Hadith Representative
Malaikat Jibril yang memancarkan air Zam-zam untuk Hajar dan Ismail
Imam Bukhari : 3113و حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ عَنْ أَيُّوبَ السَّخْتِيَانِيِّ وَكَثِيرِ بْنِ كَثِيرِ بْنِ الْمُطَّلِبِ بْنِ أَبِي وَدَاعَةَ يَزِيدُ أَحَدُهُمَا عَلَى الْآخَرِ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ أَوَّلَ مَا اتَّخَذَ النِّسَاءُ الْمِنْطَقَ مِنْ قِبَلِ أُمِّ إِسْمَاعِيلَ اتَّخَذَتْ مِنْطَقًا لَتُعَفِّيَ أَثَرَهَا عَلَى سَارَةَ ثُمَّ جَاءَ بِهَا إِبْرَاهِيمُ وَبِابْنِهَا إِسْمَاعِيلَ وَهِيَ تُرْضِعُهُ حَتَّى وَضَعَهُمَا عِنْدَ الْبَيْتِ عِنْدَ دَوْحَةٍ فَوْقَ زَمْزَمَ فِي أَعْلَى الْمَسْجِدِ وَلَيْسَ بِمَكَّةَ يَوْمَئِذٍ أَحَدٌ وَلَيْسَ بِهَا مَاءٌ فَوَضَعَهُمَا هُنَالِكَ وَوَضَعَ عِنْدَهُمَا جِرَابًا فِيهِ تَمْرٌ وَسِقَاءً فِيهِ مَاءٌ ثُمَّ قَفَّى إِبْرَاهِيمُ مُنْطَلِقًا فَتَبِعَتْهُ أُمُّ إِسْمَاعِيلَ فَقَالَتْ يَا إِبْرَاهِيمُ أَيْنَ تَذْهَبُ وَتَتْرُكُنَا بِهَذَا الْوَادِي الَّذِي لَيْسَ فِيهِ إِنْسٌ وَلَا شَيْءٌ فَقَالَتْ لَهُ ذَلِكَ مِرَارًا وَجَعَلَ لَا يَلْتَفِتُ إِلَيْهَا فَقَالَتْ لَهُ أَاللَّهُ الَّذِي أَمَرَكَ بِهَذَا قَالَ نَعَمْ قَالَتْ إِذَنْ لَا يُضَيِّعُنَا ثُمَّ رَجَعَتْ فَانْطَلَقَ إِبْرَاهِيمُ حَتَّى إِذَا كَانَ عِنْدَ الثَّنِيَّةِ حَيْثُ لَا يَرَوْنَهُ اسْتَقْبَلَ بِوَجْهِهِ الْبَيْتَ ثُمَّ دَعَا بِهَؤُلَاءِ الْكَلِمَاتِ وَرَفَعَ يَدَيْهِ فَقَالَ رَبِّ { إِنِّي أَسْكَنْتُ مِنْ ذُرِّيَّتِي بِوَادٍ غَيْرِ ذِي زَرْعٍ عِنْدَ بَيْتِكَ الْمُحَرَّمِ حَتَّى بَلَغَ يَشْكُرُونَ } وَجَعَلَتْ أُمُّ إِسْمَاعِيلَ تُرْضِعُ إِسْمَاعِيلَ وَتَشْرَبُ مِنْ ذَلِكَ الْمَاءِ حَتَّى إِذَا نَفِدَ مَا فِي السِّقَاءِ عَطِشَتْ وَعَطِشَ ابْنُهَا وَجَعَلَتْ تَنْظُرُ إِلَيْهِ يَتَلَوَّى أَوْ قَالَ يَتَلَبَّطُ فَانْطَلَقَتْ كَرَاهِيَةَ أَنْ تَنْظُرَ إِلَيْهِ فَوَجَدَتْ الصَّفَا أَقْرَبَ جَبَلٍ فِي الْأَرْضِ يَلِيهَا فَقَامَتْ عَلَيْهِ ثُمَّ اسْتَقْبَلَتْ الْوَادِيَ تَنْظُرُ هَلْ تَرَى أَحَدًا فَلَمْ تَرَ أَحَدًا فَهَبَطَتْ مِنْ الصَّفَا حَتَّى إِذَا بَلَغَتْ الْوَادِيَ رَفَعَتْ طَرَفَ دِرْعِهَا ثُمَّ سَعَتْ سَعْيَ الْإِنْسَانِ الْمَجْهُودِ حَتَّى جَاوَزَتْ الْوَادِيَ ثُمَّ أَتَتْ الْمَرْوَةَ فَقَامَتْ عَلَيْهَا وَنَظَرَتْ هَلْ تَرَى أَحَدًا فَلَمْ تَرَ أَحَدًا فَفَعَلَتْ ذَلِكَ سَبْعَ مَرَّاتٍ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ قَالَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَذَلِكَ سَعْيُ النَّاسِ بَيْنَهُمَا فَلَمَّا أَشْرَفَتْ عَلَى الْمَرْوَةِ سَمِعَتْ صَوْتًا فَقَالَتْ صَهٍ تُرِيدُ نَفْسَهَا ثُمَّ تَسَمَّعَتْ فَسَمِعَتْ أَيْضًا فَقَالَتْ قَدْ أَسْمَعْتَ إِنْ كَانَ عِنْدَكَ غِوَاثٌ فَإِذَا هِيَ بِالْمَلَكِ عِنْدَ مَوْضِعِ زَمْزَمَ فَبَحَثَ بِعَقِبِهِ أَوْ قَالَ بِجَنَاحِهِ حَتَّى ظَهَرَ الْمَاءُ فَجَعَلَتْ تُحَوِّضُهُ وَتَقُولُ بِيَدِهَا هَكَذَا وَجَعَلَتْ تَغْرِفُ مِنْ الْمَاءِ فِي سِقَائِهَا وَهُوَ يَفُورُ بَعْدَ مَا تَغْرِفُ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ قَالَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَرْحَمُ اللَّهُ أُمَّ إِسْمَاعِيلَ لَوْ تَرَكَتْ زَمْزَمَ أَوْ قَالَ لَوْ لَمْ تَغْرِفْ مِنْ الْمَاءِ لَكَانَتْ زَمْزَمُ عَيْنًا مَعِينًا قَالَ فَشَرِبَتْ وَأَرْضَعَتْ وَلَدَهَا فَقَالَ لَهَا الْمَلَكُ لَا تَخَافُوا الضَّيْعَةَ فَإِنَّ هَا هُنَا بَيْتَ اللَّهِ يَبْنِي هَذَا الْغُلَامُ وَأَبُوهُ وَإِنَّ اللَّهَ لَا يُضِيعُ أَهْلَهُ وَكَانَ الْبَيْتُ مُرْتَفِعًا مِنْ الْأَرْضِ كَالرَّابِيَةِ تَأْتِيهِ السُّيُولُ فَتَأْخُذُ عَنْ يَمِينِهِ وَشِمَالِهِ فَكَانَتْ كَذَلِكَ حَتَّى مَرَّتْ بِهِمْ رُفْقَةٌ مِنْ جُرْهُمَ أَوْ أَهْلُ بَيْتٍ مِنْ جُرْهُمَ مُقْبِلِينَ مِنْ طَرِيقِ كَدَاءٍ فَنَزَلُوا فِي أَسْفَلِ مَكَّةَ فَرَأَوْا طَائِرًا عَائِفًا فَقَالُوا إِنَّ هَذَا الطَّائِرَ لَيَدُورُ عَلَى مَاءٍ لَعَهْدُنَا بِهَذَا الْوَادِي وَمَا فِيهِ مَاءٌ فَأَرْسَلُوا جَرِيًّا أَوْ جَرِيَّيْنِ فَإِذَا هُمْ بِالْمَاءِ فَرَجَعُوا فَأَخْبَرُوهُمْ بِالْمَاءِ فَأَقْبَلُوا قَالَ وَأُمُّ إِسْمَاعِيلَ عِنْدَ الْمَاءِ فَقَالُوا أَتَأْذَنِينَ لَنَا أَنْ نَنْزِلَ عِنْدَكِ فَقَالَتْ نَعَمْ وَلَكِنْ لَا حَقَّ لَكُمْ فِي الْمَاءِ قَالُوا نَعَمْ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ قَالَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَأَلْفَى ذَلِكَ أُمَّ إِسْمَاعِيلَ وَهِيَ تُحِبُّ الْإِنْسَ فَنَزَلُوا وَأَرْسَلُوا إِلَى أَهْلِيهِمْ فَنَزَلُوا مَعَهُمْ حَتَّى إِذَا كَانَ بِهَا أَهْلُ أَبْيَاتٍ مِنْهُمْ وَشَبَّ الْغُلَامُ وَتَعَلَّمَ الْعَرَبِيَّةَ مِنْهُمْ وَأَنْفَسَهُمْ وَأَعْجَبَهُمْ حِينَ شَبَّ فَلَمَّا أَدْرَكَ زَوَّجُوهُ امْرَأَةً مِنْهُمْ وَمَاتَتْ أُمُّ إِسْمَاعِيلَ فَجَاءَ إِبْرَاهِيمُ بَعْدَمَا تَزَوَّجَ إِسْمَاعِيلُ يُطَالِعُ تَرِكَتَهُ فَلَمْ يَجِدْ إِسْمَاعِيلَ فَسَأَلَ امْرَأَتَهُ عَنْهُ فَقَالَتْ خَرَجَ يَبْتَغِي لَنَا ثُمَّ سَأَلَهَا عَنْ عَيْشِهِمْ وَهَيْئَتِهِمْ فَقَالَتْ نَحْنُ بِشَرٍّ نَحْنُ فِي ضِيقٍ وَشِدَّةٍ فَشَكَتْ إِلَيْهِ قَالَ فَإِذَا جَاءَ زَوْجُكِ فَاقْرَئِي عَلَيْهِ السَّلَامَ وَقُولِي لَهُ يُغَيِّرْ عَتَبَةَ بَابِهِ فَلَمَّا جَاءَ إِسْمَاعِيلُ كَأَنَّهُ آنَسَ شَيْئًا فَقَالَ هَلْ جَاءَكُمْ مِنْ أَحَدٍ قَالَتْ نَعَمْ جَاءَنَا شَيْخٌ كَذَا وَكَذَا فَسَأَلَنَا عَنْكَ فَأَخْبَرْتُهُ وَسَأَلَنِي كَيْفَ عَيْشُنَا فَأَخْبَرْتُهُ أَنَّا فِي جَهْدٍ وَشِدَّةٍ قَالَ فَهَلْ أَوْصَاكِ بِشَيْءٍ قَالَتْ نَعَمْ أَمَرَنِي أَنْ أَقْرَأَ عَلَيْكَ السَّلَامَ وَيَقُولُ غَيِّرْ عَتَبَةَ بَابِكَ قَالَ ذَاكِ أَبِي وَقَدْ أَمَرَنِي أَنْ أُفَارِقَكِ الْحَقِي بِأَهْلِكِ فَطَلَّقَهَا وَتَزَوَّجَ مِنْهُمْ أُخْرَى فَلَبِثَ عَنْهُمْ إِبْرَاهِيمُ مَا شَاءَ اللَّهُ ثُمَّ أَتَاهُمْ بَعْدُ فَلَمْ يَجِدْهُ فَدَخَلَ عَلَى امْرَأَتِهِ فَسَأَلَهَا عَنْهُ فَقَالَتْ خَرَجَ يَبْتَغِي لَنَا قَالَ كَيْفَ أَنْتُمْ وَسَأَلَهَا عَنْ عَيْشِهِمْ وَهَيْئَتِهِمْ فَقَالَتْ نَحْنُ بِخَيْرٍ وَسَعَةٍ وَأَثْنَتْ عَلَى اللَّهِ فَقَالَ مَا طَعَامُكُمْ قَالَتْ اللَّحْمُ قَالَ فَمَا شَرَابُكُمْ قَالَتْ الْمَاءُ قَالَ اللَّهُمَّ بَارِكْ لَهُمْ فِي اللَّحْمِ وَالْمَاءِ قَالَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَلَمْ يَكُنْ لَهُمْ يَوْمَئِذٍ حَبٌّ وَلَوْ كَانَ لَهُمْ دَعَا لَهُمْ فِيهِ قَالَ فَهُمَا لَا يَخْلُو عَلَيْهِمَا أَحَدٌ بِغَيْرِ مَكَّةَ إِلَّا لَمْ يُوَافِقَاهُ قَالَ فَإِذَا جَاءَ زَوْجُكِ فَاقْرَئِي عَلَيْهِ السَّلَامَ وَمُرِيهِ يُثْبِتُ عَتَبَةَ بَابِهِ فَلَمَّا جَاءَ إِسْمَاعِيلُ قَالَ هَلْ أَتَاكُمْ مِنْ أَحَدٍ قَالَتْ نَعَمْ أَتَانَا شَيْخٌ حَسَنُ الْهَيْئَةِ وَأَثْنَتْ عَلَيْهِ فَسَأَلَنِي عَنْكَ فَأَخْبَرْتُهُ فَسَأَلَنِي كَيْفَ عَيْشُنَا فَأَخْبَرْتُهُ أَنَّا بِخَيْرٍ قَالَ فَأَوْصَاكِ بِشَيْءٍ قَالَتْ نَعَمْ هُوَ يَقْرَأُ عَلَيْكَ السَّلَامَ وَيَأْمُرُكَ أَنْ تُثْبِتَ عَتَبَةَ بَابِكَ قَالَ ذَاكِ أَبِي وَأَنْتِ الْعَتَبَةُ أَمَرَنِي أَنْ أُمْسِكَكِ ثُمَّ لَبِثَ عَنْهُمْ مَا شَاءَ اللَّهُ ثُمَّ جَاءَ بَعْدَ ذَلِكَ وَإِسْمَاعِيلُ يَبْرِي نَبْلًا لَهُ تَحْتَ دَوْحَةٍ قَرِيبًا مِنْ زَمْزَمَ فَلَمَّا رَآهُ قَامَ إِلَيْهِ فَصَنَعَا كَمَا يَصْنَعُ الْوَالِدُ بِالْوَلَدِ وَالْوَلَدُ بِالْوَالِدِ ثُمَّ قَالَ يَا إِسْمَاعِيلُ إِنَّ اللَّهَ أَمَرَنِي بِأَمْرٍ قَالَ فَاصْنَعْ مَا أَمَرَكَ رَبُّكَ قَالَ وَتُعِينُنِي قَالَ وَأُعِينُكَ قَالَ فَإِنَّ اللَّهَ أَمَرَنِي أَنْ أَبْنِيَ هَا هُنَا بَيْتًا وَأَشَارَ إِلَى أَكَمَةٍ مُرْتَفِعَةٍ عَلَى مَا حَوْلَهَا قَالَ فَعِنْدَ ذَلِكَ رَفَعَا الْقَوَاعِدَ مِنْ الْبَيْتِ فَجَعَلَ إِسْمَاعِيلُ يَأْتِي بِالْحِجَارَةِ وَإِبْرَاهِيمُ يَبْنِي حَتَّى إِذَا ارْتَفَعَ الْبِنَاءُ جَاءَ بِهَذَا الْحَجَرِ فَوَضَعَهُ لَهُ فَقَامَ عَلَيْهِ وَهُوَ يَبْنِي وَإِسْمَاعِيلُ يُنَاوِلُهُ الْحِجَارَةَ وَهُمَا يَقُولَانِ { رَبَّنَا تَقَبَّلْ مِنَّا إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ } قَالَ فَجَعَلَا يَبْنِيَانِ حَتَّى يَدُورَا حَوْلَ الْبَيْتِ وَهُمَا يَقُولَانِ { رَبَّنَا تَقَبَّلْ مِنَّا إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ }
تے مینوں دسیا اے [عبداللہ بن محمد] نے سانوں دسیا اے [عبد الرزاق] نے سانوں دسیا اے [معمر] توں [ایوب السختیانی] تے [کتصر بن کاتصر بن المطلب بن ابی وداعہ] اک دوجے دی تکمیل کردے ہوئے [سعید بن جبیر] نے آکھیا [اب اللہ علیہ]؛ 'پہلی عورت جس نے بیلٹ پایا سی اوہ حضرت اسماعیل علیہ السلام دی والدہ سن ۔ اس نے اسنوں سارہ دے آثار دور کرنے دے لئی استعمال کیتا، فیر ابراہیم علیہ السلام اسنوں تے اس دے بیٹے اسماعیل نوں لے گیا، جس دی والدہ اس وقت وی اسنوں دودھ پلا رہی سی، ایتھے تک کہ ابراہیم علیہ السلام نے انہاں دونے نوں بیت اللہ - کعبہ دے نیڑے مسجد عظیم الشان دے سرے اُتے زمزم دے اوپر اک جھونپڑی وچ رکھیا۔ اس وقت مکہ وچ کوئی نئيں رہندا سی تے نہ ہی پانی سی ۔ ابراہیم نے انہاں دونے نوں اوتھے رکھ دتا تے اک قسم دی بوری چھڈ دتی جس وچ کھجوراں تے اک تھیلا / گریبا پانی توں بھریا ہويا سی ۔ پھیر ابراہیم اوہناں دوواں نوں چھڈن لئی چلا گیا۔ چنانچہ مسز اسماعیل نے اس دے پیچھے چلی تے کہیا؛ 'اے ابراہیم توں کتھے جانا چاہندا ایں؟ کی تہاڈے کول -دل اے- کہ تسی سانوں ایس وادی چ چھڈ دیو جتھے نہ کوئی انسان اے تے نہ ای بالکل کجھ اے۔ مسز اسماعیل اپنا سوال وار وار دہراؤندی رہی جدوں تک کہ اخیر ابراہیم نے مڑ کے اوہدے ول نہ ویکھیا۔ اخیر اسماعیل دی ماں نے پچھیا؛ 'کی اللہ نے تہانوں ایس سب تے حکم دتا؟'۔ ابراہیم نے جواب دتا: 'ہاں'۔ مسز اسماعیل نے آکھیا؛ 'فیر اللہ سانوں نئیں چھڈے گا'۔ فیر اسماعیل دی ماں واپس آ گئی تے ابراہیم نے اپنا سفر جاری رکھیا جدوں تک کہ جدوں اوہ اک پہاڑی تے اپڑیا تے لوک اوہنوں ویکھ نئیں سکے، ابراہیم نے کعبہ دا سامنا کیتا تے دوویں ہتھ چُک کے اوہناں لئی کئی دعائیہ جملیاں نال دعا منگی، کہندے ہوئے: 'ربی، -'بے شک، میں اپنی کجھ اولاد نوں اک وادی وچ رکھیا اے جہدے کول تہاڈا گھر نئیں آیا جدوں تیکر کہ اوہ نئیں آئے۔ نوں - شکر گزار خادم بنن - - ق ایس ابراہیم verse 37. فیر اسماعیل دی ماں نے اپنے بچے نوں دودھ پیانا شروع کیتا تے پانی دی فراہمی توں پینا شروع کیتا جدوں تک کہ جدوں گریبا وچ پانی ختم ہویا تے اوہنوں پیاس لگ گئی تے اوہدا بچہ وی۔ فیر اس نے اسماعیل بچہ ول ویکھیا جہڑا جدوجہد کر رہیا سی، یا اس نے ادارتی طور تے آکھیا: 'زمین تے رولنگ'۔ اس دے بعد حجر اسماعیل نوں چھڈ گیا تے اس دی حالت دیکھنے نوں برداشت نہ کر سکیا۔ چنانچہ اوہ اپنے سب توں نیڑے دا پہاڑ ہونے دی حیثیت توں پہاڑ شفا دی طرف چلے گئے۔ اوہ اوتھے کھلوتا رہیا تے اوتھے لوکاں نوں ویکھن دی آس نال وادی ول منہ کیتا پر اوہنوں کوئی نظر نئیں آیا۔ چنانچہ اوہ شفاء دے پہاڑ توں اتریا تے جدوں اوہ وادی وچ پہنچیا تاں اس نے اپنے کپڑے دے سرے نوں رول دتا تے اک انسان دی طرح محنت کيتی جو سخت جدوجہد کردا اے ایتھے تک کہ جدوں اوہ اس وادی توں گزر سکیا تے مرواہ دے پہاڑی اُتے پہنچ گیا فیر اوتھے کھلوتا دیکھدا رہیا کہ آیا کوئی اوتھے اے لیکن اسنوں کوئی نظر نئيں آیا۔ اس نے ست بار ایسا کیتا - صفا تے مروہ دے پہاڑاں دے درمیان -۔ ابن عباس رضی اللہ تعالیٰ نے فرمایا؛ رسول اللہ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے فرمایا: 'ایہ اوہ سائیہ اے جو انساناں نوں کرنا ضروری اے - جو حج کردے نيں - دو پہاڑاں دے درمیان۔ جدوں اوہ مروہ دی چوٹی تے پہنچیا تاں اس نوں اک آواز سنائی دتی، پھر اس نے اپنے آپ نوں کیہا، 'چپّ رہو'، جس توں حجر دا مطلب آپ ہی سی۔ فیر اوہنے سنن دی کوشش کیتی تے اوہ فیر آواز سن سکدا سی ایس لئی اوہنے آکھیا؛ 'جے تسی مدد منگن دا ارادہ کیتا سی تے تسی اپنی آواز چُکی اے'۔ پتہ چلیا کہ آواز اک فرشتے دی آواز سی - جبرئیل علیہ السلام - جو زمزم دے قریب سن ، فیر جبریل نے ایڑی توں پانی نوں پنجے لگا دتا' یا اس نے کہیا ؛ اپنے پراں دے نال جدوں تک پانی جھکھڑدا ہویا باہر نہ نکل جائے۔ مسز اسماعیل نے اپنے ہتھاں نال اس طرحاں پانی دے ذخیرے بناؤنے شروع کر دتے، یعنی پانی کڈھ کے گریبا وچ پا دتا، جدکہ پانی کڈھن توں بعد تیزی نال باہر نکلدا رہا۔' ابن عباس رضی اللہ تعالیٰ نے فرمایا؛ رسول اللہ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے فرمایا: 'اللہ تعالیٰ رحمتہ کرے ام اسماعیل - سیتی حجر- karen a جے اوہ زمزم نوں اکلا چھڈ دیوے' یا اوہنے آکھیا: 'جے اوہ فوری طور تے پانی اکٹھا نہ کرے، تے زمزم دا پانی ضرور وگدا ہویا پانی بن جائے گا۔' اخیر اوہ پانی پین تے اپنے بچے نوں فیر دودھ پلان دے قابل ہو گئی۔ اس دے بعد فرشتہ نے اسنوں فرمایا: ترک ہونے توں نہ خوفزدہ کیونجے ایتھے اللہ دا گھر اے، جو اس بچے تے اس دے والد دے ذریعہ تعمیر کیتا جائے گا تے بے شک اللہ اپنے بندہ نوں ضائع نئيں کرے گا۔ اس وقت بیت اللہ کعبہ اک چھوٹی سی پہاڑی دی طرح زمین توں کافی بلندی اُتے قائم سی جو جے سیلاب آئے تاں سجے تے کھبے طرف توں کھرچ جاندا سی ۔ اسماعیل دی والدہ حجر اس طرح زندگی گزاردی رہی جدوں تک کہ جرہم قبیلے یا جرہم خاندان دے لوکاں دا اک گروہ کداع پہاڑی راستے توں آیا تے مکہ توں تھلے دی طرف رک گیا جدوں انہاں نے اک پرندہ نوں ایدھر اودھر اڑدا ہويا دیکھیا۔ اوہناں نے ہاکاں ماریاں; 'ایہہ پنچھی ضرور چکر لا رہیا ہووے گا کیونکہ ایہہ پانی دے چکر لا رہیا اے بھاویں سانوں پک نال پتہ اے کہ ایس گھاٹی وچ پانی نہیں اے۔ اخیر اوہناں نے اک دو بندیاں نوں گھلیا جیہڑے چھیتی نال بھج گئے تے بظاہر اوہناں نوں پانی مل گیا۔ اوہ واپس آئے تے پانی دی موجودگی دی اطلاع دتی تے فیر اوہ پانی دے کول آ گئے۔ اس نے کہیا: 'اس وقت مسز اسماعیل پانی دے نیڑے سن'۔ اوہناں نے اوہنوں آکھیا؛ 'کی تسی سانوں ایتھے تہاڈے نال رلن دی اجازت دیو گے؟' مسز اسماعیل نے آکھیا؛ 'ہاں توں کر سکدا ایں پر تینوں پانی دا حق نہیں'۔ اوہناں آکھیا؛ 'ٹھیک اے'۔ ابن عباس رضی اللہ تعالیٰ نے فرمایا؛ رسول اللہ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے فرمایا: اسماعیل دی والدہ اس واقعے توں خوش ہوگئياں کیونجے انہاں دے نال لوک رہندے سن ۔ اخیر اوہ اتھے رہن لگّ پئے تے اپنے پریواراں نوں قاصد بھیج کے اوہناں نوں اتھے اکٹھے رہن دی دعوت دین۔' جدوں انہاں دے خاندان حجر دے نال رہندے سن تے اسماعیل چھوٹا سی تاں اس نے انہاں توں عربی بولنا سکھ لیا، ایتھے تک کہ انہاں وچ سب توں قیمتی تے جادوئی شخص بن گیا۔ اس دے بعد اسماعیل اک ایسا جوان بن گیا جو انہاں دے پسندیدہ سن ۔ جدوں اوہ وڈے ہوئے تاں انہاں نے اسماعیل دی شادی نوں انہاں دی اک خاتون توں کر دتا تے کچھ عرصہ بعد اسماعیل دی والدہ فوت ہوگئی۔ بعد وچ اسماعیل دے شادی دے بعد ابراہیم اس گل دا پتہ لگانے دے لئی آیا کہ اوہ اپنے پیچھے کی چھڈ گیا اے لیکن اسنوں اسماعیل نوں نئيں ملیا۔ ابراہیم نے اسماعیل دی بیوی توں اسماعیل دے بارے وچ پُچھیا۔ اوہدی ووہٹی نے جواب دتا؛ 'اوہ ساڈے لئی روزی روٹی کمان لئی دور سی۔ پھر ابراہیم نے اوہناں دی زندگی اتے حالات بارے پچھیا ۔ اسماعیل دی بیوی نے جواب دتا؛ 'اسیں بہت ساریاں برائیاں دا ساہمنا کیتا تے ساڈی زندگی سوڑی تے وڈیاں تکلیفاں نال بھری ہوئی سی۔' اسماعیل دی بیوی نے ابراہیم نوں اس زندگی دے بارے وچ شکایت کيتی جو اوہ تے اس دے شوہر گزار رہے سن ۔ ابراہیم نے آکھیا؛ 'بعد چ جدوں تہاڈا پتی آوے تاں میرا سلام پہنچا کے آکھیں کہ اپنے گھر دا دروازہ بدل دیوے۔' جدوں اسماعیل آیا تاں اسنوں کچھ محسوس ہويا اس لئی اس نے اپنی بیوی توں پُچھیا؛ 'کوئی تہاڈے کول آیا سی؟'۔ اوہدی ووہٹی نے جواب دتا؛ 'آہو۔ پہلاں ایس حالت وچ اک بڈھا سی جیہڑا ساڈے کول آیا تے اوہنے تہاڈے بارے پچھیا فیر میں سمجھایا تے اوہنے مینوں ساڈی زندگی دی صورتحال بارے پچھیا ایس لئی میں سمجھایا کہ میں تھکاوٹ تے دکھ وچ رہ رہیا واں'۔ اسماعیل نے پچھیا؛ 'کی اوس بندے نے تہانوں کسے گل دا سنیہا دتا سی؟'۔ اوہدی ووہٹی نے جواب دتا؛ 'آہو۔ اس نے مینوں حکم دتا سی کہ میں تیرے تکّ اپنا سلامی پہنچاواں تے تینوں اپنے گھر دا دروازہ بدلن لئی کیہا۔' اسماعیل نے آکھیا؛ 'اوہ میرا پیو اے تے بے شک اوہنے مینوں تینوں طلاق دین دا حکم دتا اے تاں جے توں اپنے ٹبر کول واپس آ جاویں'۔ چنانچہ اسماعیل نے اپنی بیوی نوں طلاق دے دتی۔ اس دے بعد اسماعیل نے لوگاں وچوں اک دوسری عورت توں دوبارہ شادی کرلئی، فیر ابراہیم فیر چلے گئے، انہاں نوں اس وقت دے اندر چھڈ کے جو اللہ دی خواہش سی تے اس دے بعد اوہ انہاں توں ملنے آیا لیکن اسنوں اسماعیل نوں نئيں ملیا جدوں تک کہ آخر کار اوہ اسماعیل دی بیوی دے پاس گیا تے اس توں اسماعیل دے بارے وچ پُچھیا۔ اوہدی ووہٹی نے جواب دتا؛ اوہ روزی روٹی کمان لئی باہر نکلیا اے ساڈے لئی۔ فیر ابراہیم نے فیر پچھیا؛ 'تسی لوک کیویں او'۔ اس نے اسماعیل دی بیوی توں انہاں دی زندگی تے رہن-سہن دے حالات دے بارے وچ پُچھیا۔ اوہدی ووہٹی نے جواب دتا؛ 'اسی ہمیشہ ٹھیک تے کافی آں'۔ اسماعیل دی بیوی نے اللہ دی حمد کیتی۔ ابراہیم نے پچھیا؛ 'توں کی کھاندا ایں؟ '. اسماعیل دی بیوی نے جواب دتا؛ 'گوشت'۔ ابراہیم نے پھیر پچھیا؛ 'تسیں کی پیندے او؟ '. اسماعیل دی بیوی نے جواب دتا؛ 'پانی'۔ اس لئی ابراہیم نے دعا کیتی: 'اے اللہ، اوہناں نوں اوہناں دے گوشت تے پانی وچ برکت دے'۔ رسول اللہ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے فرمایا: اس زمانے وچ مکہ وچ دانہ نئيں سی تے جے ہُندا تاں ابراہیم نے اس دے لئی دعا کيتی سی ۔ اوہ کہندا اے؛ 'تے گوشت تے پانی دے بارے چ ابراہیم دی دعا توں، مکہ دے لوکاں دے علاوہ کسے نے وی شکایت نئیں کیتی کہ جے اوہناں نوں صرف گوشت تے پانی ملیا'۔ فیر ابراہیم نے آکھیا؛ 'جدوں تہاڈا پتی آوے تاں میرا سلام اس تکّ پہنچا کے اپنے گھر دے دروازے نوں مضبوط کرن دا حکم دے۔' جدوں اسماعیل آیا تاں اس نے فرمایا: تواڈے پاس کوئی آیا؟ اوہدی ووہٹی نے جواب دتا؛ 'آہو۔ ہنے ہنے ساڈے کول اک بڈھا بندہ آیا سی جہدی شکل بہت چنگی سی۔ اوہدی ووہٹی ابراہیم دی تعریف کردی سی۔ اس نے مینوں تہاڈے بارے پچھیا تاں میں سمجھایا پھر اس نے مینوں ساڈی زندگی دی حالت بارے پچھیا تاں میں جواب دتا کہ میں ٹھیک ہاں'۔' اسماعیل نے پچھیا؛ 'کی اوس بندے نے تہانوں کسے گل دا سنیہا دتا سی؟'۔ اوہدی ووہٹی نے جواب دتا؛ 'آہو۔ اسنے مینوں اسدا سلامی تہاڈے تکّ پہنچاؤن دا حکم دتا اتے اپنے گھر دے دروازیاں دی راکھی کرن لئی کیہا۔' اسماعیل نے آکھیا؛ 'اوہ میرا پیو اے تے جس بوہے دا ذکر کیتا جا رہیا اے اوہ تُسی او۔ اس نے مینوں تہاڈا دفاع کرن دا حکم دتا'۔ فیر ابراہیم نے اللہ دی مرضی دے مطابق اک خاص وقت دے لئی دوبارہ انہاں نوں چھڈ دتا، فیر اس دے بعد واپس آیا جدوں اسماعیل نے زمزم دے نیڑے اک درخت دے تھلے اپنا تیر رکھ دتا۔ جدوں اوہنے اوہنوں ویکھیا تے اوہ جھٹ اوہدے کول گیا تے انج دا ورتاء کیتا جیویں اک پیو اپنے بچے نال تے اک پتر اپنے پیو نال کردا اے فیر اوہنے آکھیا؛ 'اے اسماعیل، اللہ نے مینوں اک حکم دتا'۔ اسماعیل نے آکھیا؛ 'تہاڈا رب جو حکم دیندا اے اوہ کرو'۔ ابراہیم نے فیر آکھیا؛ کی توں میری مدد کریں گا؟' اسماعیل نے آکھیا؛ 'ہاں میں تیری مدد کراں گا'۔ ابراہیم نے آکھیا؛ 'اللہ نے مینوں ایس تھاں تے گھر بنان دا حکم دتا'۔ ابراہیم نے اک اجیہی تھاں ولّ اشارہ کیتا جو آلے-دوآلے دے مقابلے کافی اچی سی۔' راوی نے آکھیا؛ 'اس جگہ توں انہاں دونے نے بیت اللہ دی بنیاداں بلند کيتیاں، اسماعیل نے پتھراں نوں اٹھانے دا کم کیتا جدوں کہ ابراہیم نے انہاں نوں اکٹھا کیتا - انہاں نوں تعمیر کیتا - ایتھے تک کہ جدوں عمارت اُچی ہوئی تاں اسماعیل اس پتھر نوں لے کے آیا تے فیر اسنوں ابراہیم دے لئی رکھ دتا تاکہ اوہ اس اُتے چڑھ سکے جدوں کہ اسماعیل نے پتھر دتے۔' دوویں دعا پڑھدیاں ہویاں کم کردے سن؛ -'ساڈے ربی، ساڈے کولوں -صدقہ- قبول کرو، بے شک توں سب کجھ سنن آلا تے سب کجھ جانن آلا ایں'۔ دونے اساری کردے رہے جدوں تک کہ انہاں نے بیت اللہ نوں گھیر لیا تے دونے دعاواں پڑھدے رہے؛ -'ساڈے ربی، ساڈے کولوں صدقہ قبول کرو، تسی سب کجھ سنن آلے تے سب کجھ جانن آلے او'-۔ -کیو ایس۔ البقرہ 127-۔