Hadith Representative
Malaikat Jibril yang memancarkan air Zam-zam untuk Hajar dan Ismail
Imam Bukhari : 3113و حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ عَنْ أَيُّوبَ السَّخْتِيَانِيِّ وَكَثِيرِ بْنِ كَثِيرِ بْنِ الْمُطَّلِبِ بْنِ أَبِي وَدَاعَةَ يَزِيدُ أَحَدُهُمَا عَلَى الْآخَرِ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ أَوَّلَ مَا اتَّخَذَ النِّسَاءُ الْمِنْطَقَ مِنْ قِبَلِ أُمِّ إِسْمَاعِيلَ اتَّخَذَتْ مِنْطَقًا لَتُعَفِّيَ أَثَرَهَا عَلَى سَارَةَ ثُمَّ جَاءَ بِهَا إِبْرَاهِيمُ وَبِابْنِهَا إِسْمَاعِيلَ وَهِيَ تُرْضِعُهُ حَتَّى وَضَعَهُمَا عِنْدَ الْبَيْتِ عِنْدَ دَوْحَةٍ فَوْقَ زَمْزَمَ فِي أَعْلَى الْمَسْجِدِ وَلَيْسَ بِمَكَّةَ يَوْمَئِذٍ أَحَدٌ وَلَيْسَ بِهَا مَاءٌ فَوَضَعَهُمَا هُنَالِكَ وَوَضَعَ عِنْدَهُمَا جِرَابًا فِيهِ تَمْرٌ وَسِقَاءً فِيهِ مَاءٌ ثُمَّ قَفَّى إِبْرَاهِيمُ مُنْطَلِقًا فَتَبِعَتْهُ أُمُّ إِسْمَاعِيلَ فَقَالَتْ يَا إِبْرَاهِيمُ أَيْنَ تَذْهَبُ وَتَتْرُكُنَا بِهَذَا الْوَادِي الَّذِي لَيْسَ فِيهِ إِنْسٌ وَلَا شَيْءٌ فَقَالَتْ لَهُ ذَلِكَ مِرَارًا وَجَعَلَ لَا يَلْتَفِتُ إِلَيْهَا فَقَالَتْ لَهُ أَاللَّهُ الَّذِي أَمَرَكَ بِهَذَا قَالَ نَعَمْ قَالَتْ إِذَنْ لَا يُضَيِّعُنَا ثُمَّ رَجَعَتْ فَانْطَلَقَ إِبْرَاهِيمُ حَتَّى إِذَا كَانَ عِنْدَ الثَّنِيَّةِ حَيْثُ لَا يَرَوْنَهُ اسْتَقْبَلَ بِوَجْهِهِ الْبَيْتَ ثُمَّ دَعَا بِهَؤُلَاءِ الْكَلِمَاتِ وَرَفَعَ يَدَيْهِ فَقَالَ رَبِّ { إِنِّي أَسْكَنْتُ مِنْ ذُرِّيَّتِي بِوَادٍ غَيْرِ ذِي زَرْعٍ عِنْدَ بَيْتِكَ الْمُحَرَّمِ حَتَّى بَلَغَ يَشْكُرُونَ } وَجَعَلَتْ أُمُّ إِسْمَاعِيلَ تُرْضِعُ إِسْمَاعِيلَ وَتَشْرَبُ مِنْ ذَلِكَ الْمَاءِ حَتَّى إِذَا نَفِدَ مَا فِي السِّقَاءِ عَطِشَتْ وَعَطِشَ ابْنُهَا وَجَعَلَتْ تَنْظُرُ إِلَيْهِ يَتَلَوَّى أَوْ قَالَ يَتَلَبَّطُ فَانْطَلَقَتْ كَرَاهِيَةَ أَنْ تَنْظُرَ إِلَيْهِ فَوَجَدَتْ الصَّفَا أَقْرَبَ جَبَلٍ فِي الْأَرْضِ يَلِيهَا فَقَامَتْ عَلَيْهِ ثُمَّ اسْتَقْبَلَتْ الْوَادِيَ تَنْظُرُ هَلْ تَرَى أَحَدًا فَلَمْ تَرَ أَحَدًا فَهَبَطَتْ مِنْ الصَّفَا حَتَّى إِذَا بَلَغَتْ الْوَادِيَ رَفَعَتْ طَرَفَ دِرْعِهَا ثُمَّ سَعَتْ سَعْيَ الْإِنْسَانِ الْمَجْهُودِ حَتَّى جَاوَزَتْ الْوَادِيَ ثُمَّ أَتَتْ الْمَرْوَةَ فَقَامَتْ عَلَيْهَا وَنَظَرَتْ هَلْ تَرَى أَحَدًا فَلَمْ تَرَ أَحَدًا فَفَعَلَتْ ذَلِكَ سَبْعَ مَرَّاتٍ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ قَالَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَذَلِكَ سَعْيُ النَّاسِ بَيْنَهُمَا فَلَمَّا أَشْرَفَتْ عَلَى الْمَرْوَةِ سَمِعَتْ صَوْتًا فَقَالَتْ صَهٍ تُرِيدُ نَفْسَهَا ثُمَّ تَسَمَّعَتْ فَسَمِعَتْ أَيْضًا فَقَالَتْ قَدْ أَسْمَعْتَ إِنْ كَانَ عِنْدَكَ غِوَاثٌ فَإِذَا هِيَ بِالْمَلَكِ عِنْدَ مَوْضِعِ زَمْزَمَ فَبَحَثَ بِعَقِبِهِ أَوْ قَالَ بِجَنَاحِهِ حَتَّى ظَهَرَ الْمَاءُ فَجَعَلَتْ تُحَوِّضُهُ وَتَقُولُ بِيَدِهَا هَكَذَا وَجَعَلَتْ تَغْرِفُ مِنْ الْمَاءِ فِي سِقَائِهَا وَهُوَ يَفُورُ بَعْدَ مَا تَغْرِفُ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ قَالَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَرْحَمُ اللَّهُ أُمَّ إِسْمَاعِيلَ لَوْ تَرَكَتْ زَمْزَمَ أَوْ قَالَ لَوْ لَمْ تَغْرِفْ مِنْ الْمَاءِ لَكَانَتْ زَمْزَمُ عَيْنًا مَعِينًا قَالَ فَشَرِبَتْ وَأَرْضَعَتْ وَلَدَهَا فَقَالَ لَهَا الْمَلَكُ لَا تَخَافُوا الضَّيْعَةَ فَإِنَّ هَا هُنَا بَيْتَ اللَّهِ يَبْنِي هَذَا الْغُلَامُ وَأَبُوهُ وَإِنَّ اللَّهَ لَا يُضِيعُ أَهْلَهُ وَكَانَ الْبَيْتُ مُرْتَفِعًا مِنْ الْأَرْضِ كَالرَّابِيَةِ تَأْتِيهِ السُّيُولُ فَتَأْخُذُ عَنْ يَمِينِهِ وَشِمَالِهِ فَكَانَتْ كَذَلِكَ حَتَّى مَرَّتْ بِهِمْ رُفْقَةٌ مِنْ جُرْهُمَ أَوْ أَهْلُ بَيْتٍ مِنْ جُرْهُمَ مُقْبِلِينَ مِنْ طَرِيقِ كَدَاءٍ فَنَزَلُوا فِي أَسْفَلِ مَكَّةَ فَرَأَوْا طَائِرًا عَائِفًا فَقَالُوا إِنَّ هَذَا الطَّائِرَ لَيَدُورُ عَلَى مَاءٍ لَعَهْدُنَا بِهَذَا الْوَادِي وَمَا فِيهِ مَاءٌ فَأَرْسَلُوا جَرِيًّا أَوْ جَرِيَّيْنِ فَإِذَا هُمْ بِالْمَاءِ فَرَجَعُوا فَأَخْبَرُوهُمْ بِالْمَاءِ فَأَقْبَلُوا قَالَ وَأُمُّ إِسْمَاعِيلَ عِنْدَ الْمَاءِ فَقَالُوا أَتَأْذَنِينَ لَنَا أَنْ نَنْزِلَ عِنْدَكِ فَقَالَتْ نَعَمْ وَلَكِنْ لَا حَقَّ لَكُمْ فِي الْمَاءِ قَالُوا نَعَمْ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ قَالَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَأَلْفَى ذَلِكَ أُمَّ إِسْمَاعِيلَ وَهِيَ تُحِبُّ الْإِنْسَ فَنَزَلُوا وَأَرْسَلُوا إِلَى أَهْلِيهِمْ فَنَزَلُوا مَعَهُمْ حَتَّى إِذَا كَانَ بِهَا أَهْلُ أَبْيَاتٍ مِنْهُمْ وَشَبَّ الْغُلَامُ وَتَعَلَّمَ الْعَرَبِيَّةَ مِنْهُمْ وَأَنْفَسَهُمْ وَأَعْجَبَهُمْ حِينَ شَبَّ فَلَمَّا أَدْرَكَ زَوَّجُوهُ امْرَأَةً مِنْهُمْ وَمَاتَتْ أُمُّ إِسْمَاعِيلَ فَجَاءَ إِبْرَاهِيمُ بَعْدَمَا تَزَوَّجَ إِسْمَاعِيلُ يُطَالِعُ تَرِكَتَهُ فَلَمْ يَجِدْ إِسْمَاعِيلَ فَسَأَلَ امْرَأَتَهُ عَنْهُ فَقَالَتْ خَرَجَ يَبْتَغِي لَنَا ثُمَّ سَأَلَهَا عَنْ عَيْشِهِمْ وَهَيْئَتِهِمْ فَقَالَتْ نَحْنُ بِشَرٍّ نَحْنُ فِي ضِيقٍ وَشِدَّةٍ فَشَكَتْ إِلَيْهِ قَالَ فَإِذَا جَاءَ زَوْجُكِ فَاقْرَئِي عَلَيْهِ السَّلَامَ وَقُولِي لَهُ يُغَيِّرْ عَتَبَةَ بَابِهِ فَلَمَّا جَاءَ إِسْمَاعِيلُ كَأَنَّهُ آنَسَ شَيْئًا فَقَالَ هَلْ جَاءَكُمْ مِنْ أَحَدٍ قَالَتْ نَعَمْ جَاءَنَا شَيْخٌ كَذَا وَكَذَا فَسَأَلَنَا عَنْكَ فَأَخْبَرْتُهُ وَسَأَلَنِي كَيْفَ عَيْشُنَا فَأَخْبَرْتُهُ أَنَّا فِي جَهْدٍ وَشِدَّةٍ قَالَ فَهَلْ أَوْصَاكِ بِشَيْءٍ قَالَتْ نَعَمْ أَمَرَنِي أَنْ أَقْرَأَ عَلَيْكَ السَّلَامَ وَيَقُولُ غَيِّرْ عَتَبَةَ بَابِكَ قَالَ ذَاكِ أَبِي وَقَدْ أَمَرَنِي أَنْ أُفَارِقَكِ الْحَقِي بِأَهْلِكِ فَطَلَّقَهَا وَتَزَوَّجَ مِنْهُمْ أُخْرَى فَلَبِثَ عَنْهُمْ إِبْرَاهِيمُ مَا شَاءَ اللَّهُ ثُمَّ أَتَاهُمْ بَعْدُ فَلَمْ يَجِدْهُ فَدَخَلَ عَلَى امْرَأَتِهِ فَسَأَلَهَا عَنْهُ فَقَالَتْ خَرَجَ يَبْتَغِي لَنَا قَالَ كَيْفَ أَنْتُمْ وَسَأَلَهَا عَنْ عَيْشِهِمْ وَهَيْئَتِهِمْ فَقَالَتْ نَحْنُ بِخَيْرٍ وَسَعَةٍ وَأَثْنَتْ عَلَى اللَّهِ فَقَالَ مَا طَعَامُكُمْ قَالَتْ اللَّحْمُ قَالَ فَمَا شَرَابُكُمْ قَالَتْ الْمَاءُ قَالَ اللَّهُمَّ بَارِكْ لَهُمْ فِي اللَّحْمِ وَالْمَاءِ قَالَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَلَمْ يَكُنْ لَهُمْ يَوْمَئِذٍ حَبٌّ وَلَوْ كَانَ لَهُمْ دَعَا لَهُمْ فِيهِ قَالَ فَهُمَا لَا يَخْلُو عَلَيْهِمَا أَحَدٌ بِغَيْرِ مَكَّةَ إِلَّا لَمْ يُوَافِقَاهُ قَالَ فَإِذَا جَاءَ زَوْجُكِ فَاقْرَئِي عَلَيْهِ السَّلَامَ وَمُرِيهِ يُثْبِتُ عَتَبَةَ بَابِهِ فَلَمَّا جَاءَ إِسْمَاعِيلُ قَالَ هَلْ أَتَاكُمْ مِنْ أَحَدٍ قَالَتْ نَعَمْ أَتَانَا شَيْخٌ حَسَنُ الْهَيْئَةِ وَأَثْنَتْ عَلَيْهِ فَسَأَلَنِي عَنْكَ فَأَخْبَرْتُهُ فَسَأَلَنِي كَيْفَ عَيْشُنَا فَأَخْبَرْتُهُ أَنَّا بِخَيْرٍ قَالَ فَأَوْصَاكِ بِشَيْءٍ قَالَتْ نَعَمْ هُوَ يَقْرَأُ عَلَيْكَ السَّلَامَ وَيَأْمُرُكَ أَنْ تُثْبِتَ عَتَبَةَ بَابِكَ قَالَ ذَاكِ أَبِي وَأَنْتِ الْعَتَبَةُ أَمَرَنِي أَنْ أُمْسِكَكِ ثُمَّ لَبِثَ عَنْهُمْ مَا شَاءَ اللَّهُ ثُمَّ جَاءَ بَعْدَ ذَلِكَ وَإِسْمَاعِيلُ يَبْرِي نَبْلًا لَهُ تَحْتَ دَوْحَةٍ قَرِيبًا مِنْ زَمْزَمَ فَلَمَّا رَآهُ قَامَ إِلَيْهِ فَصَنَعَا كَمَا يَصْنَعُ الْوَالِدُ بِالْوَلَدِ وَالْوَلَدُ بِالْوَالِدِ ثُمَّ قَالَ يَا إِسْمَاعِيلُ إِنَّ اللَّهَ أَمَرَنِي بِأَمْرٍ قَالَ فَاصْنَعْ مَا أَمَرَكَ رَبُّكَ قَالَ وَتُعِينُنِي قَالَ وَأُعِينُكَ قَالَ فَإِنَّ اللَّهَ أَمَرَنِي أَنْ أَبْنِيَ هَا هُنَا بَيْتًا وَأَشَارَ إِلَى أَكَمَةٍ مُرْتَفِعَةٍ عَلَى مَا حَوْلَهَا قَالَ فَعِنْدَ ذَلِكَ رَفَعَا الْقَوَاعِدَ مِنْ الْبَيْتِ فَجَعَلَ إِسْمَاعِيلُ يَأْتِي بِالْحِجَارَةِ وَإِبْرَاهِيمُ يَبْنِي حَتَّى إِذَا ارْتَفَعَ الْبِنَاءُ جَاءَ بِهَذَا الْحَجَرِ فَوَضَعَهُ لَهُ فَقَامَ عَلَيْهِ وَهُوَ يَبْنِي وَإِسْمَاعِيلُ يُنَاوِلُهُ الْحِجَارَةَ وَهُمَا يَقُولَانِ { رَبَّنَا تَقَبَّلْ مِنَّا إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ } قَالَ فَجَعَلَا يَبْنِيَانِ حَتَّى يَدُورَا حَوْلَ الْبَيْتِ وَهُمَا يَقُولَانِ { رَبَّنَا تَقَبَّلْ مِنَّا إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ }
Era kintegeezeddwa nti [‘Abdullah bin Muhammad] atugambye nti [‘Abdur Razzaq] atutegeezezza [Ma’mar] okuva ku [Ayyub as-Sakhtiyaniy] ne [Katsir bin Katsir bin Al Muthallib bin Abi Wada’ah] buli omu nga buli omu ajjulizagana okuva ku [Sa’id bin Jubair] yagamba [Ibn ‘Abbas radliallahu ‘anhuma]; ‘Omukazi eyasooka okukozesa omusipi yali maama wa Nabbi Isma’il ‘Alaihissalam. Yakikozesa okubikka obulombolombo bwa Sarah olwo Ibrahim ‘Alaihissalam n’amutwala wamu ne mutabani we Isma’il mu kiseera ekyo nnyina yali akyamuyonsa okutuusa Ibrahim ‘Alaihissalam lwe yabateeka bombi okumpi n’Enyumba ya Allah - Ka’bah - mu kiyumba waggulu wa Zamzam ku nkomerero ya al-Masjidil Haram. Mu kiseera ekyo e Makkah tewaaliwo muntu yenna abeera eyo era tewaaliwo mazzi. Ibrahim yabiteeka awo byombi n’alekawo ekika ky’ensawo omuli ensukusa n’ensawo/ekibbo omuli amazzi. Awo Ibrahim n’agenda okubaleka bombi. Awo maama wa Isma’il n’amugoberera n’amugamba nti, ‘Ayi Ibrahim, ogenda wa? Olina omutima okutuleka mu kiwonvu kino awatali muntu era nga tewali?’. Maama wa Isma'il yasigala addiŋŋana ekibuuzo kye enfunda n'enfunda okutuusa ku nkomerero Ibrahim bwe yali takyamutunuulira. Oluvannyuma maama wa Isma’il yabuuza nti, ‘Allah yakulagira ku bino byonna?’. Ibrahim yaddamu nti, ‘Yee.’ Maama wa Isma’il yagamba nti, ‘Awo, Allah tajja kutusuula.’ Awo maama wa Isma’il n’akomawo era Ibrahim n’agenda mu maaso n’olugendo lwe okutuusa bwe yatuuka ku lusozi ng’abantu tebakyamulaba, Ibrahim n’atunuulira Kaaba n’abasabira n’ebibonerezo by’essaala ebiwerako ng’ayimusa emikono gyombi, ng’agamba nti: ‘Rabbi, -’mazima, abamu ku bazzukulu bange mbitadde mu kiwonvu ekitaliimu bimera okumpi n’ennyumba Yo entukuvu’ - okutuusa lwe batuuka - basobole bafuuka abaddu abeebaza - - QS Ibrahim verse 37. Awo maama wa Isma'il n'atandika okuyonsa omwana we n'okunywa okuva mu mazzi okutuusa amazzi mu geriba bwe gaggwaawo n'alumwa ennyonta era n'omwana we n'agwa. Olwo n’atunuulira Isma’il omwana eyali asikaasikanya, oba n’agamba mu ngeri ey’omuwandiisi nti: ‘Ayiringisibwa ku ttaka’. Awo Hajar n’ava mu Isma’il n’atasobola kugumiikiriza kulaba mbeera ye. Bwatyo yagenda ku lusozi Shafaa ng’olusozi olusinga okumusemberera. Yayimirira awo n’atunula mu kiwonvu ng’asuubira nti ajja kulabayo abantu kyokka nga tewali muntu yenna yalaba. Bwatyo yakka okuva ku lusozi Safaa era bwe yatuuka mu kiwonvu n’azingulula omugongo gw’ekyambalo kye n’akuba enduulu ng’omuntu atabuse okutuusa lwe yasobodde okusomoka ekiwonvu n’atuuka ku lusozi Marwah n’ayimirira awo ng’atunula okulaba oba waliwo omuntu yenna awo kyokka n’atalaba muntu yenna. Kino yakikola emirundi musanvu - wakati w'obusozi bwa Safa ne Marwah -. Ibn ‘Abbas radillallahu ‘anhu yagamba nti; Nabbi sallallaahu ‘alaihi wasallam yagamba: ‘Eyo ye sa’iy omuntu - akola Hijja - gy’alina okukola wakati w’obusozi obubiri.’ Bwe yali ku ntikko ya Marwah, yawulira eddoboozi, olwo n’agamba mu mutima gwe nti ‘sirika’ Hajar kye yali ategeeza ye kennyini. Olwo n’agezaako okuwuliriza era n’addamu okuwulira eddoboozi n’agamba nti; 'Owulizizza eddoboozi lyo bw'oba oyagala okusaba obuyambi'. Kyazuuka nti eddoboozi lyali ddoboozi lya malayika - Gabriel 'Alaihissalam- eyali okumpi ne Zamzam, olwo Gabriel n'aseka amazzi n'ekisinziiro oba n'agamba nti; n’ebiwaawaatiro bye okutuusa amazzi lwe gaakulukuta. Maama wa Isma’il yatandika okukola ekidiba ky’amazzi n’emikono gye bwe giti, kwe kugamba okusekula amazzi n’agateeka mu kibbo ng’amazzi gagenda mu maaso n’okukulukuta n’amaanyi oluvannyuma lw’okusekula’. Ibn ‘Abbas radliallahu ‘anhuma yagamba nti; Nabbi sallallaahu ‘alaihi wasallam yagamba nti: ‘Allah asaasire Umm Isma’il - Siti Hajar - kubanga singa yava mu Zamzam’ oba ebigambo bye: ‘ssinga teyakung’aanya mangu mangu, amazzi ga Zamzam mazima gandifuuse amazzi agakulukuta’. Oluvannyuma yasobola okunywa amazzi n’addamu okuyonsa omwana we. Awo malayika n’amugamba nti: ‘Totya kusuulibwa kubanga eno y’ennyumba ya Allah, egenda okuzimbibwa omwana ono ne kitaawe era ddala Allah tajja kwonoona baddu be’. Mu kiseera ekyo Kaaba Baitullah yali esimbiddwa waggulu katono okusinga ettaka ng’akasozi akatono, nga amataba bwe gajja nga gakulugguka okuva ku ddyo ne ku kkono. Maama wa Isma’il, Hajar, yagenda mu maaso n’okubeera bw’atyo okutuusa ekibinja ky’abantu okuva mu kika kya Jurhum oba mu kika kya Jurhum lwe kyava mu kkubo ery’oku nsozi Kadaa’ ne bayimirira wansi w’omugga okuva e Makka bwe baalaba ekinyonyi nga kibuuka okwetooloola. Baakuba enduulu nti; 'Ekinyonyi kino kiteekwa okuba nga kyetooloola kubanga kyetooloola amazzi wadde nga tukimanyi bulungi nti mu kiwonvu kino temuli mazzi.' Oluvannyuma baasindika omuntu omu oba babiri ne badduka mangu era kirabika baafunye amazzi. Baakomyewo ne baloopa nti amazzi galiwo olwo ne bajja ku mazzi. Yagamba nti: ‘Mu kiseera ekyo Mukyala Isma’il yali kumpi n’amazzi’. Ne bamugamba nti; 'Onootukkiriza okuyimirirako tukwegattako wano?'. Mukyala Isma’il yagambye nti; 'Yee osobola naye tolina ddembe kubeera na mazzi'. Bagamba nti; 'Kaale'. Ibn ‘Abbas Allah amusiimye yagamba nti; Nabbi sallallaahu ‘alaihi wasallam yagamba: ‘Maama wa Isma’il yasanyuka olw’omukolo guno kubanga waaliwo abantu ababeera naye’. Oluvannyuma baabeera eyo ne basindika ababaka mu maka gaabwe okubayita okubeera eyo bombi.’ Amaka gaabwe bwe gaabeera ne Hajar ate nga Isma’il akyali muto, yayiga okwogera Oluwarabu okuva gye bali, era n’atuuka n’okufuuka omuntu asinga omuwendo era ow’amagezi mu bo. Olwo Isma’il n’akula n’afuuka omuvubuka gwe baali basiimye. Bwe baakula, ne bawasa Isma’il omukazi okuva gye bali era nga wayiseewo ekiseera kitono maama wa Isma’il n’afa. Oluvannyuma Ibrahim yajja nga Isma’il amaze okufumbirwa okumanya kye yaleka naye nga tasanga Isma’il. Ibrahim yabuuza mukyala wa Isma'il ku Isma'il. Mukyala we n’addamu nti; ‘Yali wala ng’atufunira eby’okweyimirizaawo. Olwo Ibrahim n’abuuza ku bulamu bwabwe n’embeera zaabwe. Mukyala wa Isma’il n’addamu nti; 'Twafuna ebibi bingi era obulamu bwaffe bwali bufunda era nga bujjudde okubonaabona okunene'. Mukyala wa Isma'il yeemulugunya ku bulamu ye ne bba bwe baali babeera eri Ibrahim. Ibrahim yagambye nti; ‘Oluvannyuma omwami wo bw’ajja, tuusaako okulamusa kwange omugambe akyuse oluggi lw’ennyumba ye.’ Isma’il bwe yajja yawulira ekintu kwe kubuuza mukyala we nti; ‘Waliwo eyajja gy’oli?’. Mukyala we n’addamu nti; 'Yee. Emabegako waliwo omusajja omukadde nga ono mu mbeera eno eyajja gye tuli n’akubuuzaako olwo ne mmunnyonnyola n’ambuuza embeera y’obulamu bwaffe kwe kunnyonnyola nti mbeera mu bukoowu n’okubonaabona’. Isma’il yabuuzizza nti; 'Omuntu oyo yakuwa obubaka ku kintu?'. Mukyala we n’addamu nti; 'Yee. Yandagira okukutuusaako okulamusa kwe era n’akugamba okukyusa oluggi lw’ennyumba yo.’ Isma’il yagamba nti; 'Ye taata wange era ddala yandagidde nkunobe olwo oddeyo mu maka go'. Bwatyo Isma’il yanoba mukazi we. Olwo Isma’il n’addamu okuwasa omukazi omulala okuva mu bantu, olwo Ibrahim n’agenda nate, n’abaleka mu bbanga Allah lye yali ayagala era oluvannyuma lw’ekyo n’akomawo okubasisinkana, naye teyasanga Isma’il okutuusa ku nkomerero n’agenda ewa mukyala wa Isma’il n’amubuuza ku Isma’il. Mukyala we n’addamu nti; ‘Yali wala ng’atufunira eby’okweyimirizaawo. Awo Ibrahim n’addamu n’abuuza nti; 'Muli mutya ba guys'. Yabuuzizza mukyala wa Isma'il ku bulamu bwabwe n'embeera y'obulamu bwabwe. Mukyala we n’addamu nti; 'Bulijjo tuli bulungi era tumala'. Mukyala wa Isma'il yatendereza Allah. Ibrahim yabuuzizza nti; ‘Olya ki? '. Mukyala wa Isma’il n’addamu nti; 'Ennyama'. Ibrahim yazzeemu okubuuza nti; ‘Onywa ki? '. Mukyala wa Isma’il n’addamu nti; 'Amazzi'. Kale Ibulayimu n’asaba nti: ‘Ayi Allah, bawe emikisa mu mubiri gwabwe n’amazzi’. Nabbi sallallaahu ‘alaihi wasallam yagamba nti: ‘Mu kiseera ekyo tewaaliwo mmere ya mpeke mu Makka era singa yaliwo, Ibrahim yandibadde agisabira’. Agamba nti; 'Era okusinziira ku kusaba kwa Ibulayimu ku nnyama n'amazzi, tewali muntu yenna okuggyako abantu b'e Makka yeemulugunya singa byonna bye baafuna byali bya nnyama na mazzi'. Ibrahim olwo n’agamba nti; ‘Omwami wo bw’ajja, mutuuse okulamusa kwange era omulagire anyweze oluggi lw’ennyumba ye.’ Isma’il bwe yajja, n’agamba nti: ‘Waliwo eyajja gy’oli?’. Mukyala we n’addamu nti; 'Yee. Just now omusajja omukadde alina endabika ennungi ennyo yajja gye tuli'. Mukyala we yeegomba Ibrahim. Yambuuza ebikukwatako bwentyo nannyonnyola olwo n'ambuuza ku mbeera y'obulamu bwaffe kwe kuddamu nti ndi bulungi'.'. Isma’il yabuuzizza nti; 'Omuntu oyo yakuwa obubaka ku kintu?'. Mukyala we n’addamu nti; 'Yee. Yandagira okukutuusaako okulamusa kwe era n’akugamba okulwanirira enzigi z’ennyumba yo.’ Isma’il yagamba nti; ‘Ye taata wange era oluggi olwogerwako gwe. Yandagira nkuwolere'. Olwo Ibrahim nate n’abaleka okumala ekiseera ekigere nga Allah bweyayagala, olwo n’akomawo oluvannyuma lw’ekyo Isma’il bwe yateeka akasaale ke wansi w’omuti okumpi ne Zamzam. Bwe yamulaba, amangu ago n’amusemberera n’akola nga taata bw’akola eri omwana we ate omwana omulenzi eri kitaawe olwo n’agamba nti; ‘Ayi Isma’il, Allah yandagira n’ekiragiro’. Isma’il yagamba nti; 'Kola Rabb wo ky'alagira'. Ibrahim nate n’agamba nti; Ojja kunnyamba?’. Isma’il yagamba nti; 'Yee nja kukuyamba'. Ibrahim yagambye nti; 'Allah yandagira okuzimba ennyumba mu kifo kino'. Ibrahim yasonga ku kifo ekyali waggulu ennyo bw’ogeraageranya n’ebitundu ebiriraanyewo.’ Omunyumya yagamba nti; 'Okuva mu kifo ekyo bombi ne basitula emisingi gya Baitullah, Isma'il yakola okusitula amayinja nga Ibrahim agagatta - n'agazimba - okutuusa ekizimbe bwe kyali waggulu, Isma'il n'ajja n'ejjinja lino n'oluvannyuma n'aliteeka Ibrahim asobole okulirinnyako nga Isma'il awa amayinja.' Bombi baakola nga bwe basaba essaala; -'Rab waffe, kkiriza -okugaba- okuva gye tuli, ddala Ggwe Awulira byonna era Omumanyi Byonna'. Bombi baagenda mu maaso n’okuzimba okutuusa lwe beetooloola Baitullah era bombi ne bagenda mu maaso n’okusoma edduwa; -'Owaffe Rabb, kkiriza -obuzirakisa- okuva gye tuli mazima Oli Muwulira Byonna era Mumanyi Byonna'-. -QS. Albaqarah 127-.