም፤ [ኣቡ ሱፍያን ቢን ሓርብ] ኣብቲ ግዜ እቲ ኣብ ምድሪ ሶርያ ምስቶም ናብታ ሃገር ዝበጽሑ ህዝቢ ቁረይሽ ኣብቲ ኣብ መንጎ ነቢ ሰለላሁ ዓለይሂ ዋሳላምን ኩረይሽ ካፍርን ዝነበረ ግዜ ሰላም/ዕርቂ ክነግዱ ኢሎም ናብታ ሃገር ዝበጽሑ ከም ዝነበሩ ነጊሩኒ: ኣቡ ሱፍያን ከምዚ ኢሉኒ: 'ስለዚ ልኡኽ ቃይሻር ኣብ ሶርያ ከለና ተራኺቡና ድሕሪኡ ንዓይን ንኣዕሩኽተይን ክዕድም ከድና ክሳብ ንሕና ኣብ ምድሪ ኢልያ በጽሐ።’ ኢሉ መለሰሉ። ኣብቲ እዋን እቲ ኣኽሊል ተኸዲኑ ኣብ ንጉሳዊ ጉባኤኡ ኮፍ ኢሉ ዝነበረ ቃይሻር ክንራኸብ ክንኣቱ ተዓደምና ኣብ ከባቢኡ ልዑላት ንግስነት ሮማ ነበሩ። ስለዚ ነቲ ተርጓሚኡ ከምዚ በሎ፦ ‘ካብኣቶም ኣየናይ እዩ ምስቲ ነቢይ እየ ዝብል ሰብኣይ ዝቐረበ ናሳብ -ናይ ደም ዝምድና- ዘለዎ ሕተቶም’። ኣቡ ሱፍያን ከምዚ ኢሎም፤ ስለዚ፡ ‘ኣነ እቲ ብመስርዕ ዝቐረበ ሰብ እየ’ በልኩ። ንሱ ድማ፡ ‘ምስኡ ዘለካ ርክብ እንታይ እዩ፧’ ኢሉ ሓተቶ። ኣነ ድማ 'ወዲ ኣኮይ እዩ' ኢለ መለስኩሉ። ኣብቲ ግዜ እቲ ድማ ካባይ ብጀካ ካብ ዘርኢ ባኒ ዓብዱ ማናፍ ኣይነበረን። ሽዑ ቃይሻር መሊሱ 'ናባይ ኣቕርብዎ' በለ። ድሕሪኡ ንኣዕሩኽተይ ኣዚዙ ብድሕረይ ብመስርዕ ኣብ ጥቓ መንኵበይ ደው ከም ዝብሉ ገበረ። ሽዑ ነቲ ተርጓሚኡ ከምዚ በሎ፦ ‘ነዚ ሰብኣይ ብዛዕባ እቲ ነቢይ እየ ዝብል ሰብ ከም ዝሓተትኩዎ ንኣዕሩኽቱ ንገሮም። እንተ ሓሲዩ ሽዑ ንስኻ ትሕስዎ'። ኣቡ ሱፍያን ከምዚ በለ: - ብኣላህ ኣብቲ ግዜ እቲ ንሕፍረት እንተዘይከውን ነይሩ እዚ ድማ ኣብ ልዕሊ ኣዕሩኽተይ ሕማቕ ጽልዋ ምሃለዎ - እንተዝሕሱ - ብዛዕባኡ - ነቢ ሰለላሁ ዓለይሂ ዋሰላም - ምስ ሓተትኩ ምሓሰኹ ነይረ። እንተኾነ ግን ድሕሪኡ ሕማቕ ምስሊ ሓሶት እንተዝህቦም ምሓፈርኩ ስለዚ ኣረጋጊጸዮ'። ሽዑ ነቲ ተርጓሚኡ ደጊሙ፡ ‘ንገሮ፡ መስመር ወለዶ እዚ ሰብኣይ እዚ ኣብ መንጎኹም ከመይ ኣሎ፧’ በሎ። ኣነ ድማ 'ኣብ መንጎና ጽቡቕ መስመር ወለዶ ዘለዎ ሰብ እዩ' ኢለ መለስኩሉ። ደጊሙ ድማ፡ ‘ካባኻትኩም ቅድሚኡ ከምዚ ዝበሎ ኣሎ ድዩ - ከም ነቢይ?’ ኢሉ ሓተተ። ኣነ ድማ 'ፈጺሙ ኣይተፈጸመን' ኢለ መለስኩሉ። ደጊሙ ድማ፡ ‘እዚ ኑዛዜ እዚ ቅድሚ ምዝራቡ መጀመርያ ሓሶት ኢልካ ከሲስካዮ ዲኻ፧’ ኢሉ ሓተቶ። ኣነ ድማ 'ፈጺሙ' ኢለ መለስኩሉ። ደጊሙ ድማ፡ ‘ካብ ኣቦታቱ ነገስታት ኰይኖም ዝፈልጡዶ ኣለዉ፧’ ኢሉ ሓተቶ። ኣነ ድማ 'ዋላ ሓንቲ' ኢለ መለስኩሉ። ደጊሙ ድማ ‘እቶም ዝስዕብዎ ሰባት ካብ ፍሉጣት ሰባት ድዮም ወይስ ካብ ድኹማት?’ ኢሉ ሓተቶ። ኣነ ድማ 'እቶም ዝስዕብዎ እውን ድኹማት ሰባት እዮም' ኢለ መለስኩሉ። ደጊሙ ድማ፡ ‘ሰዓብቱ ይውስኹ ድዮም ወይስ ይንኪ፧ ''. ኣነ ድማ 'ብሓቂ ይውስኽ ኣሎ' ኢለ መለስኩሉ። ደጊሙ ድማ፡ ‘ትምህርቲ ሃይማኖቱ ስለ ዝጸልእ መሊሱ ከሓዲ ዝኾነ ሰብ ኣሎ ድዩ ድሕሪ ምሕቋፍካ?’ ኢሉ መለሰሉ። ኣነ ድማ 'ዋላ ሓንቲ' ኢለ መለስኩሉ። ደጊሙ ድማ፡ ‘ጠሊሙዶ ይፈልጥ፧’ ኢሉ ሓተቶ። ኣነ ድማ ‘ፈጺሙ’ ኢለ መለስኩሉ። ሕጂ ድማ ኣብ ናይ ሰላም ዘመን ስለዘለና ከይጠልመና ስክፍታ ኣለና። ኣቡ ሱፍያን ከምዚ ኢሉ: 'ንጉስ ንዕኡ - ነቢ ሰለላሁ ዓለይሂ ዎሰላም - ክነቅፎ ምእንቲ ሓንቲ ቃል ከእቱ ንእሽቶ ዕድል ኣይሃበንን' ኢሉ: እተን ቃላት ንኻልኦት ሰባት ብዛዕባይ - ሕማቕ - ጦብላሕታ ከይህባ ኣብ ዘይፈራሕኩሉ':: ደጊሙ ድማ፡ ‘ንስኻ ዲኻ ትቃለሶ ዘለኻ ወይስ ንሱ እዩ ዝቃለሰካ?’ ኢሉ ሓተቶ። ኣነ ድማ 'እወ' ኢለ መለስኩሉ። ኣስዕብ ኣቢሉ ድማ፡ ‘ውግእኻ ብኸመይ እዩ ተዛዚሙ፧’ በለ። ኣነ ድማ ‘ዓወትን ስዕረትን ኣብ መንጎና ይቀያየር’ ኢለ መለስኩሉ። ሓደ ሓደ ግዜ ይሃርመና ካልእ ግዜ ድማ ንሃርሞ'። ደጊሙ ድማ፡ ‘እሞ እንታይ ክትገብር ኣዚዙካ፧’ ኢሉ ሓተቶ። ኣነ ድማ ከምዚ ኢለ መለስኩሉ፦ ‘ንኣሏህ ጥራሕ ክንምልኽን ምስኡ ዋላ ሓንቲ ከይንተሓባበርን ኣዚዙና ኣቦታትና ዘምልኽዎ ነገር ከይነምልኽ ከልኪሉና። ብተወሳኺ ሰላት ክንፍጽም፡ ሻዳቃ ክንህብ፡ ቅኑዓት ክንከውን፡ መብጽዓ ክንፍጽምን ትእዛዝ ክንፍጽምን ኣዚዙና'። ነዚ ዅሉ እናመለስኩ ከለኹ ነቲ ተርጓሚኡ፡ ‘ኣብ መንጎኹም ብዛዕባ መስመር ወለዶኡ ምስ ሓተትኩኹም፡ ጽቡቕ መስመር ወለዶ ዘለዎ ሰብ ምዃኑ መለስኩምሉ’ በሎ። ንሱ ድማ ብሓቂ ኩሉ ግዜ ኣብ መንጎ መስመር ወለዶታቱ - ዘርኡ - ህዝቡ ዝለኣኽ ልኡኽ እዩ ነይሩ። ካባኻትኩም ድማ ኣብ ቅድሚኡ ነዚ ዝተናዘዘ ሰብ ኣሎ ድዩ ኢለ ምስ ሓተትኩኹም፡ ሓደ እኳ የልቦን ኢልኩም መለስኩም። ስለዚ ካባኻትኩም ቅድሚኡ ዝበሎ እንተሃልዩ እዚ ሰብ እዚ እቲ ቅድሚኡ ዝነበረ ሰብ ዝበሎ ጥራይ እዩ ዝከታተል ዘሎ ማለት እየ ዝብል። ነዚ ኑዛዜ እዚ ቅድሚ ምግባሩ ሓሶት ኢልካ ከሲስካዮ ትፈልጥ ዲኻ ምስ ሓተትኩዎ ድማ ፈጺምካ ኣይከሰስካዮን ኢልካ መለስካ። ስለዚ ኣብ ልዕሊ ሰባት ሓሶት ካብ ምዝራብ ተቖጢቡ ድሕሪኡ ኣንጻር ኣላህ ክሕሱ ክደፍር ከምዘይከኣል እፈልጥ እየ። ካብ ኣቦታቱ ነገስ ዝኾነ ድዩ ኢለ ምስ ሓተትኩኻ ድማ፡ ሓደ እኳ የለን ኢልካ መለስካ። ካብ ኣቦታቱ ነገስታት ኮይኖም እንተዝፈልጡ፡ እዚ ሰብ እዚ ንመንግስቲ ኣቦታቱ ይደሊ - ክመልስ - ምበልኩ። እቶም ዝስዕቦ ዝነበሩ ሰባት ክቡራት ድዮም ድኹማት ኢለ ምስ ሓተትኩኻ ድማ እቶም ድኹማት እዮም ዝሰዓብዎ ኢልኩም መለስኩም። ብርግጽ ድማ ሰዓብቲ ነቢይ እዮም ነይሮም። ሰዓብቱ ይውስኹ ድዮም ይንኪ ኢለ ምስ ሓተትኩኻ ድማ ይውስኹ ኣለዉ ኢልካ መለስካ። እምነት ድማ በዚ ኸምዚ እያ ናብ ፍጽምና ክትዓቢ እያ። ትምህርቲ ሃይማኖቶም ምስ ሓቖፍዎ ስለ ዝጸልኡ ከሓድቲ ዝኾኑ ሰባት ኣለዉ ድዮም ኢለ ምስ ሓተትኩኻ ድማ የለዉን ኢልካ መለስካ። እምነት ድማ ከምኡ እያ፡ ሓንሳብ ኣብ መዓሙቕ ልቢ ምስ ኣተወት፡ ዝጸልኣ ሰብ የለን - ንትምህርቲ ሃይማኖትካ ብዝምልከት -። ጠሊሙካ ይፈልጥ ድዩ ኢለ ምስ ሓተትኩኻ ድማ ፈጺሙ መሊስካ። ከምኡ ድማ እቶም ልኡኻት ኣይምጠለሙን። ንስኻ ትዋጋእ ዲኻ ንሱ ድማ ይዋግኣካ ኣሎ ኢለ ምስ ሓተትኩኻ ድማ ተደጋጋሚ ውግኣት ከም ዝነበረን ናትካን ውግኡን ከም ዝተቐየረ መለስካ። ሓደ ሓደ ግዜ ይሃርመካ ሓደ ሓደ ግዜ ድማ ኣብ ካልእ ኣጋጣሚ ክትሃርሞ ትኽእል ኢኻ። ከምኡ ድማ መልእኽተኛታት ተፈቲኖም ኣብ መወዳእታ ድማ ዓወት ብርግጽ ናቶም ኮይኑ። እንታይ ክትገብር ከም ዝኣዘዘካ ምስ ሓተትኩኻ ድማ ንኣላህ ኣብ ዝኾነ ነገር መሻርኽቲ ብዘይምትሕብባርን ካብቲ ኣቦታትካ ዘምልኽዎ ዝነበሩ ብምኽልካልን ከምልኽ ከም ዝኣዘዘካን ንሱ ድማ ሰላት ክትፍጽም፡ ሻዳቃ ክትህብ፡ ቅንዕና ክትዛረብ፡ መብጽዓኻ ክትፍጽምን ትእዛዝካ ክትፍጽምን ኣዚዙካ ኢለ መለስካ'። ንጉስ በር በለ፦ ‘እዚኦም ባህርያት ናይ ሓደ ነቢይ እዮም። ብርግጽ እቲ ናይ መወዳእታ ነቢይ ከም ዝተራእየ ድሮ ፈሊጠ ነይረ፡ ካብ ካባኻትኩም - ካብ ቁረይሽ - ክመጽእ እዩ ኢለ ግን ሓሲበ ኣይፈልጥን። እዚ ትብሎ ዘለኻ ሓቂ እንተኾይኑ፡ ነዛ ሕጂ ኣብ ትሕቲ እግረይ ዘላ መሬት ብሓቂ ክገዝኣ እዩ፡ ምስኡ ክረኽቦ ዝኽእል ተስፋ እንተዝህልወኒ ድማ ብርግጽ ክረኽቦም ምተገደድኩ። ኣብ ቅድሚኡ እንተዝኸውን ድማ ብርግጽ ንእግሩ ምሓጸብኩ።’ ኢሉ መለሰሉ። ኣቡ ሱፍያን ከምዚ በለ:- ብድሕሪኡ ካብ ነቢ ሰለላሁ ዓለይሂ ዋሰላም ደብዳቤ ሓቲቱ ኣንቢቡሉ: ትሕዝቶኣ ድማ፤ 'ቢስሚላሂር ራህማኒር ራሂም። ካብ መሓመድ ባርያ ኣላህን ልኡኹን ክሳብ ሄራክሊዮስ ንጉስ ሮማውያን ድሕነት ነቶም መምርሒታት ዝኽተሉ። ደሓር ካብኡ ብሓቂ ብጻውዒት እስልምና እየ ዝጽውዓካ። እስልምና ኣቲኻ ድሕንነት ክትረክብ ኢኻ። እስልምና ኣቲኻ ኣላህ ክልተ ግዜ ክሽልመካ እዩ። እንተኾነ ግን ፍቓደኛ እንተኾንካ ሽዑ ሓጢኣት ናይ ኣሪሲይይን -ኤራፓ- ብሄር ክትስከም ኢኻ። እና፤ - ኣብታ ደብዳቤ ድማ ቃላት ኣላህ ጽሒፉ ኣሎ፡ ቅ.ስ.ኣሉ ዒምራን ኣያ 63- ትርጉሙ ድማ፡ -'ኣቱም ሰባት መጽሓፍ፡ ኣብ መንጎናን ኣብ መንጎኹምን ክርክር ከምዘየለ፡ ብዘይካ ኣላህ ኣይንሰግድን፡ ምስኡ ድማ ዋላ ሓንቲ ከምዘይንተሓባበርን ከምኡ'ውን ካባና ንኻልኦት ካብ ኣላህ ወጻኢ ከም ኣማልኽቲ ከምዘይወስዶምን ዝገልጽ ሓረግ -ኣዋጅ- ንጸንዕ። እንተ ተመሊሶም ሽዑ ከምዚ በሎም: 'እንሆ ንሕና እቶም -ንኣላህ- ዝተገዝእና ኢና'። ኣቡ ሱፍያን ከምዚ በለ:- ‘ንጉስ መግለጺኡ ምስ ወድአ ሃንደበት ካብቶም ኣብ ከባቢኡ ዝነበሩ ሰባት ካብ ሰበስልጣን ሮማውያን ዕግርግር ተፈጢሩ ዕግርግርኦም ዝያዳ እናወሰኸ ከደ እንታይ ይብሉ ከም ዝነበሩ ኣይተረድኣንን። ሽዑ ክንወጽእ ተኣዘዝና። ምስ ኣዕሩኽተይ ክወጽእ ምስ ቀረብኩን ካብ ኣኼባኦም ምስ ገዓዝኩን ንኣዕሩኽተይ ከምዚ በልክዎም፦ ‘እዚ ወዲ ኣቡ ከብስያስ ከመይ ዝበለ ዓቢ ነገር እዩ ገይሩ። እዚ ንጉስ ናይ ባኒ ኣሽፋር - ብጫ ቆርበት ዘለዎም ሰባት/ሮማውያን - ንሱ እውን ዝጭነቐሉ ዝነበረ እዩ'። ኣቡ ሱፍያን ደጊሙ ከምዚ በለ፦ ‘ብኣላህ ኩሉ ግዜ ውርደት ይስምዓኒ ነይሩ፡ ጉዳዩ - ሃይማኖቱ - ዕዉት ከም ዝኸውን ድማ ኣዝየ ርእሰ ተኣማንነት ነይሩኒ፡ ኣብ መወዳእታ ኣላህ ዋላ’ኳ ቅድሚ ሕጂ እንተጸላእኩዎ እስልምና ክቕበል ልበይ ዝኸፈተኒ’።