Hadisi
Masy’aril Haram termasuk tempat yang diberkahi dan dianjurkan untuk berdzikir setelah Arafah
Imam Ibnu Majah : 3065حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ عَمَّارٍ حَدَّثَنَا حَاتِمُ بْنُ إِسْمَعِيلَ حَدَّثَنَا جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِيهِ قَالَدَخَلْنَا عَلَى جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ فَلَمَّا انْتَهَيْنَا إِلَيْهِ سَأَلَ عَنْ الْقَوْمِ حَتَّى انْتَهَى إِلَيَّ فَقُلْتُ أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ فَأَهْوَى بِيَدِهِ إِلَى رَأْسِي فَحَلَّ زِرِّي الْأَعْلَى ثُمَّ حَلَّ زِرِّي الْأَسْفَلَ ثُمَّ وَضَعَ كَفَّهُ بَيْنَ ثَدْيَيَّ وَأَنَا يَوْمَئِذٍ غُلَامٌ شَابٌّ فَقَالَ مَرْحَبًا بِكَ سَلْ عَمَّا شِئْتَ فَسَأَلْتُهُ وَهُوَ أَعْمَى فَجَاءَ وَقْتُ الصَّلَاةِ فَقَامَ فِي نِسَاجَةٍ مُلْتَحِفًا بِهَا كُلَّمَا وَضَعَهَا عَلَى مَنْكِبَيْهِ رَجَعَ طَرَفَاهَا إِلَيْهِ مِنْ صِغَرِهَا وَرِدَاؤُهُ إِلَى جَانِبِهِ عَلَى الْمِشْجَبِ فَصَلَّى بِنَا فَقُلْتُ أَخْبِرْنَا عَنْ حَجَّةِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَقَالَ بِيَدِهِ فَعَقَدَ تِسْعًا وَقَالَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مَكَثَ تِسْعَ سِنِينَ لَمْ يَحُجَّ فَأَذَّنَ فِي النَّاسِ فِي الْعَاشِرَةِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ حَاجٌّ فَقَدِمَ الْمَدِينَةَ بَشَرٌ كَثِيرٌ كُلُّهُمْ يَلْتَمِسُ أَنْ يَأْتَمَّ بِرَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَيَعْمَلَ بِمِثْلِ عَمَلِهِ فَخَرَجَ وَخَرَجْنَا مَعَهُ فَأَتَيْنَا ذَا الْحُلَيْفَةِ فَوَلَدَتْ أَسْمَاءُ بِنْتُ عُمَيْسٍ مُحَمَّدَ بْنَ أَبِي بَكْرٍ فَأَرْسَلَتْ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ كَيْفَ أَصْنَعُ قَالَ اغْتَسِلِي وَاسْتَثْفِرِي بِثَوْبٍ وَأَحْرِمِي فَصَلَّى رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي الْمَسْجِدِ ثُمَّ رَكِبَ الْقَصْوَاءَ حَتَّى إِذَا اسْتَوَتْ بِهِ نَاقَتُهُ عَلَى الْبَيْدَاءِ قَالَ جَابِرٌ نَظَرْتُ إِلَى مَدِّ بَصَرِي مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ بَيْنَ رَاكِبٍ وَمَاشٍ وَعَنْ يَمِينِهِ مِثْلُ ذَلِكَ وَعَنْ يَسَارِهِ مِثْلُ ذَلِك وَمِنْ خَلْفِهِ مِثْلُ ذَلِكَ وَرَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بَيْنَ أَظْهُرِنَا وَعَلَيْهِ يَنْزِلُ الْقُرْآنُ وَهُوَ يَعْرِفُ تَأْوِيلَهُ مَا عَمِلَ بِهِ مِنْ شَيْءٍ عَمِلْنَا بِهِ فَأَهَلَّ بِالتَّوْحِيدِ لَبَّيْكَ اللَّهُمَّ لَبَّيْكَ لَبَّيْكَ لَا شَرِيكَ لَكَ لَبَّيْكَ إِنَّ الْحَمْدَ وَالنِّعْمَةَ لَكَ وَالْمُلْكَ لَا شَرِيكَ لَكَ وَأَهَلَّ النَّاسُ بِهَذَا الَّذِي يُهِلُّونَ بِهِ فَلَمْ يَرُدَّ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عَلَيْهِمْ شَيْئًا مِنْهُ وَلَزِمَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ تَلْبِيَتَهُ قَالَ جَابِرٌ لَسْنَا نَنْوِي إِلَّا الْحَجَّ لَسْنَا نَعْرِفُ الْعُمْرَةَ حَتَّى إِذَا أَتَيْنَا الْبَيْتَ مَعَهُ اسْتَلَمَ الرُّكْنَ فَرَمَلَ ثَلَاثًا وَمَشَى أَرْبَعًا ثُمَّ قَامَ إِلَى مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ فَقَالَ{ وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ مُصَلًّى }فَجَعَلَ الْمَقَامَ بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْبَيْتِ فَكَانَ أَبِي يَقُولُ وَلَا أَعْلَمُهُ إِلَّا ذَكَرَهُ عَنْ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ إِنَّهُ كَانَ يَقْرَأُ فِي الرَّكْعَتَيْنِ قُلْ يَا أَيُّهَا الْكَافِرُونَ وَ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ ثُمَّ رَجَعَ إِلَى الْبَيْتِ فَاسْتَلَمَ الرُّكْنَ ثُمَّ خَرَجَ مِنْ الْبَابِ إِلَى الصَّفَا حَتَّى إِذَا دَنَا مِنْ الصَّفَا قَرَأَ{ إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ }نَبْدَأُ بِمَا بَدَأَ اللَّهُ بِهِ فَبَدَأَ بِالصَّفَا فَرَقِيَ عَلَيْهِ حَتَّى رَأَى الْبَيْتَ فَكَبَّرَ اللَّهَ وَهَلَّلَهُ وَحَمِدَهُ وَقَالَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لَا شَرِيكَ لَهُ لَهُ الْمُلْكُ وَلَهُ الْحَمْدُ يُحْيِي وَيُمِيتُ وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لَا شَرِيكَ لَهُ أَنْجَزَ وَعْدَهُ وَنَصَرَ عَبْدَهُ وَهَزَمَ الْأَحْزَابَ وَحْدَهُ ثُمَّ دَعَا بَيْنَ ذَلِكَ وَقَالَ مِثْلَ هَذَا ثَلَاثَ مَرَّاتٍ ثُمَّ نَزَلَ إِلَى الْمَرْوَةِ فَمَشَى حَتَّى إِذَا انْصَبَّتْ قَدَمَاهُ رَمَلَ فِي بَطْنِ الْوَادِي حَتَّى إِذَا صَعِدَتَا يَعْنِي قَدَمَاهُ مَشَى حَتَّى أَتَى الْمَرْوَةَ فَفَعَلَ عَلَى الْمَرْوَةِ كَمَا فَعَلَ عَلَى الصَّفَا فَلَمَّا كَانَ آخِرُ طَوَافِهِ عَلَى الْمَرْوَةِ قَالَ لَوْ أَنِّي اسْتَقْبَلْتُ مِنْ أَمْرِي مَا اسْتَدْبَرْتُ لَمْ أَسُقْ الْهَدْيَ وَجَعَلْتُهَا عُمْرَةً فَمَنْ كَانَ مِنْكُمْ لَيْسَ مَعَهُ هَدْيٌ فَلْيَحْلِلْ وَلْيَجْعَلْهَا عُمْرَةً فَحَلَّ النَّاسُ كُلُّهُمْ وَقَصَّرُوا إِلَّا النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَمَنْ كَانَ مَعَهُ الْهَدْيُ فَقَامَ سُرَاقَةُ بْنُ مَالِكِ بْنِ جُعْشُمٍ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَلِعَامِنَا هَذَا أَمْ لِأَبَدِ الْأَبَدِ قَالَ فَشَبَّكَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَصَابِعَهُ فِي الْأُخْرَى وَقَالَ دَخَلَتْ الْعُمْرَةُ فِي الْحَجِّ هَكَذَا مَرَّتَيْنِ لَا بَلْ لِأَبَدِ الْأَبَدِ قَالَ وَقَدِمَ عَلِيٌّ بِبُدْنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَوَجَدَ فَاطِمَةَ مِمَّنْ حَلَّ وَلَبِسَتْ ثِيَابًا صَبِيغًا وَاكْتَحَلَتْ فَأَنْكَرَ ذَلِكَ عَلَيْهَا عَلِيٌّ فَقَالَتْ أَمَرَنِي أَبِي بِهَذَا فَكَانَ عَلِيٌّ يَقُولُ بِالْعِرَاقِ فَذَهَبْتُ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مُحَرِّشًا عَلَى فَاطِمَةَ فِي الَّذِي صَنَعَتْهُ مُسْتَفْتِيًا رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي الَّذِي ذَكَرَتْ عَنْهُ وَأَنْكَرْتُ ذَلِكَ عَلَيْهَا فَقَالَ صَدَقَتْ صَدَقَتْ مَاذَا قُلْتُ حِينَ فَرَضْتَ الْحَجَّ قَالَ قُلْتُ اللَّهُمَّ إِنِّي أُهِلُّ بِمَا أَهَلَّ بِهِ رَسُولُكَ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ فَإِنَّ مَعِي الْهَدْيَ فَلَا تَحِلَّ قَالَ فَكَانَ جَمَاعَةُ الْهَدْيِ الَّذِي جَاءَ بِهِ عَلِيٌّ مِنْ الْيَمَنِ وَالَّذِي أَتَى بِهِ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مِنْ الْمَدِينَةِ مِائَةً ثُمَّ حَلَّ النَّاسُ كُلُّهُمْ وَقَصَّرُوا إِلَّا النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَمَنْ كَانَ مَعَهُ هَدْيٌ فَلَمَّا كَانَ يَوْمُ التَّرْوِيَةِ وَتَوَجَّهُوا إِلَى مِنًى أَهَلُّوا بِالْحَجِّ فَرَكِبَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَصَلَّى بِمِنًى الظُّهْرَ وَالْعَصْرَ وَالْمَغْرِبَ وَالْعِشَاءَ وَالصُّبْحَ ثُمَّ مَكَثَ قَلِيلًا حَتَّى طَلَعَتْ الشَّمْسُ وَأَمَرَ بِقُبَّةٍ مِنْ شَعَرٍ فَضُرِبَتْ لَهُ بِنَمِرَةَ فَسَارَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ لَا تَشُكُّ قُرَيْشٌ إِلَّا أَنَّهُ وَاقِفٌ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرَامِ أَوْ الْمُزْدَلِفَةِ كَمَا كَانَتْ قُرَيْشٌ تَصْنَعُ فِي الْجَاهِلِيَّةِ فَأَجَازَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ حَتَّى أَتَى عَرَفَةَ فَوَجَدَ الْقُبَّةَ قَدْ ضُرِبَتْ لَهُ بِنَمِرَةَ فَنَزَلَ بِهَا حَتَّى إِذَا زَاغَتْ الشَّمْسُ أَمَرَ بِالْقَصْوَاءِ فَرُحِلَتْ لَهُ فَرَكِبَ حَتَّى أَتَى بَطْنَ الْوَادِي فَخَطَبَ النَّاسَ فَقَالَ إِنَّ دِمَاءَكُمْ وَأَمْوَالَكُمْ عَلَيْكُمْ حَرَامٌ كَحُرْمَةِ يَوْمِكُمْ هَذَا فِي شَهْرِكُمْ هَذَا فِي بَلَدِكُمْ هَذَا أَلَا وَإِنَّ كُلَّ شَيْءٍ مِنْ أَمْرِ الْجَاهِلِيَّةِ مَوْضُوعٌ تَحْتَ قَدَمَيَّ هَاتَيْنِ وَدِمَاءُ الْجَاهِلِيَّةِ مَوْضُوعَةٌ وَأَوَّلُ دَمٍ أَضَعُهُ دَمُ رَبِيعَةَ بْنِ الْحَارِثِ كَانَ مُسْتَرْضِعًا فِي بَنِي سَعْدٍ فَقَتَلَتْهُ هُذَيْلٌ وَرِبَا الْجَاهِلِيَّةِ مَوْضُوعٌ وَأَوَّلُ رِبًا أَضَعُهُ رِبَانَا رِبَا الْعَبَّاسِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ فَإِنَّهُ مَوْضُوعٌ كُلُّهُ فَاتَّقُوا اللَّهَ فِي النِّسَاءِ فَإِنَّكُمْ أَخَذْتُمُوهُنَّ بِأَمَانَةِ اللَّهِ وَاسْتَحْلَلْتُمْ فُرُوجَهُنَّ بِكَلِمَةِ اللَّهِ وَإِنَّ لَكُمْ عَلَيْهِنَّ أَنْ لَا يُوطِئْنَ فُرُشَكُمْ أَحَدًا تَكْرَهُونَهُ فَإِنْ فَعَلْنَ ذَلِكَ فَاضْرِبُوهُنَّ ضَرْبًا غَيْرَ مُبَرِّحٍ وَلَهُنَّ عَلَيْكُمْ رِزْقُهُنَّ وَكِسْوَتُهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ وَقَدْ تَرَكْتُ فِيكُمْ مَا لَمْ تَضِلُّوا إِنْ اعْتَصَمْتُمْ بِهِ كِتَابَ اللَّهِ وَأَنْتُمْ مَسْئُولُونَ عَنِّي فَمَا أَنْتُمْ قَائِلُونَ قَالُوا نَشْهَدُ أَنَّكَ قَدْ بَلَّغْتَ وَأَدَّيْتَ وَنَصَحْتَ فَقَالَ بِإِصْبَعِهِ السَّبَّابَةِ إِلَى السَّمَاءِ وَيَنْكُبُهَا إِلَى النَّاسِ اللَّهُمَّ اشْهَدْ اللَّهُمَّ اشْهَدْ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ ثُمَّ أَذَّنَ بِلَالٌ ثُمَّ أَقَامَ فَصَلَّى الظُّهْرَ ثُمَّ أَقَامَ فَصَلَّى الْعَصْرَ وَلَمْ يُصَلِّ بَيْنَهُمَا شَيْئًا ثُمَّ رَكِبَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ حَتَّى أَتَى الْمَوْقِفَ فَجَعَلَ بَطْنَ نَاقَتِهِ إِلَى الصَّخَرَاتِ وَجَعَلَ حَبْلَ الْمُشَاةِ بَيْنَ يَدَيْهِ وَاسْتَقْبَلَ الْقِبْلَةَ فَلَمْ يَزَلْ وَاقِفًا حَتَّى غَرَبَتْ الشَّمْسُ وَذَهَبَتْ الصُّفْرَةُ قَلِيلًا حَتَّى غَابَ الْقُرْصُ وَأَرْدَفَ أُسَامَةَ بْنَ زَيْدٍ خَلْفَهُ فَدَفَعَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَقَدْ شَنَقَ الْقَصْوَاءَ بِالزِّمَامِ حَتَّى إِنَّ رَأْسَهَا لَيُصِيبُ مَوْرِكَ رَحْلِهِ وَيَقُولُ بِيَدِهِ الْيُمْنَى أَيُّهَا النَّاسُ السَّكِينَةَ السَّكِينَةَ كُلَّمَا أَتَى حَبْلًا مِنْ الْحِبَالِ أَرْخَى لَهَا قَلِيلًا حَتَّى تَصْعَدَ ثُمَّ أَتَى الْمُزْدَلِفَةَ فَصَلَّى بِهَا الْمَغْرِبَ وَالْعِشَاءَ بِأَذَانٍ وَاحِدٍ وَإِقَامَتَيْنِ وَلَمْ يُصَلِّ بَيْنَهُمَا شَيْئًا ثُمَّ اضْطَجَعَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ حَتَّى طَلَعَ الْفَجْرُ فَصَلَّى الْفَجْرَ حِينَ تَبَيَّنَ لَهُ الصُّبْحُ بِأَذَانٍ وَإِقَامَةٍ ثُمَّ رَكِبَ الْقَصْوَاءَ حَتَّى أَتَى الْمَشْعَرَ الْحَرَامَ فَرَقِيَ عَلَيْهِ فَحَمِدَ اللَّهَ وَكَبَّرَهُ وَهَلَّلَهُ فَلَمْ يَزَلْ وَاقِفًا حَتَّى أَسْفَرَ جِدًّا ثُمَّ دَفَعَ قَبْلَ أَنْ تَطْلُعَ الشَّمْسُ وَأَرْدَفَ ال
y’a fɔ an ye [Hisyam bin Ammar]; a y' a fɔ an ye [Hatim bin Isma'il] ; a y' a fɔ an ye [Ja'far bin Muhammad] ka bɔ [a fa] fɛ, a ko; ‘Ne nana [Jabir bin Abdulayi] ye siɲɛ kelen. An y’a kunbɛn tuma min na, a y’a ɲininka mɔgɔw bɛ cogo min na, fo a ye ne ko ɲininka. O la, ne y'a jaabi ko; 'Ne ye Muhamadu bin Ali bin Husain ye'. O la, a y’a bolo da n kun na k’a sɔrɔ a bɛ n sanfɛla ni duguma butɔni butɔni da, o kɔfɛ, a y’a kamankun bila n disi cɛ ani o waati la ne tun ye denmisɛn ye hali bi min sera balikuya ma. A ko; 'Aw ni ce, aw b'a fɛ fɛn o fɛn na, aw k'o ɲininka'. N y'a ɲininka sabu a tun ye fiyentɔ ye. Fo ka se delili waati ma, a tun jɔlen bɛ a ka delilikɛlan kan, n’a y’a senkɔniw bila delilikɛlan kɛrɛw la, o bɛ sama k’a sababu kɛ delilikɛlan bonya dɔgɔyali ye, k’a sɔrɔ a ka finimugu tun sirilen bɛ a kamankunw kan ani a tun bɛ delili kɛ k’an ɲɛminɛ.’ O kɔ, ne ye ɲininkali kɛ; 'A fɔ an ye Rasulullah shallallahu 'alaihi wasallam ye Haji kɛ cogo min na! ' O la, a ye taamasiyɛn kɛ n'a bolo ye k'a bolokɔnincinin kɔnɔntɔn kɔrɔta, k'a fɔ; 'Tiɲɛ na, Rasulullah shallallahu 'alaihi wasallam ma taa Hiji la san kɔnɔntɔn kɔnɔ, o kɔfɛ a ye wele bila mɔgɔw ma u ka Hiji kɛ san tannan na. Nabila sallallaahu alahi wasallam taara Haji la, o kɔfɛ mɔgɔ caman nana Madina, u bɛɛ tun b’a fɛ ka ɲɔgɔn lajɛ ni kira sallallaahu alahi wasallam ye k’a kɛ i n’a fɔ a y’a kɛ cogo min na. O la, a taara, an fana taara n’a ye. An sera Dzul Hulaifah tuma min na, Asma’ bint Umais ye Muhamadu bin Abu Bakr bange, o de la a cilen don ka taa ɲininkali kɛ; ‘Ne ka kan ka mun kɛ? ' O kɔ, a y'a fɔ Asma ye ko : 'I ka i ko k'a siri kosɛbɛ ni fini ye ka don ihram kɔnɔ'. O kɔ, Rasulullah sallallaahu alahi wasallam ye delili kɛ misiri kɔnɔ o kɔfɛ a ye Qashwa ɲɔgɔmɛ wuli, ɲɔgɔmɛ wulila ka tilennen ta k’a ta Sahara kungo kan. Jabir ko; 'Ne ye mɔgɔ caman ye fo ka se yɔrɔ min na, a ɲɛfɛ, mobili bolilaw ni sennamɔgɔw cɛ, a kinin fɛ, a numan fɛ ani a kɔfɛ fana - mɔgɔ caman tun bɛ ye -. Rasulullah shallallahu 'alaihi wasallam tun bɛ an cɛma, k'a sɔrɔ Kuranɛ jigira a ma, wa a tun bɛ a takwil dɔn kosɛbɛ. A mana fɛn o fɛn kɛ, an fana b’o kɛ. A y’a ka Ala kelenpe kan kɔrɔta k’a fɔ ko : ‘Ne b’i ka weleli dafa, Ala. Ne b I ka weleli dafa, Ne b I ka weleli dafa. Jɛɲɔgɔn si tɛ I ye, ne bɛ I ka weleli dafa. Tiɲɛ na, tanuli, diyabɔli ani masaya ye I dɔrɔn ta ye, I tɛ jɛɲɔgɔnw sɔrɔ ta. Jama fana y'u kan kɔrɔta ni kalanw ye u tun bɛ minnu kalan, wa a sallallaahu alaihi wasallam ma foyi fɔ u ka kɛwalew kan. A sallallaahu alahi wasallam tora a ka talbiya kalanni na. Jabir radiallahu 'anhu ko tugun; 'An t'a fɛ ka Hiji kɛ, wa an ma Umrah dɔn fɔlɔ.' An sera Baitullah n’a ye tuma min na, a ye Rukun -susuma- o yɔrɔnin bɛɛ -Tawaf daminɛ-, o kɔfɛ, a ye boli saba kɛ ka taama cogo bɛnnen na taama naani tɔw la. O kɔ fɛ, a taara Maqam Ibrahima fɛ, k'a to tɛmɛsira in kalanni na: 'Ani ka Maqam Ibrahima kɛ delili yɔrɔ ye'. A y'a yɛrɛ Jigin fana Maqam Ibrahim ni Baitullah -Kaaba- 'cɛ. -N fa ko; - 'wa n t'a dɔn fo n'a y'a fɔ kira sallallaahu alahi wasallam fɛ, ko kira ye sura Al Kaafiruun ni Al Ikhlaash kalan raka' seli fila kɔnɔ -Maqam Ibrahim- la. O kɔ fɛ, a seginna Baitullah fɛ, o kɔfɛ a ye sɔgɔsɔgɔ - susuli kɛ walima ka foli kɛ - Rukun - Tawaf daminɛ -, o kɔfɛ a bɔra - Kaaba da la - ka taa Shafa kulu fan fɛ. Wa a gɛrɛla Shafa la tuma min na, a y’a kalan ko : ‘Tiɲɛ na, Shafa ni Marwa bɛ Allah ka taamasyɛnw cɛma, an bɛ -sa’i- daminɛ ni Allah Subhanahu Wa Ta’ala ye min daminɛ’. A y’a daminɛ ka seli kɛ ka bɔ Safa la, o kɔfɛ a jiginna kulu kan fo ka se ka Kaaba ye, o kɔfɛ a ye takbir, tahlil ani tahmid fɔ k’a sɔrɔ a b’a fɔ ko: ‘Ala si tɛ yen ni Allah kelen tɛ min ni jɛɲɔgɔn tɛ. Masaya bɛ ale de bolo ani tanuli bɛɛ bɛ ale de bolo. -A- ye Sebaayabɛɛtigi ye min bɛ ɲɛnamaya di ani Sebaayabɛɛtigi min bɛ mɔgɔ faga, wa a ye sebaayabɛɛtigi ye fɛn bɛɛ kan. Ala si tɛ yen ni Allah kelen tɛ, min ni jɛɲɔgɔn tɛ, min b’a ka layidu dafa, k’a ka baarakɛlaw dɛmɛ ani ka se sɔrɔ kulu bɛɛ kan a kelen na’. O kɔ, a ye delili kɛ kalanw ni ɲɔgɔn cɛ, o kɔ, a ye kalan fɔ siɲɛ saba. O kɔ fɛ, a jigira Marwa, k'a to taama na walasa n'a senw tilennen don, a bɛ boli kɛ kɔ cɛmancɛ la. A senw wulila tuma min na, a taamana fo ka se Marwa. Marwa la a ye min Kɛ Shafa la, a y'o Kɛ. Wa a ka Tawaf bannen Marwa tuma min na, a ko : 'Ni n tun bɛ n kɔ fɛ, n tun tɛ bagan fagalen ɲɛminɛ -al hadyu-, n tun b'a kɛ Umrah ye. Aw cɛma mɔgɔ o mɔgɔ ma na ni bagan sarakalen ye, o tuma na fɛ, aw ka sɔn o ma, k'a kɛ bato wale ye'. O la bɛɛ tun ye tahallul ye k'u kunsigi surunya fo kira sallallaahu alahi wasallam ani mɔgɔ minnu nana ni bagan fagalenw ye. O kɛlen, Suraka bin Malik bin Ju'syum wulila k'a fɔ; "E Allah ka ciden, yala nin bɛ tali kɛ ɲinan na, walima fo abada?" -Lakalibaga- ko; 'Nabi sallallaahu alahi wasallam y'a bolokɔnincininw siri ɲɔgɔn na n'a bolokɔnincininw ye, k'a jaabi ko: 'Umra bɛ Haji - hajj tamattu' - a bɛ kɛ nin cogo in na'. A y'o fɔ siɲɛ fila ka sɔrɔ k'a fɔ ko : 'Ayi - nin bɛ tali kɛ ɲinan dɔrɔn de la - nka fo abada''. -Lakalibaga- ko; 'Ali radliallahu 'anhu nana ni ɲɔgɔmɛ ye -al hadyu- kira sallallaahu alahi wasallam, o kɔfɛ a ye Fatima sɔrɔ, mɔgɔ dɔ min tun jɔlen bɛ cɛmancɛ la ka fini kulɛrilenw don ani ka ɲɛda datugu. Ali y’a jalaki, o de la Fatima ko; 'Ne fa - kira sallallaahu alahi wasallam - y'a fɔ ne ye ko ne ka nin kɛ'. Ali radiallahu anhu y’o fɔ k’a to Irak: ‘O kɔfɛ, ne taara laadilikan ɲini Allah ka ciden sallallaahu ‘alaihi wasallam fɛ, ka ŋunan Fatima ka walew la, ne ye min sɔsɔ. O la, a y’a jaabi ko: ‘Ale - Fatima - bɛ tiɲɛ fɔ, a bɛ tiɲɛ fɔ. Ne ye mun fɔ tuma min na i tun b’a fɛ ka Hiji kɛ fɔlɔ? ' Ali y'a jaabi; 'Ne ko; 'E Allah, ne bɛ kumakan kɔrɔta min wulila I ka ciden sallallaahu 'alaihi wasallam' fɛ. A ko : 'Tiɲɛ na, ne nana ni saraka bagan ye, o la aw kana aw sen don tahallul la'. -Lakalibaga- ko; Ali nana ni saraka bagan minnu ye ka bɔ Yamani ani kira sallallaahu alahi wasallam nana ni minnu ye ka bɔ Madina, olu hakɛ tun ye kɛmɛ ye. O kɔ fɛ bɛɛ y'u kunkolo Dòn ɲɔgɔn na k'u kunsigi surunya fo kira sallallaahu alahi wasallam ani mɔgɔ minnu nana ni saraka baganw ye. Tarwiya don sera tuma min na u bɛɛ taara Mina ka pɛrɛn k’u ka laɲini ye Haji ye. Rasulullah sallallaahu alahi wasallam donna mobili dɔ kɔnɔ, a ye tilelafana, Asr, Maghrib, Isha ani Fajr seli kɛ yen. O kɔ fɛ, aw bɛ waati dɔɔnin Kɛ fo tile ka Bɔ, o kɔ fɛ aw bɛ yamaruya Di ko dome ka jɔ Mash'aril, o ye haram ye, o la a bɛ Sɛnɛ Namirah. O kɔfɛ, Rasulullah shallallahu ‘alaihi wasallam taamana i n’a fɔ Kurayew tun bɛ deli ka taama cogo min na, nka a y’a jɔ Mash’aril Haram walima Muzdalifah. Nabila sallallaahu alahi wasallam y'a to a ka se Arafat. A gɛrɛla doni la min tun jɔra Namira, a y’a jɔ yen. Tle bintɔ, a y'a yamaruya k'a ka ɲɔgɔmɛ - Qashwa - ka Nà, o kɔ fɛ, a y'a Yɛlɛn fo k'a Se kɔda in 'kɔnɔ. O kɔ, a ye waajuli kɛ jama ye ko : 'Tiɲɛ na, aw joli, aw ka nafolo, aw ka bonya ani aw ka nisɔndiya - aw ka nɔɔrɔ - ye haram ye i n'a fɔ haram bɛ cogo min na nin don in na, aw ka kalo la ani aw ka jamana kɔnɔ, aw hakili to a la, tiɲɛ na, jahiliya ko bɛɛ bɛ majigin ne sen kɔrɔ, jahiliya joli majiginna ani joli min ne ye maloya fɔlɔ, o tun ye Rabi'ah bin Harith joli ye - min ka kɔn o ɲɛ balo ɲini Bani Sa'ad fɛ ani a fagara Hudzail-, jahiliyyah tɔnɔ bɔra yen k'a sɔrɔ tɔnɔ fɔlɔ min bɔra n na o tun ye an ka tɔnɔ ye, n'o ye tɔnɔ ye min kɛra Abbas bin Abdul Muthallib fɛ, u bɛɛ banna. O la, aw ka siran Allah ɲɛ ka bɔ musow la, bawo aw ye u kɛ musow ye ni Allah ka cikan ye ani aw ye farji kɛ sariya ye ni Allah ka kumaw ye. Tiɲɛ na, i ka jo bɛ u kan, o ye k’u t’a to i bɛ mɔgɔ wɛrɛw bila ka sunɔgɔ i ka dilan kan. Ni aw musow y’o kɛ, o kɔ aw bɛ u gosi ni gosili ye min tɛ dimi. Ani walisa u k’i balo ani k’i don cogo ɲuman na. Ne bɛ fɛn fila to aw ye, n’aw nɔrɔlen don u la, aw tɛna fili, n’o ye Allah ka kitabu ye. Wa i ka kunkanbaaraw bɛ ne la. O tuma na fɛ, i b’a fɛ ka mun fɔ? ' U y'a jaabi ko ; ‘An bɛ seereya kɛ ko i ye fɛnw lase, ka baara kɛ ani ka laadilikanw di. O la, a y’a fɔ k’a bolokɔnincinin jira sankolo la : ‘Alah, i k’i kɔlɔsi! Ala, seere ye'. A y'o fɔ siɲɛ saba. O kɔ, Bilal ye welekan fɔ, o kɔfɛ iqamat, o kɔfɛ a ye Zhuhur seli kɛ. -O kɔfɛ- Bilal seginna qamat la, o kɔ, a ye Asr seli kɛ, a ma seli si kɛ u fila ni ɲɔgɔn cɛ. O kɔ, Rasulullah sallallaahu alahi wasallam y'a ka mobili boli fo ka se wukuf yɔrɔ ma. O kɛlen, a y'a ka kami sigi - fo kami kɔnɔbara ka maga foro la - ka taama juru dɔ da a ɲɛfɛ, o kɔ, a y'i ɲɛsin Qibla ma. A tora ka wukuf kɛ fo tile binna ani yeelen jɛman in bɔra dɔɔnin ani tile bolokuru in binna. O kɔ fɛ, a ye Usamah bin Said donsokɛ ka taa. A ye Qashwa fana siri ni bɔgɔdaga ye, fo a kunkolo tun bɛ ɲini ka maga a ka mobili senw da la. K’a to taamasiyɛn kɛli la n’a kininbolo ye, a ko: ‘E mɔgɔw, aw hakili sigi, aw hakili sigi! ’ Tuma o tuma n’a y’a ka ɲɔgɔmɛ kunberew kɔrɔta, a tun bɛ lafiya dɔɔnin fo ɲɔgɔmɛ ka wuli dɔɔni. O kɔ fɛ a sera Muzdalifah, o kɔ fɛ a ye Magrib ni Isha' seli kɛ yen ni welekan kelen ye ani iqamat fila. Wa a ma delili si kɛ u fila ni ɲɔgɔn cɛ. O kɔ, a sallallaahu alahi wasallam y'i da fo sɔgɔma. A ye sɔgɔmada seli kɛ tuma min na a jɛlen don a bolo ko sɔgɔma don, ni welekan kelen ye ani iqamat kelen. O kɔ, a ye Qashwa ta fo ka se Mash'aril Haram, o kɔfɛ a jiginna kulu kan ka Allah tanu -bertahmid-, ka nɔɔrɔ da a kan -bertakbir- ka a sinsin -bertahlil-. A Tora ka Wukuf Kɛ fo tile ka Bɔ pewu, o kɔ fɛ a Bɔra yen sani tle ka Bɔ. A tun bɛ Fadl bin Abbas - cɛ min kunsigi ka ɲi, fari finman ani cɛɲi - ta a kɔ kan. Nabila sallallaahu alahi wasallam tun bɛ taa tuma min na, a tɛmɛna musow fɛ minnu tun bɛ boli, o de y’u lajɛ ka sɔrɔ k’a bolo da fan dɔ fɛ. O waati kelen na, Fadl y’a ɲɛda wuli ka taa fan dɔ fɛ. A selen Muhassar, a y'i Yɛlɛma dɔɔnin o kɔ fɛ a ye sira surun dɔ Tà ka Taa Kubra -Aqabah- Jumrah la, o yɔrɔnin bɛɛ a Sera Jumrah la min tùn bɛ jiri kɛrɛ fɛ. O kɔ fɛ, a ye kabakurun wolonwula fili ni takbir ye a fili kelen-kelen bɛɛ la, -ni- kabakurun minnu bonya bɛ i n’a fɔ kabakurun minnu bɔra sɔgɔlan na. A y'a fili ka bɔ kɔdingɛ kɔnɔ. O kɔ, a taara saraka baganw faga yɔrɔ min na. O yɔrɔ la, a yɛrɛ ye saraka bagan biwɔɔrɔ ni saba faga, ka tɔw di Ali ma ka fara saraka baganw kan. O kɔ, a ye yamaruya di ko sogo dɔ ka bila kɛrɛfɛ a ka saraka bagan kelen-kelen bɛɛ la, ka tila k’a bila daga kɔnɔ, ka tila k’a tobi. Rasulullah ni Ali fana ye dumuni kɛ ka mɔni min. O kɔ, Rasulullah sallallaahu alahi wasallam taara Kaaba la - ka Tawaf Ifadhah kɛ -, o kɔfɛ a ye tilelafana seli kɛ Makkah ka na Bani Abdul Muththalib fɛ minnu tun bɛ Zamzam ji lajɛ. A ko : 'A ta, e Bani Muthtalib. Ni jamanadenw tun ma tɛmɛ i kan i ka minfɛn dicogo la, ne tun bɛna kɛlɛ kɛ o ko la n'i ye'. O kɔ, u ye daga dɔ di a ma sallallaahu alaihi wasallam, a ye minni kɛ o la.