Hadith Representative
Wukuf dilakukan dengan berdzikir dan menghadap kiblat, bukan menghadap gunung
Imam Abu Dawud : 1628حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ النُّفَيْلِيُّ وَعُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَهِشَامُ بْنُ عَمَّارٍ وَسُلَيْمَانُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الدِّمَشْقِيَّانِ وَرُبَّمَا زَادَ بَعْضُهُمْ عَلَى بَعْضٍ الْكَلِمَةَ وَالشَّيْءَ قَالُوا حَدَّثَنَا حَاتِمُ بْنُ إِسْمَعِيلَ حَدَّثَنَا جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِيهِ قَالَدَخَلْنَا عَلَى جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ فَلَمَّا انْتَهَيْنَا إِلَيْهِ سَأَلَ عَنْ الْقَوْمِ حَتَّى انْتَهَى إِلَيَّ فَقُلْتُ أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ حُسَيْنٍ فَأَهْوَى بِيَدِهِ إِلَى رَأْسِي فَنَزَعَ زِرِّي الْأَعْلَى ثُمَّ نَزَعَ زِرِّي الْأَسْفَلَ ثُمَّ وَضَعَ كَفَّهُ بَيْنَ ثَدْيَيَّ وَأَنَا يَوْمَئِذٍ غُلَامٌ شَابٌّ فَقَالَ مَرْحَبًا بِكَ وَأَهْلًا يَا ابْنَ أَخِي سَلْ عَمَّا شِئْتَ فَسَأَلْتُهُ وَهُوَ أَعْمَى وَجَاءَ وَقْتُ الصَّلَاةِ فَقَامَ فِي نِسَاجَةٍ مُلْتَحِفًا بِهَا يَعْنِي ثَوْبًا مُلَفَّقًا كُلَّمَا وَضَعَهَا عَلَى مَنْكِبِهِ رَجَعَ طَرَفَاهَا إِلَيْهِ مِنْ صِغَرِهَا فَصَلَّى بِنَا وَرِدَاؤُهُ إِلَى جَنْبِهِ عَلَى الْمِشْجَبِ فَقُلْتُ أَخْبِرْنِي عَنْ حَجَّةِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَقَالَ بِيَدِهِ فَعَقَدَ تِسْعًا ثُمَّ قَالَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مَكَثَ تِسْعَ سِنِينَ لَمْ يَحُجَّ ثُمَّ أُذِّنَ فِي النَّاسِ فِي الْعَاشِرَةِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ حَاجٌّ فَقَدِمَ الْمَدِينَةَ بَشَرٌ كَثِيرٌ كُلُّهُمْ يَلْتَمِسُ أَنْ يَأْتَمَّ بِرَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَيَعْمَلَ بِمِثْلِ عَمَلِهِ فَخَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَخَرَجْنَا مَعَهُ حَتَّى أَتَيْنَا ذَا الْحُلَيْفَةِ فَوَلَدَتْ أَسْمَاءُ بِنْتُ عُمَيْسٍ مُحَمَّدَ بْنَ أَبِي بَكْرٍ فَأَرْسَلَتْ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ كَيْفَ أَصْنَعُ فَقَالَ اغْتَسِلِي وَاسْتَذْفِرِي بِثَوْبٍ وَأَحْرِمِي فَصَلَّى رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي الْمَسْجِدِ ثُمَّ رَكِبَ الْقَصْوَاءَ حَتَّى إِذَا اسْتَوَتْ بِهِ نَاقَتُهُ عَلَى الْبَيْدَاءِ قَالَ جَابِرٌ نَظَرْتُ إِلَى مَدِّ بَصَرِي مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ مِنْ رَاكِبٍ وَمَاشٍ وَعَنْ يَمِينِهِ مِثْلُ ذَلِكَ وَعَنْ يَسَارِهِ مِثْلُ ذَلِكَ وَمِنْ خَلْفِهِ مِثْلُ ذَلِكَ وَرَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بَيْنَ أَظْهُرِنَا وَعَلَيْهِ يَنْزِلُ الْقُرْآنُ وَهُوَ يَعْلَمُ تَأْوِيلَهُ فَمَا عَمِلَ بِهِ مِنْ شَيْءٍ عَمِلْنَا بِهِ فَأَهَلَّ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِالتَّوْحِيدِ لَبَّيْكَ اللَّهُمَّ لَبَّيْكَ لَبَّيْكَ لَا شَرِيكَ لَكَ لَبَّيْكَ إِنَّ الْحَمْدَ وَالنِّعْمَةَ لَكَ وَالْمُلْكَ لَا شَرِيكَ لَكَ وَأَهَلَّ النَّاسُ بِهَذَا الَّذِي يُهِلُّونَ بِهِ فَلَمْ يَرُدَّ عَلَيْهِمْ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ شَيْئًا مِنْهُ وَلَزِمَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ تَلْبِيَتَهُ قَالَ جَابِرٌ لَسْنَا نَنْوِي إِلَّا الْحَجَّ لَسْنَا نَعْرِفُ الْعُمْرَةَ حَتَّى إِذَا أَتَيْنَا الْبَيْتَ مَعَهُ اسْتَلَمَ الرُّكْنَ فَرَمَلَ ثَلَاثًا وَمَشَى أَرْبَعًا ثُمَّ تَقَدَّمَ إِلَى مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ فَقَرَأَ{ وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ مُصَلًّى }فَجَعَلَ الْمَقَامَ بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْبَيْتِ قَالَ فَكَانَ أَبِي يَقُولُ قَالَ ابْنُ نُفَيْلٍ وَعُثْمَانُ وَلَا أَعْلَمُهُ ذَكَرَهُ إِلَّا عَنْ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ سُلَيْمَانُ وَلَا أَعْلَمُهُ إِلَّا قَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَقْرَأُ فِي الرَّكْعَتَيْنِ بِقُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ وَقُلْ يَا أَيُّهَا الْكَافِرُونَ ثُمَّ رَجَعَ إِلَى الْبَيْتِ فَاسْتَلَمَ الرُّكْنَ ثُمَّ خَرَجَ مِنْ الْبَابِ إِلَى الصَّفَا فَلَمَّا دَنَا مِنْ الصَّفَا قَرَأَ{ إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ }نَبْدَأُ بِمَا بَدَأَ اللَّهُ بِهِ فَبَدَأَ بِالصَّفَا فَرَقِيَ عَلَيْهِ حَتَّى رَأَى الْبَيْتَ فَكَبَّرَ اللَّهَ وَوَحَّدَهُ وَقَالَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لَا شَرِيكَ لَهُ لَهُ الْمُلْكُ وَلَهُ الْحَمْدُ يُحْيِي وَيُمِيتُ وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ أَنْجَزَ وَعْدَهُ وَنَصَرَ عَبْدَهُ وَهَزَمَ الْأَحْزَابَ وَحْدَهُ ثُمَّ دَعَا بَيْنَ ذَلِكَ وَقَالَ مِثْلَ هَذَا ثَلَاثَ مَرَّاتٍ ثُمَّ نَزَلَ إِلَى الْمَرْوَةِ حَتَّى إِذَا انْصَبَّتْ قَدَمَاهُ رَمَلَ فِي بَطْنِ الْوَادِي حَتَّى إِذَا صَعَدَ مَشَى حَتَّى أَتَى الْمَرْوَةَ فَصَنَعَ عَلَى الْمَرْوَةِ مِثْلَ مَا صَنَعَ عَلَى الصَّفَا حَتَّى إِذَا كَانَ آخِرُ الطَّوَافِ عَلَى الْمَرْوَةِ قَالَ إِنِّي لَوْ اسْتَقْبَلْتُ مِنْ أَمْرِي مَا اسْتَدْبَرْتُ لَمْ أَسُقْ الْهَدْيَ وَلَجَعَلْتُهَا عُمْرَةً فَمَنْ كَانَ مِنْكُمْ لَيْسَ مَعَهُ هَدْيٌ فَلْيُحْلِلْ وَلْيَجْعَلْهَا عُمْرَةً فَحَلَّ النَّاسُ كُلُّهُمْ وَقَصَّرُوا إِلَّا النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَمَنْ كَانَ مَعَهُ هَدْيٌ فَقَامَ سُرَاقَةُ بْنُ جُعْشُمٍ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَلِعَامِنَا هَذَا أَمْ لِلْأَبَدِ فَشَبَّكَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَصَابِعَهُ فِي الْأُخْرَى ثُمَّ قَالَ دَخَلَتْ الْعُمْرَةُ فِي الْحَجِّ هَكَذَا مَرَّتَيْنِ لَا بَلْ لِأَبَدِ أَبَدٍ لَا بَلْ لِأَبَدِ أَبَدٍ قَالَ وَقَدِمَ عَلِيٌّ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ مِنْ الْيَمَنِ بِبُدْنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَوَجَدَ فَاطِمَةَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهَا مِمَّنْ حَلَّ وَلَبِسَتْ ثِيَابًا صَبِيغًا وَاكْتَحَلَتْ فَأَنْكَرَ عَلِيٌّ ذَلِكَ عَلَيْهَا وَقَالَ مَنْ أَمَرَكِ بِهَذَا فَقَالَتْ أَبِي فَكَانَ عَلِيٌّ يَقُولُ بِالْعِرَاقِ ذَهَبْتُ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مُحَرِّشًا عَلَى فَاطِمَةَ فِي الْأَمْرِ الَّذِي صَنَعَتْهُ مُسْتَفْتِيًا لِرَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي الَّذِي ذَكَرَتْ عَنْهُ فَأَخْبَرْتُهُ أَنِّي أَنْكَرْتُ ذَلِكَ عَلَيْهَا فَقَالَتْ إِنَّ أَبِي أَمَرَنِي بِهَذَا فَقَالَ صَدَقَتْ صَدَقَتْ مَاذَا قُلْتَ حِينَ فَرَضْتَ الْحَجَّ قَالَ قُلْتُ اللَّهُمَّ إِنِّي أُهِلُّ بِمَا أَهَلَّ بِهِ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ فَإِنَّ مَعِيَ الْهَدْيَ فَلَا تَحْلِلْ قَالَ وَكَانَ جَمَاعَةُ الْهَدْيِ الَّذِي قَدِمَ بِهِ عَلِيٌّ مِنْ الْيَمَنِ وَالَّذِي أَتَى بِهِ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مِنْ الْمَدِينَةِ مِائَةً فَحَلَّ النَّاسُ كُلُّهُمْ وَقَصَّرُوا إِلَّا النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَمَنْ كَانَ مَعَهُ هَدْيٌ قَالَ فَلَمَّا كَانَ يَوْمُ التَّرْوِيَةِ وَوَجَّهُوا إِلَى مِنًى أَهَلُّوا بِالْحَجِّ فَرَكِبَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَصَلَّى بِمِنًى الظُّهْرَ وَالْعَصْرَ وَالْمَغْرِبَ وَالْعِشَاءَ وَالصُّبْحَ ثُمَّ مَكَثَ قَلِيلًا حَتَّى طَلَعَتْ الشَّمْسُ وَأَمَرَ بِقُبَّةٍ لَهُ مِنْ شَعْرٍ فَضُرِبَتْ بِنَمِرَةٍ فَسَارَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَلَا تَشُكُّ قُرَيْشٌ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَاقِفٌ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرَامِ بِالْمُزْدَلِفَةِ كَمَا كَانَتْ قُرَيْشٌ تَصْنَعُ فِي الْجَاهِلِيَّةِ فَأَجَازَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ حَتَّى أَتَى عَرَفَةَ فَوَجَدَ الْقُبَّةَ قَدْ ضُرِبَتْ لَهُ بِنَمِرَةٍ فَنَزَلَ بِهَا حَتَّى إِذَا زَاغَتْ الشَّمْسُ أَمَرَ بِالْقَصْوَاءِ فَرُحِلَتْ لَهُ فَرَكِبَ حَتَّى أَتَى بَطْنَ الْوَادِي فَخَطَبَ النَّاسَ فَقَالَ إِنَّ دِمَاءَكُمْ وَأَمْوَالَكُمْ عَلَيْكُمْ حَرَامٌ كَحُرْمَةِ يَوْمِكُمْ هَذَا فِي شَهْرِكُمْ هَذَا فِي بَلَدِكُمْ هَذَا أَلَا إِنَّ كُلَّ شَيْءٍ مِنْ أَمْرِ الْجَاهِلِيَّةِ تَحْتَ قَدَمَيَّ مَوْضُوعٌ وَدِمَاءُ الْجَاهِلِيَّةِ مَوْضُوعَةٌ وَأَوَّلُ دَمٍ أَضَعُهُ دِمَاؤُنَا دَمُ قَالَ عُثْمَانُ دَمُ ابْنُ رَبِيعَةَ و قَالَ سُلَيْمَانُ دَمُ رَبِيعَةَ بْنِ الْحَارِثِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ و قَالَ بَعْضُ هَؤُلَاءِ كَانَ مُسْتَرْضَعًا فِي بَنِي سَعْدٍ فَقَتَلَتْهُ هُذَيْلٌ وَرِبَا الْجَاهِلِيَّةِ مَوْضُوعٌ وَأَوَّلُ رِبًا أَضَعُهُ رِبَانَا رِبَا عَبَّاسِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ فَإِنَّهُ مَوْضُوعٌ كُلُّهُ اتَّقُوا اللَّهَ فِي النِّسَاءِ فَإِنَّكُمْ أَخَذْتُمُوهُنَّ بِأَمَانَةِ اللَّهِ وَاسْتَحْلَلْتُمْ فُرُوجَهُنَّ بِكَلِمَةِ اللَّهِ وَإِنَّ لَكُمْ عَلَيْهِنَّ أَنْ لَا يُوطِئْنَ فُرُشَكُمْ أَحَدًا تَكْرَهُونَهُ فَإِنْ فَعَلْنَ فَاضْرِبُوهُنَّ ضَرْبًا غَيْرَ مُبَرِّحٍ وَلَهُنَّ عَلَيْكُمْ رِزْقُهُنَّ وَكِسْوَتُهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ وَإِنِّي قَدْ تَرَكْتُ فِيكُمْ مَا لَنْ تَضِلُّوا بَعْدَهُ إِنْ اعْتَصَمْتُمْ بِهِ كِتَابَ اللَّهِ وَأَنْتُمْ مَسْئُولُونَ عَنِّي فَمَا أَنْتُمْ قَائِلُونَ قَالُوا نَشْهَدُ أَنَّكَ قَدْ بَلَّغْتَ وَأَدَّيْتَ وَنَصَحْتَ ثُمَّ قَالَ بِأُصْبُعِهِ السَّبَّابَةِ يَرْفَعُهَا إِلَى السَّمَاءِ وَيَنْكُبُهَا إِلَى النَّاسِ اللَّهُمَّ اشْهَدْ اللَّهُمَّ اشْهَدْ اللَّهُمَّ اشْهَدْ ثُمَّ أَذَّنَ بِلَالٌ ثُمَّ أَقَامَ فَصَلَّى الظُّهْرَ ثُمَّ أَقَامَ فَصَلَّى الْعَصْرَ وَلَمْ يُصَلِّ بَيْنَهُمَا شَيْئًا ثُمَّ رَكِبَ الْقَصْوَاءَ حَتَّى أَتَى الْمَوْقِفَ فَجَعَلَ بَطْنَ نَاقَتِهِ الْقَصْوَاءِ إِلَى الصَّخَرَاتِ وَجَعَلَ حَبْلَ الْمُشَاةِ بَيْنَ يَدَيْهِ فَاسْتَقْبَلَ الْقِبْلَةَ فَلَمْ يَزَلْ وَاقِفًا حَتَّى غَرَبَتْ الشَّمْسُ وَذَهَبَتْ الصُّفْرَةُ قَلِيلًا حِينَ غَابَ الْقُرْصُ وَأَرْدَفَ أُسَامَةَ خَلْفَهُ فَدَفَعَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَس
Kitubuuliddwa [Abdullah bin Muhammad An Nufaili], [Uthman bin Abu Syaibah], [Hisyam bin ‘Ammar] ne [Sulaiman bin Abdurrahman Ad Dimasyqi], era kisoboka okuba nti abamu ku bo baagattako sentensi emu ku ndala. Bagamba nti; atubuulidde [Hatim bin Isma’il], atubuulidde [Ja’far bin Muhammad] okuva ku [kitaawe], yagamba; Twasisinkana [Jabir bin Abdullah], olwo bwe twamutuukako n’abuuza ku bantu bano okutuusa lwe yantuukako. Nze ngamba nti; Nze Muhammad bin Ali bin Husain. Olwo n’atuuka ku mukono gwe ku mutwe n’asumulula bbaatuuni y’essaati yange eya waggulu, olwo n’asumulula bbaatuuni y’essaati yange eya wansi, olwo n’ateeka engalo wakati w’enfuli bbiri era mu kiseera ekyo nnali mwana muto. Awo n’agamba nti; mwaniriziddwa muganda wange. Buuza ky’oyagala. Olwo ne mmubuuza ng’akyali muzibe. Awo ekiseera ky’okusaba ne kituuka, olwo n’ayimirira ng’ayambadde essaati gye yali akutte ekitundu ekimu ku kirala, buli lwe yagiteeka ku bibegabega enkomerero zombi nga zimudda gy’ali olw’obutono bw’engoye. Olwo n’asaba naffe ng’ekitambaala kye kigalamidde ku bbali waggulu w’ekifo eky’okuwanirira engoye. Awo ne ŋŋamba nti; Tubuulire ku Hijja ya Rasulullah shallAllahu wa'alaihi wa sallam! Olwo n’akola akabonero n’omukono gwe n’abala mwenda. Awo n’agamba nti; Mu butuufu, Rasulullah shallAllahu wa’alaihi wa sallam yamala emyaka mwenda nga takola Hijja, olwo ne kilangirirwa mu bantu mu mwaka ogw’omwenda nti Rasulullah shallAllahu wa’alaihi wa sallam yayagala okukola Hijja. Olwo abantu bangi nebajja e Madiina, bonna baali baagala kugoberera Rasulullah shallAllahu wa’alaihi wa sallam era bakole nga bweyakola. Olwo Rasulullah shallAllahu wa’alaihi wa sallam n’avaayo ne tufuluma naye okutuusa lwe twatuuka e Dzul Hulaifah, era Asma` bint ‘Umais n’azaala Muhammad bin Abu Bakr. Olwo n’atuma omubaka eri Rasulullah shallAllahu wa’alaihi wa sallam ng’asaba; nkole ntya? Awo n’agamba nti: ‘Naaba ozinge farji yo - ebitundu byo eby’ekyama - mu lugoye, oyingire mu ihram’. Olwo Rasulullah shallAllahu wa'alaihi wa sallam yasaala mu muzikiti, olwo n'avuga engamiya ya Al Qashwa`, okutuusa nga eŋŋamira ye bwe yamala okubeera ku Al Baida`.... -Jabir yagambye nti; Natunula wala ng’amaaso gange galaba mu maaso gange, okuva ku bantu abaali bavuga n’okutambula n’okuva ku ludda olwa ddyo bwe batyo, n’okuva ku ludda olwa kkono bwe batyo, n’okuva emabega we bwe batyo. Era Omubaka wa Allah shallAllahu wa’alaihi wa sallam yali mu Ffe, era gy’ali Qur’an gye yasindikibwa, era n’amanya takwil yaayo. Bye yakola, Twakola, olwo n’asoma obusiramu bumu nga buliko sentensi: LABBAIKALLAHUMMA LABBAIK, LABBAIKA LAA SYARIIKA LAKA LABBAIK INNAL HAMDA WAN NI’MATA WAL MULKA LAA SYARII KALAK. -Ayi Allah, ntuukiriza omulanga Gwo, Ntuukiriza omulanga gwo, Ntuukiriza omulanga gwo. Tewali mubeezi gy’oli, ntuukiriza omulanga gwo, mazima okutendereza kwonna, okunyumirwa n’obwakabaka bwonna bubwo, tewali mubeezi gy’oli. Era abantu baali talbiyah ne talbiyah gyebagamba, era Rasulullah shallAllahu wa’alaihi wa sallam teyagaana kintu kyonna ku bino, era Rasulullah shallAllahu wa’alaihi wa sallam yagenda mu maaso n’okwogera talbiyah ye. Jabir yagambye nti; Twagenderera kukola Hijja yokka. Tetwamanya Umrah bweyali, okutuusa lwe twatuuka naye e Kaaba. Yasiiga empagi n’okudduka emisinde emirundi esatu n’atambula mu ngeri eya bulijjo emirundi ena, oluvannyuma n’agenda ewa Maqam Ibrahim n’asoma aya eno: ‘Era ekitundu kya Maqam Ibrahim kifuule ekifo eky’okusaaliramu’. Olwo n’akola Maqam Ibrahim wakati we ne Kaaba. Perowi yagambye nti; [kitange] yagamba nti; [Ibn Nufail] ne [Uthman] baagamba nti; .... -era sikimanyi okujjako nga kiva ku Nabbi sallallaahu ‘alaihi wasallam- [Sulaiman] yagamba; era sikimanyi okuggyako okugamba nti; Rasulullah shallAllahu wa’alaihi wa sallam mu rak’ah bbiri asoma Surah Al Ikhlas ne Surah Al Kaafiruun. Olwo n’adda e Kaaba n’asika rukun olwo n’afuluma oluggi n’agenda e Shafa. Olwo bwe yasemberera Shafa n’asoma nti: ‘INNASH SHAFA WAL MARWATA MIN SYA’AAIRILLAAH, NABDAU BIMAA BADA-ALLAAHU BIHI’. -Mazima Shafaa ne Marwa kitundu kya syi'ar ya Allah. Tutandika nga Katonda bwe yatandika-. Olwo n’atandikira ku Safa, n’agirinnya okutuusa lwe yalaba Kaaba, olwo n’ayogera takbir n’obuta Katonda bumu bwa Allah. Yagamba nti: ‘LAA ILAAHA ILALLAAHU WAHDAHU LAA SYARIIKA LAHU, LAHUL MULKU WA LAHUL HAMDU YUHYII WA YUMIITU WA HUWA ’ALAA KULLI SYAI MU QADIIR. LAA ILAAHA ILLALLAAHU WAHDAH, ANJAZA WA'DAH WA NASHARA 'ABDAH, WA HAZAMAL AHZAABA WAHDAH'. -Tewali katonda alina ddembe kusinzibwa okujjako Allah yekka, talina babeezi, gy’ali obwakabaka bwonna era gy’ali ettendo lyonna, y’awa obulamu era y’aleeta okufa era y’asobola okukola byonna. Tewali katonda agwanidde kusinzibwa okujjako Allah yekka, Ye yekka awonya, era ayamba abaddu be n’okuwangula ebibinja by’abalabe yekka. Olwo n’asaba wakati w’ebintu bino n’ayogera ekintu ng’ekyo emirundi esatu, olwo n’aserengeta e Marwa okutuusa ng’ensowera z’ebigere bwe zigilinnyeko, n’adduka wakati mu kiwonvu, okutuusa bwe yamala okulinnya n’atambula okutuusa lwe yatuuka e Marwa, era waggulu ku Marwa n’akola by’akola ku Shafa. Okutuusa nga tawaf ewedde ku Marwa yagamba nti: “Singa edda ebintu byandabikira ebirabika kati olwo sandireese nsolo ya ssaddaaka ne ngifuula Umrah, kale oyo yenna mu mmwe ataleeta nsolo ya ssaddaaka akole Tahallul agifuule Umrah.” Olwo abantu bonna nebavuunama nebasala enviiri, okujjako Nabbi sallallaahu ‘alaihi wasallam n’abantu abaaleeta ebisolo ebisaddaaka. Awo Suraqah bin Ju’syam n’agamba nti; Ayi Omubaka wa Allah, kya mwaka gwaffe gwokka oba emirembe gyonna? Olwo Rasulullah shallAllahu wa’alaihi wa sallam n’ayunga engalo ze n’oluvannyuma n’agamba nti: ‘Oyingidde Umrah mu Hijja bw’otyo’. Yakigamba emirundi ebiri nti 'Nedda, naye emirembe gyonna'. Ali radliallahu 'anhu yava e Yemen nga asitudde engamiya ya Nabbi sallallaahu 'alaihi wasallam era yasanga Fatima radliallahu 'anha mu bantu abaali batuuse ku tahallul era nga bambadde engoye ezitaliiko kamogo. Olwo Ali n’akyegaana n’agamba nti; Ani yakulagira okukola kino? Fatima yagambye nti; taata wange. Ali mu Iraq lumu yagamba nti; Najja ewa Rasulullah shallAllahu wa’alaihi wa sallam okunyiiza Fatima ku bikwata ku by’akoze era ne nsaba Rasulullah shallAllahu wa’alaihi wa sallam fatwa ku bikwata ku bye yali ayogedde. Awo ne mmugamba nti bye yali akoze nabyegaana. Awo Fatima n’agamba nti; Mu butuufu taata kino yandagidde. Olwo Rasulullah shallAllahu wa’alaihi wa sallam n’agamba nti: ‘Ali mutuufu, mutuufu. Bw’oba oyagala Hijja oyogera ki?’. Ali yagambye nti; Nze ngamba nti: ALLAAHUMMA INNII UHILLU BIMAA AHALLA BIHI RASUULULLAH SHALLALLAHU 'ALAIHI WASALLAM. -Ayi Allah, ndi talbiyah ne talbiyah ya Rasulullah shallAllahu wa’alaihi wa sallam-. Yagamba nti: ‘Mazima naleeta ensolo eya ssaddaaka, kale tobeera tahallul’. Era ekibinja ky’ebisolo eby’okusaddaaka Ali bye yaleeta okuva e Yemen era Nnabbi sallallaahu ‘alaihi wasallam bye yaleeta okuva e Madiina byali kikumi. Olwo buli omu neyenenya n’asala enviiri okujjako Nabbi sallallaahu ‘alaihi wasallam n’abantu abaaleeta ebisolo eby’okusaddaaka. Olwo olunaku lwa Tarwiyah bwe lwatuuka ne boolekera Mina, ne bakola talbiyah okukola Hijja. Olwo Rasulullah shallAllahu wa’alaihi wa sallam n’alinnya mmotoka n’akola esswala e Dhuhr, Asr, Maghrib ne Isha’as awamu ne Fajr e Mina, olwo n’asigalayo okumala akaseera okutuusa enjuba lwe yavaayo, n’alagira bamuzimbire Qubbah ekoleddwa mu nviiri. Olwo Qubbah n’eteekebwawo mu kitundu ky’e Namirah, olwo Rasulullah shallAllahu wa’alaihi wa sallam n’atambula era abantu ba Quraish tebaalina kubuusabuusa nti Rasulullah shallAllahu wa’alaihi wa sallam yakwata wudhu e Mash’ar Haram mu Muzdalifah nga abantu ba Quraish bwe baakolanga ku mulembe gwa Jahiliyah. Olwo Rasulullah shallAllahu wa’alaihi wa sallam n’ayitawo okutuusa lwe yatuuka e Arafah n’asanga Qubbah ng’emuzimbidde e Namirah. Olwo n’akoma awo okutuusa ng’enjuba emaze okugwa n’alagira eŋŋamira ye eyitibwa Qashwa` etegekebwe, oluvannyuma n’assaako amatandiiko, olwo n’agenda wakati mu lusozi n’awa okubuulira n’agamba nti: ‘Mazima omusaayi gwo n’ebintu byo biba haram nga bwe kiri ku lunaku lwo, mu mwezi gwo ne mu nsi yo. Kimanye nti ensonga zonna mu kiseera ky’obutamanya zisigadde wansi w’ebigere byange, omusaayi mu kiseera ky’obutamanya guyiibwa era omusaayi ogwasooka okuyiibwa gwali gwa Musaayi gwaffe - Uthman yagamba; kwe kugamba omusaayi gwa Ibn Rabi’ah. Mu kiseera kino Sulaiman yagambye nti; omusaayi gwa Rabi’ah bin Al Harith bin Abdul Muththalib. Abamu ku bo baagambye nti; Emabegako yayonsebwa mu bantu ba Bani Sa’d, olwo n’attibwa abantu ba Hudzail - era amagoba ga jahiliya ne gasazibwamu, amagoba agasooka ge nasazaamu ge magoba gaffe, kwe kugamba amagoba ga Abbas bin Abdul Muththalib, mu butuufu amagoba gano gonna gaasazibwamu. Tya Allah mu kukolagana n'abakazi, mazima obatwala n'obwesige bwa Allah, n'okutuusa farjj yo n'ebigambo bya Allah, mazima eddembe lyo ku bo kwe kuba nti tebakkiriza bantu b'otayagala kuyingira mu nnyumba yo, bwe bakola kino olwo obakuba n'emiggo egitalumya. Balina eddembe gy’oli okuziriisa n’okuziyambaza mu ngeri ennungi. Era nkulekedde ekintu ky’otojja kubuzaabuza oluvannyuma singa mukinywererako, kwe kugamba Ekitabo kya Allah - Qur’an -. Ofuna ebibuuzo ku nze, olowooza ki?’. Ne baddamu nti; Tuwa obujulizi nti otuusizza era n’otuukiriza ekiwandiiko era n’owa amagezi. Olwo n’agamba ng’ayimusizza engalo ye ey’omukono ku bbanga n’asonga ku bantu n’agamba nti: ‘Ayi Allah, mujulizi, Ayi Allah, mujulizi’. Olwo Bilal n’ayogera omulanga gw’okusaba ne iqamah omulundi gumu. Olwo n’akola esswala ya Zuhr olwo n’ayimirira n’akola eswala ya Asr era teyakola sswala yonna wakati. Olwo n’alinnya Al Qaswa` okutuusa lwe yatuuka mu kifo kya wuquf n’ateeka olubuto lw’engamiya ye, kwe kugamba Al Qashwa`, ng’etunudde mu njazi, n’ateeka Hablul Musyah - kwe kugamba ekifo we baakuŋŋaanira - mu maaso ge, olwo n’atunuulira Qibla, era n’asigala ng’ayimiridde okutuusa enjuba lwe yagwa era langi eya kyenvu n’ebulako katono okutuusa ng’enkulungo emaze enjuba. Olwo n’asitula Usamah emabega we olwo n’atambula n’asika enkoba z’engamiya ye eyitibwa Qashwa` okutuusa omutwe gwayo lwe gwakwata ku musingi gw’amatandiiko gaayo, n’agamba n’omukono gwe ogwa ddyo nti: ‘Kkkakkanya ggwe omuntu, kkakkana ggwe omuntu’. Buli omutwe gwe gwasembereranga omuguwa, yagusumulula katono, okutuusa lwe gwasituka n’atuuka e Muzdalifah, olwo n’agatta esswala za Maghrib ne Isha n’omulanga gumu ne iqamah bbiri, [Uthman] yagamba; era teyakola sswala ya sunna yonna wakati w’abo bombi. Olwo enjatula yazo y’emu, kwe kugamba; Olwo n’agalamira okutuusa ng’obudde bumaze obudde n’akola esswala y’oku makya nga kyeyoleka bulungi nti obudde bukyali. [Sulemaani] n’agamba nti; nga balina omulanga gumu ogw’okusaba ne iqamah. Olwo enjatula yazo y’emu, kwe kugamba; Olwo n'avuga Qashwa` okutuusa lwe yayimirira ku Mash'ar Al Haram, n'agilinnya. [Uthman] ne [Sulaiman] baagamba nti; era nga batunudde mu Qibla. Olwo n’atendereza Allah n’amugulumiza. [Uthman] yagasseeko nti; era mumuwe ekitiibwa. Yagenda mu maaso n’okuyimirira okutuusa ekitangaala ky’oku makya lwe kyayaka ennyo, olwo n’avaawo ng’enjuba tennavaayo, n’atwala Al Fadhl bin Al Abbas ng’embizzi, yali musajja alina enviiri ennungi, enjeru era ng’ayaka bulungi. Olwo Nabbi sallallaahu ‘alaihi wasallam bweyamala okugenda n’ayita ku bakazi abawerako abaali badduka, olwo Al Fadhl n’atandika okubatunuulira era Nabbi sallallaahu ‘alaihi wasallam n’ateeka omukono gwe ku maaso ga Al Fadhl olwo Al Fadhl n’akyusa ffeesi ye ku ludda olulala. Olwo Nabbi sallallaahu ‘alaihi wasallam n’atambuza omukono gwe ku ludda olulala ate Al Fadhl n’akyusa ffeesi ye ku ludda olulala ng’akyatunula, okutuusa bwe yamala okutuuka e Muhassir n’asenguka katono olwo n’agoberera ekkubo erya wakati erifuluma okutuuka e Jamrah Kubra okutuusa lwe yatuuka ku Jamrah kwe kuliko omuti, olwo n’asuula n’amayinja musanvu n’agamba takbir nga buli jjinja lisuuliddwa ng’ejjinja ly’ejjinja ekyuma ekikuba engoye. Yasuula okuva wakati mu lusozi olwo n’agenda mu kifo we basalira eŋŋamira n’asala eŋŋamira nkaaga mu ssatu n’emikono gye, n’alagira Ali bwatyo n’asala ezisigaddewo era ne yeegatta ku kusala eŋŋamira ze, olwo n’alagira abantu abasukka mu babiri okuva mu buli ngamiya olwo n’aziteeka mu kiyungu eky’okufumba n’azifumba. Bombi baalya ku nnyama ne banywa ku mubisi. [Sulaiman] yagamba nti; olwo n’avuga mmotoka n’adda e Kaaba n’akola esswala ya Zuhur e Makka olwo n’agenda e Bani Abdul Muththalib nga bamira amazzi ga Zamzam, olwo n’agamba nti: ‘Nywa, ggwe Bani Abdul Muththalib, abantu bwe batajja kukukuba mu kuwa ekyokunywa, ddala nja kunywa naawe’. Olwo ne bamuwa ekibbo n’anywako.