इमाम अबू दाऊद : 856

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عُبَيْدٍ حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ عَنْ أَيُّوبَ عَنْ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَصَلَّى بِنَا رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ إِحْدَى صَلَاتَيْ الْعَشِيِّ الظُّهْرَ أَوْ الْعَصْرَ قَالَ فَصَلَّى بِنَا رَكْعَتَيْنِ ثُمَّ سَلَّمَ ثُمَّ قَامَ إِلَى خَشَبَةٍ فِي مُقَدَّمِ الْمَسْجِدِ فَوَضَعَ يَدَيْهِ عَلَيْهِمَا إِحْدَاهُمَا عَلَى الْأُخْرَى يُعْرَفُ فِي وَجْهِهِ الْغَضَبُ ثُمَّ خَرَجَ سَرْعَانُ النَّاسِ وَهُمْ يَقُولُونَ قُصِرَتْ الصَّلَاةُ قُصِرَتْ الصَّلَاةُ وَفِي النَّاسِ أَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ فَهَابَاهُ أَنْ يُكَلِّمَاهُ فَقَامَ رَجُلٌ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يُسَمِّيهِ ذَا الْيَدَيْنِ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَنَسِيتَ أَمْ قُصِرَتْ الصَّلَاةُ قَالَ لَمْ أَنْسَ وَلَمْ تُقْصَرْ الصَّلَاةُ قَالَ بَلْ نَسِيتَ يَا رَسُولَ اللَّهِ فَأَقْبَلَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عَلَى الْقَوْمِ فَقَالَ أَصَدَقَ ذُو الْيَدَيْنِ فَأَوْمَئُوا أَيْ نَعَمْ فَرَجَعَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ إِلَى مَقَامِهِ فَصَلَّى الرَّكْعَتَيْنِ الْبَاقِيَتَيْنِ ثُمَّ سَلَّمَ ثُمَّ كَبَّرَ وَسَجَدَ مِثْلَ سُجُودِهِ أَوْ أَطْوَلَ ثُمَّ رَفَعَ وَكَبَّرَ ثُمَّ كَبَّرَ وَسَجَدَ مِثْلَ سُجُودِهِ أَوْ أَطْوَلَ ثُمَّ رَفَعَ وَكَبَّرَقَالَ فَقِيلَ لِمُحَمَّدٍ سَلَّمَ فِي السَّهْوِ فَقَالَ لَمْ أَحْفَظْهُ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَلَكِنْ نُبِّئْتُ أَنَّ عِمْرَانَ بْنَ حُصَيْنٍ قَالَ ثُمَّ سَلَّمَ حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْلَمَةَ عَنْ مَالِكٍ عَنْ أَيُّوبَ عَنْ مُحَمَّدٍ بِإِسْنَادِهِ وَحَدِيثُ حَمَّادٍ أَتَمُّ قَالَ صَلَّى رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ لَمْ يَقُلْ بِنَا وَلَمْ يَقُلْ فَأَوْمَئُوا قَالَ فَقَالَ النَّاسُ نَعَمْ قَالَ ثُمَّ رَفَعَ وَلَمْ يَقُلْ وَكَبَّرَ ثُمَّ كَبَّرَ وَسَجَدَ مِثْلَ سُجُودِهِ أَوْ أَطْوَلَ ثُمَّ رَفَعَ وَتَمَّ حَدِيثُهُ لَمْ يَذْكُرْ مَا بَعْدَهُ وَلَمْ يَذْكُرْ فَأَوْمَئُوا إِلَّا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ قَالَ أَبُو دَاوُد وَكُلُّ مَنْ رَوَى هَذَا الْحَدِيثَ لَمْ يَقُلْ فَكَبَّرَ وَلَا ذَكَرَ رَجَعَ حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ حَدَّثَنَا بِشْرٌ يَعْنِي ابْنَ الْمُفَضَّلِ حَدَّثَنَا سَلَمَةُ يَعْنِي ابْنَ عَلْقَمَةَ عَنْ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ صَلَّى بِنَا رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِمَعْنَى حَمَّادٍ كُلِّهِ إِلَى آخِرِ قَوْلِهِ نُبِّئْتُ أَنَّ عِمْرَانَ بْنَ حُصَيْنٍ قَالَ ثُمَّ سَلَّمَ قَالَ قُلْتُ فَالتَّشَهُّدُ قَالَ لَمْ أَسْمَعْ فِي التَّشَهُّدِ وَأَحَبُّ إِلَيَّ أَنْ يَتَشَهَّدَ وَلَمْ يَذْكُرْ كَانَ يُسَمِّيهِ ذَا الْيَدَيْنِ وَلَا ذَكَرَ فَأَوْمَئُوا وَلَا ذَكَرَ الْغَضَبَ وَحَدِيثُ حَمَّادٍ عَنْ أَيُّوبَ أَتَمُّ حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ نَصْرِ بْنِ عَلِيٍّ حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ عَنْ أَيُّوبَ وَهِشَامٍ وَيَحْيَى بْنِ عَتِيقٍ وَابْنِ عَوْنٍ عَنْ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنْ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي قِصَّةِ ذِي الْيَدَيْنِ أَنَّهُ كَبَّرَ وَسَجَدَ وَقَالَ هِشَامٌ يَعْنِي ابْنَ حَسَّانَ كَبَّرَ ثُمَّ كَبَّرَ وَسَجَدَ قَالَ أَبُو دَاوُد رَوَى هَذَا الْحَدِيثَ أَيْضًا حَبِيبُ بْنُ الشَّهِيدِ وَحُمَيْدٌ وَيُونُسُ وَعَاصِمٌ الْأَحْوَلُ عَنْ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ لَمْ يَذْكُرْ أَحَدٌ مِنْهُمْ مَا ذَكَرَ حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ عَنْ هِشَامٍ أَنَّهُ كَبَّرَ ثُمَّ كَبَّرَ وَسَجَدَ وَرَوَى حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ وَأَبُو بَكْرِ بْنُ عَيَّاشٍ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ هِشَامٍ لَمْ يَذْكُرَا عَنْهُ هَذَا الَّذِي ذَكَرَهُ حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ أَنَّهُ كَبَّرَ ثُمَّ كَبَّرَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى بْنِ فَارِسٍ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ كَثِيرٍ عَنْ الْأَوْزَاعِيِّ عَنْ الزُّهْرِيِّ عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ وَأَبِي سَلَمَةَ وَعُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ بِهَذِهِ الْقِصَّةِ قَالَ وَلَمْ يَسْجُدْ سَجْدَتَيْ السَّهْوِ حَتَّى يَقَّنَهُ اللَّهُ ذَلِكَ حَدَّثَنَا حَجَّاجُ بْنُ أَبِي يَعْقُوبَ حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ يَعْنِي ابْنَ إِبْرَاهِيمَ حَدَّثَنَا أَبِي عَنْ صَالِحٍ عَنْ ابْنِ شِهَابٍ أَنَّ أَبَا بَكْرِ بْنَ سُلَيْمَانَ بْنِ أَبِي حَثْمَةَ أَخْبَرَهُ أَنَّهُ بَلَغَهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِهَذَا الْخَبَرِ قَالَ وَلَمْ يَسْجُدْ السَّجْدَتَيْنِ اللَّتَيْنِ تُسْجَدَانِ إِذَا شَكَّ حَتَّى لَقَاهُ النَّاسُ قَالَ ابْنُ شِهَابٍ وَأَخْبَرَنِي بِهَذَا الْخَبَرِ سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ وَأَخْبَرَنِي أَبُو سَلَمَةَ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ وَأَبُو بَكْرِ بْنُ الْحَارِثِ بْنِ هِشَامٍ وَعُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ أَبُو دَاوُد رَوَاهُ يَحْيَى بْنُ أَبِي كَثِيرٍ وَعِمْرَانُ بْنُ أَبِي أَنَسٍ عَنْ أَبِي سَلَمَةَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ وَالْعَلَاءِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ أَبِيهِ جَمِيعًا عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ بِهَذِهِ الْقِصَّةِ وَلَمْ يَذْكُرْ أَنَّهُ سَجَدَ السَّجْدَتَيْنِ قَالَ أَبُو دَاوُد وَرَوَاهُ الزُّبَيْدِيُّ عَنْ الزُّهْرِيِّ عَنْ أَبِي بَكْرِ بْنِ سُلَيْمَانَ بْنِ أَبِي حَثْمَةَ عَنْ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ فِيهِ وَلَمْ يَسْجُدْ سَجْدَتَيْ السَّهْوِ

हे आम्हाला [मुहम्मद बिन उबैद] यांनी सांगितले, ज्यांनी आम्हाला [हम्माद बिन ज़ैद] यांच्याकडून, त्यांनी [अय्यूब] यांच्याकडून, त्यांनी [मुहम्मद] यांच्याकडून, आणि त्यांनी [अबू हुरैरा] यांच्याकडून हदीस सांगितली, ज्यांनी म्हटले: अल्लाहचे प्रेषित, त्यांच्यावर अल्लाहची शांती आणि आशीर्वाद असोत, यांनी आमच्यासोबत दुपारीची नमाज अदा केली, जी दुपारीची (झुहर) किंवा आसरची नमाज होती. अबू हुरैरा म्हणाले: "असे घडले की त्यांनी फक्त दोन रकात नमाज अदा केली, नंतर सलाम फिरवला आणि मशिदीसमोरच्या खांबाकडे गेले, एक हात (उजवा हात) दुसऱ्या हातावर ठेवून, आणि त्यांच्या चेहऱ्यावर जणू काही रागावले असल्यासारखा भाव होता. त्यानंतर लोक घाईघाईने (मशिदीतून) बाहेर पडले, 'काशरमध्ये नमाज अदा करा, काशरमध्ये नमाज अदा करा' असे म्हणत. त्या लोकांमध्ये अबू बक्र आणि उमरही होते; दोघांनाही याबद्दल विचारण्यास संकोच वाटत होता, तेव्हा पैगंबर सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम यांनी ज्याला 'जुल्-यदाइन' हे नाव दिले होते, तो एक माणूस उभा राहिला आणि त्याने विचारले: "अल्लाहचे प्रेषित, आपण विसरले का, की नमाज खरोखरच संक्षिप्त केली गेली आहे?" त्यांनी उत्तर दिले: "मी विसरले नाही, आणि मी नमाजही संक्षिप्त केलेली नाही." धुल्-यदाइन म्हणाला: "पण हे, अल्लाहचे प्रेषित, तुम्ही विसरले आहात." मग अल्लाहचे प्रेषित, त्यांच्यावर अल्लाहची शांति आणि आशीर्वाद असोत, यांनी लोकांकडे वळून विचारले: "झुल-यदाइनने जे सांगितले ते खरे आहे का?" साथींनी (संकेताने) उत्तर दिले: "होय, ते खरे आहे." तेव्हा ते आपल्या मूळ जागेवर परतले आणि उरलेल्या रकाता पूर्ण केल्या, नंतर सलाम फिरवला. सलाम केल्यानंतर, त्यांनी तक्बीर म्हणाली आणि सामान्य सजदेप्रमाणे किंवा त्यापेक्षा किंचित जास्त काळ सजदा केला, नंतर आपले डोके वर करून तक्बीर म्हणाली; त्यानंतर त्यांनी पुन्हा तक्बीर म्हणाली आणि सामान्य सजदेप्रमाणे किंवा त्यापेक्षा किंचित जास्त काळ सजदा केला, नंतर आपले डोके वर करून तक्बीर म्हणाली." मुहम्मद (सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम) यांना विचारण्यात आले: "त्यांनी सुजُد-ए-सहुई दरम्यान सलाम दिला का?" त्यांनी उत्तर दिले: "मी हे अबू हुरैरा (रज़िअल्लाहु अन्हु) यांच्याकडून स्मरण केलेले नाही, परंतु मला सांगण्यात आले की [इमरान बिन हुसैन] म्हणाले: 'मग त्यांनी, त्यांच्यावर शांती आणि आशीर्वाद असोत, सलाम दिला…'." आम्हाला हे [अब्दुल्ला बिन मस्लामा] यांनी [मालिक] यांच्याकडून, त्यांनी [अय्यूब] यांच्याकडून, त्यांनी [मुहम्मद] यांच्याकडून त्याचे संपूर्ण श्रृंखलेसह सांगितले, जरी हम्माद यांचा हदीस अधिक संपूर्ण आहे. कथकाने सांगितले: अल्लाहचे प्रेषित, त्यांच्यावर शांती आणि आशीर्वाद असोत, यांनी आमच्यासोबत नमाज अदा केली परंतु त्यांनी "…" म्हटले नाही…सहचार्‍यांनी मान हलवली…" तो पुढे म्हणाला; "…तर लोकांनी उत्तर दिले; 'होय, ते बरोबर आहे,' तो पुन्हा म्हणाला; "…मग त्याने (आपला डोके) वर उचलला…" आणि असे नाही म्हणाले; "…त्याने तकरार म्हटली, मग तकरार म्हटली आणि सामान्य प्रणामापेक्षा किंचित दीर्घ प्रणाम केला, मग त्याने (आपला डोके) वर उचलला." हदीसचे वर्णन इथे संपते, पुढील शब्दप्रयोग नमूद न करता, तसेच '…सहाबांनी मान हलवली…' असेही नमूद केलेले नाही; हम्मद इब्न ज़ैद वगळता; अबू दाऊद म्हणाले; 'या हदीसचे जेही रवायतदार आहेत, त्यांनी '…मग तक्बीर म्हणाली…' असे सांगितलेले नाही.' तसेच '…आणि परतले…' असेही नमूद केलेले नाही. हे आम्हाला [मुसद्दद] यांनी सांगितले, ज्यांनी आम्हाला [बिश्र, म्हणजेच इब्न अल-मुफद्दलल] यांच्याकडून सांगितले, ज्यांनी आम्हाला [सलामाह, म्हणजेच इब्न अल-कामाह] यांच्याकडून सांगितले, [मुहम्मद] यांच्याकडून, [अबू हुरैरा] यांच्याकडून, ज्यांनी सांगितले; "अल्लाहचे प्रेषित, अल्लाहची शांती आणि आशीर्वाद त्यांच्यावर असोत, यांनी एकदा आमच्यासोबत नमाज अदा केली…" जसे हम्मादच्या हदीसच्या पूर्ण मजकुरात (सुरुवातीपासून) त्यांच्या विधानाच्या शेवटपर्यंत आहे, म्हणजे; "मला सांगण्यात आले की इमरान इब्न हुसैन म्हणाले; …मग त्यांनी सलाम फेडला." सलामाह इब्न अलकामाह म्हणाले; "मी म्हटले; (भूल झाल्यावरचे) तशाहहुद वाचत (प्रणामानंतर)?" मुहम्मद बिन सरीन म्हणाले; "मी त्याला तशाहहुद वाचताना ऐकले नाही, जरी मला तशाहहुद वाचणेच पसंत आहे. 'त्याने त्याला "जुल्-यदाइन" असे संबोधले' असेही उल्लेखलेले नाही, '…नंतर त्यांनी मान हलवली…' असेही नाही, तसेच 'माराह' विषयीही नाही. परंतु हम्मादचा आय्यूबकडून आलेला हदीस अधिक संपूर्ण आहे. हे आम्हाला [अली बिन नाध्र बिन अली] यांनी सांगितले, ज्यांनी आम्हाला [सुलेमान बिन हारब] यांच्याकडून सांगितले, ज्यांनी आम्हाला [हम्माद बिन जायद] यांच्याकडून [अय्यूब] आणि [हिशाम] यांच्याकडून सांगितले, [याह्या बिन 'अतिक], [इब्न 'औन] यांच्या मार्गे [मुहम्मद] यांच्याकडून, [अबू हुरैरा] यांनी पैगंबर (सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम) यांच्याकडून – दुल यदाइन यांच्या कथेबाबत – सांगितले की त्यांनी तक्बीर म्हटली आणि प्रणाम केला. हिशाम, म्हणजेच इब्न हसन, म्हणाले: 'त्यांनी "अल्लाहु अकबर" म्हटले, मग पुन्हा "अल्लाहु अकबर" म्हटले, मग प्रणाम केला.' अबू दावूद म्हणाले: ही हदीस [हबीब बिन अस-शहीद] यांनीही रिवायत केली आहे, [हुमैद], [युनूस] आणि ['आशिम अल-अहवाल] यांनी [मुहम्मद] यांच्याकडून [अबू हुरैरा] यांच्याकडून रिवायत केली, परंतु त्यापैकी कोणीही हिशामकडून हम्माद बिन झाईद यांनी सांगितलेली गोष्ट सांगितली नाही, ती म्हणजे त्याने 'अल्लाहु अकबर' म्हटले, मग पुन्हा 'अल्लाहु अकबर' म्हटले आणि नंतर सजदा केला." ही हदीस [हम्माद बिन सलामा] आणि [अबू बक्र बिन आय्याश] यांनीही [हिशाम] यांच्याकडून रिवायत केली आहे, परंतु त्या दोघांनीही हम्माद बिन जाइड यांनी सांगितलेली गोष्ट नमूद केलेली नाही, की त्यांनी तशहीद म्हटली आणि नंतर पुन्हा तशहीद म्हटली. हे आम्हाला [मुहम्मद बिन याह्या बिन फारिस] यांनी सांगितले, ज्यांनी आम्हाला [मुहम्मद बिन कत्सिर] यांच्याकडून, त्यांनी [अल-औझा'ई] यांच्याकडून, त्यांनी [अज़-ज़ुहरी] यांच्याकडून, त्यांनी [सईद बिन अल-मुसय्यिब] आणि [अबू सलामा] तसेच [उबैदुल्ला बिन अब्दुल्ला] यांच्याकडून [अबू हुरैरा] यांच्या हदीसप्रमाणे सांगितले, त्याने सांगितले; "पण त्याने विस्मृतीचा प्रणाम दोनदा केला नाही जोपर्यंत अल्लाहने त्याला आश्वस्त केले नाही." हे आम्हाला [हज्जाज बिन अबू याकूब] यांनी सांगितले, ज्यांनी आम्हाला [याकूब, म्हणजेच इब्न इब्राहिम] यांच्याकडून सांगितले, ज्यांनी आम्हाला [माझ्या वडिलांकडून] [सलीह] यांच्याकडून [इब्न शिहाब] यांच्याकडून सांगितले की [अबू बक्र बिन सुलैमान बिन अबू हत्माह] यांनी त्याला कळविले की त्यांना माहिती मिळाली आहे की अल्लाहचे प्रेषित, अल्लाह त्यांच्यावर शांती आणि आशीर्वाद करोत…' जसे वरच्या हदीसमध्ये आहे, त्यांनी सांगितले: 'त्यांनी विस्मृतीची प्रणाम (सजदा) दोनदा केली नाही—म्हणजेच शंका आल्यावरची प्रणाम—जोपर्यंत लोक त्यांच्याकडे आले.' [इब्न शिहब] म्हणाले; [सा'द इब्न अल-मुसय्यब] यांनी मला हा हदीस [अबू हुरैरा] यांच्याकडून सांगितला, ज्यांनी म्हटले; …" आणि [अबू सलामा इब्न अब्दुर्रहमान] व [अबू बक्र इब्न अल-हारीथ इब्न हिशाम] व [उबैदुल्ला इब्न अब्दुल्ला] यांनीही मला हे सांगितले. अबू दाऊद म्हणाले: "ही हदीस [याह्या बिन अबू कथीर] आणि [इमरान बिन अबू अनस] यांच्याकडून, [अबू सलामा बिन अब्दुर्रहमान] आणि ['अला' बिन अब्दुर्रहमान] यांनी त्यांच्या वडिलांकडून, सर्वानी [अबू हुरैरा] यांच्याकडून या वर्णनानुसार नमुद केली आहे, परंतु त्यांनी विस्मृतीच्या दोन प्रणामोचा उल्लेख केला नाही." अबू दाऊद म्हणाले: "आणि [अज़-जुबैदी] यांच्याकडून, [अज़-जुहरी] यांच्याकडून, [अबू बक्र बिन सुलैमान बिन अबू हत्समाह] यांच्याकडून पैगंबर (सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम) यांच्यापर्यंत अशीही रिवायत आहे – जशी त्यांनी त्या हदीसमध्ये सांगितली – की त्यांनी विस्मृतीचे दोन प्रणाम (सज्दा) केले नाहीत."