Hadith Representative
Nabi membaca surat Al-Kafirun dan Al-Ikhlas pada dua rakaat thawaf di belakang Maqam Ibrahim
Imam Muslim : 2137حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَإِسْحَقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ جَمِيعًا عَنْ حَاتِمٍ قَالَ أَبُو بَكْرٍ حَدَّثَنَا حَاتِمُ بْنُ إِسْمَعِيلَ الْمَدَنِيُّ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِيهِ قَالَ دَخَلْنَا عَلَى جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ فَسَأَلَ عَنْ الْقَوْمِ حَتَّى انْتَهَى إِلَيَّ فَقُلْتُ أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ حُسَيْنٍ فَأَهْوَى بِيَدِهِ إِلَى رَأْسِي فَنَزَعَ زِرِّي الْأَعْلَى ثُمَّ نَزَعَ زِرِّي الْأَسْفَلَ ثُمَّ وَضَعَ كَفَّهُ بَيْنَ ثَدْيَيَّ وَأَنَا يَوْمَئِذٍ غُلَامٌ شَابٌّ فَقَالَ مَرْحَبًا بِكَ يَا ابْنَ أَخِي سَلْ عَمَّا شِئْتَ فَسَأَلْتُهُ وَهُوَ أَعْمَى وَحَضَرَ وَقْتُ الصَّلَاةِ فَقَامَ فِي نِسَاجَةٍ مُلْتَحِفًا بِهَا كُلَّمَا وَضَعَهَا عَلَى مَنْكِبِهِ رَجَعَ طَرَفَاهَا إِلَيْهِ مِنْ صِغَرِهَا وَرِدَاؤُهُ إِلَى جَنْبِهِ عَلَى الْمِشْجَبِ فَصَلَّى بِنَا فَقُلْتُ أَخْبِرْنِي عَنْ حَجَّةِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَقَالَ بِيَدِهِ فَعَقَدَ تِسْعًا فَقَالَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مَكَثَ تِسْعَ سِنِينَ لَمْ يَحُجَّ ثُمَّ أَذَّنَ فِي النَّاسِ فِي الْعَاشِرَةِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ حَاجٌّ فَقَدِمَ الْمَدِينَةَ بَشَرٌ كَثِيرٌ كُلُّهُمْ يَلْتَمِسُ أَنْ يَأْتَمَّ بِرَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَيَعْمَلَ مِثْلَ عَمَلِهِ فَخَرَجْنَا مَعَهُ حَتَّى أَتَيْنَا ذَا الْحُلَيْفَةِ فَوَلَدَتْ أَسْمَاءُ بِنْتُ عُمَيْسٍ مُحَمَّدَ بْنَ أَبِي بَكْرٍ فَأَرْسَلَتْ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ كَيْفَ أَصْنَعُ قَالَ اغْتَسِلِي وَاسْتَثْفِرِي بِثَوْبٍ وَأَحْرِمِي فَصَلَّى رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي الْمَسْجِدِ ثُمَّ رَكِبَ الْقَصْوَاءَ حَتَّى إِذَا اسْتَوَتْ بِهِ نَاقَتُهُ عَلَى الْبَيْدَاءِ نَظَرْتُ إِلَى مَدِّ بَصَرِي بَيْنَ يَدَيْهِ مِنْ رَاكِبٍ وَمَاشٍ وَعَنْ يَمِينِهِ مِثْلَ ذَلِكَ وَعَنْ يَسَارِهِ مِثْلَ ذَلِكَ وَمِنْ خَلْفِهِ مِثْلَ ذَلِكَ وَرَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بَيْنَ أَظْهُرِنَا وَعَلَيْهِ يَنْزِلُ الْقُرْآنُ وَهُوَ يَعْرِفُ تَأْوِيلَهُ وَمَا عَمِلَ بِهِ مِنْ شَيْءٍ عَمِلْنَا بِهِ فَأَهَلَّ بِالتَّوْحِيدِ لَبَّيْكَ اللَّهُمَّ لَبَّيْكَ لَبَّيْكَ لَا شَرِيكَ لَكَ لَبَّيْكَ إِنَّ الْحَمْدَ وَالنِّعْمَةَ لَكَ وَالْمُلْكَ لَا شَرِيكَ لَكَ وَأَهَلَّ النَّاسُ بِهَذَا الَّذِي يُهِلُّونَ بِهِ فَلَمْ يَرُدَّ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عَلَيْهِمْ شَيْئًا مِنْهُ وَلَزِمَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ تَلْبِيَتَهُ قَالَ جَابِرٌ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ لَسْنَا نَنْوِي إِلَّا الْحَجَّ لَسْنَا نَعْرِفُ الْعُمْرَةَ حَتَّى إِذَا أَتَيْنَا الْبَيْتَ مَعَهُ اسْتَلَمَ الرُّكْنَ فَرَمَلَ ثَلَاثًا وَمَشَى أَرْبَعًا ثُمَّ نَفَذَ إِلَى مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ عَلَيْهِ السَّلَام فَقَرَأَ { وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ مُصَلًّى } فَجَعَلَ الْمَقَامَ بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْبَيْتِ فَكَانَ أَبِي يَقُولُ وَلَا أَعْلَمُهُ ذَكَرَهُ إِلَّا عَنْ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ كَانَ يَقْرَأُ فِي الرَّكْعَتَيْنِ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ وَقُلْ يَا أَيُّهَا الْكَافِرُونَ ثُمَّ رَجَعَ إِلَى الرُّكْنِ فَاسْتَلَمَهُ ثُمَّ خَرَجَ مِنْ الْبَابِ إِلَى الصَّفَا فَلَمَّا دَنَا مِنْ الصَّفَا قَرَأَ { إِنَّ الصَّفَا والْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ } أَبْدَأُ بِمَا بَدَأَ اللَّهُ بِهِ فَبَدَأَ بِالصَّفَا فَرَقِيَ عَلَيْهِ حَتَّى رَأَى الْبَيْتَ فَاسْتَقْبَلَ الْقِبْلَةَ فَوَحَّدَ اللَّهَ وَكَبَّرَهُ وَقَالَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لَا شَرِيكَ لَهُ لَهُ الْمُلْكُ وَلَهُ الْحَمْدُ وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ أَنْجَزَ وَعْدَهُ وَنَصَرَ عَبْدَهُ وَهَزَمَ الْأَحْزَابَ وَحْدَهُ ثُمَّ دَعَا بَيْنَ ذَلِكَ قَالَ مِثْلَ هَذَا ثَلَاثَ مَرَّاتٍ ثُمَّ نَزَلَ إِلَى الْمَرْوَةِ حَتَّى إِذَا انْصَبَّتْ قَدَمَاهُ فِي بَطْنِ الْوَادِي سَعَى حَتَّى إِذَا صَعِدَتَا مَشَى حَتَّى أَتَى الْمَرْوَةَ فَفَعَلَ عَلَى الْمَرْوَةِ كَمَا فَعَلَ عَلَى الصَّفَا حَتَّى إِذَا كَانَ آخِرُ طَوَافِهِ عَلَى الْمَرْوَةِ فَقَالَ لَوْ أَنِّي اسْتَقْبَلْتُ مِنْ أَمْرِي مَا اسْتَدْبَرْتُ لَمْ أَسُقْ الْهَدْيَ وَجَعَلْتُهَا عُمْرَةً فَمَنْ كَانَ مِنْكُمْ لَيْسَ مَعَهُ هَدْيٌ فَلْيَحِلَّ وَلْيَجْعَلْهَا عُمْرَةً فَقَامَ سُرَاقَةُ بْنُ مَالِكِ بْنِ جُعْشُمٍ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَلِعَامِنَا هَذَا أَمْ لِأَبَدٍ فَشَبَّكَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَصَابِعَهُ وَاحِدَةً فِي الْأُخْرَى وَقَالَ دَخَلَتْ الْعُمْرَةُ فِي الْحَجِّ مَرَّتَيْنِ لَا بَلْ لِأَبَدٍ أَبَدٍ وَقَدِمَ عَلِيٌّ مِنْ الْيَمَنِ بِبُدْنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَوَجَدَ فَاطِمَةَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهَا مِمَّنْ حَلَّ وَلَبِسَتْ ثِيَابًا صَبِيغًا وَاكْتَحَلَتْ فَأَنْكَرَ ذَلِكَ عَلَيْهَا فَقَالَتْ إِنَّ أَبِي أَمَرَنِي بِهَذَا قَالَ فَكَانَ عَلِيٌّ يَقُولُ بِالْعِرَاقِ فَذَهَبْتُ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مُحَرِّشًا عَلَى فَاطِمَةَ لِلَّذِي صَنَعَتْ مُسْتَفْتِيًا لِرَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِيمَا ذَكَرَتْ عَنْهُ فَأَخْبَرْتُهُ أَنِّي أَنْكَرْتُ ذَلِكَ عَلَيْهَا فَقَالَ صَدَقَتْ صَدَقَتْ مَاذَا قُلْتَ حِينَ فَرَضْتَ الْحَجَّ قَالَ قُلْتُ اللَّهُمَّ إِنِّي أُهِلُّ بِمَا أَهَلَّ بِهِ رَسُولُكَ قَالَ فَإِنَّ مَعِيَ الْهَدْيَ فَلَا تَحِلُّ قَالَ فَكَانَ جَمَاعَةُ الْهَدْيِ الَّذِي قَدِمَ بِهِ عَلِيٌّ مِنْ الْيَمَنِ وَالَّذِي أَتَى بِهِ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مِائَةً قَالَ فَحَلَّ النَّاسُ كُلُّهُمْ وَقَصَّرُوا إِلَّا النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَمَنْ كَانَ مَعَهُ هَدْيٌ فَلَمَّا كَانَ يَوْمُ التَّرْوِيَةِ تَوَجَّهُوا إِلَى مِنًى فَأَهَلُّوا بِالْحَجِّ وَرَكِبَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَصَلَّى بِهَا الظُّهْرَ وَالْعَصْرَ وَالْمَغْرِبَ وَالْعِشَاءَ وَالْفَجْرَ ثُمَّ مَكَثَ قَلِيلًا حَتَّى طَلَعَتْ الشَّمْسُ وَأَمَرَ بِقُبَّةٍ مِنْ شَعَرٍ تُضْرَبُ لَهُ بِنَمِرَةَ فَسَارَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَلَا تَشُكُّ قُرَيْشٌ إِلَّا أَنَّهُ وَاقِفٌ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرَامِ كَمَا كَانَتْ قُرَيْشٌ تَصْنَعُ فِي الْجَاهِلِيَّةِ فَأَجَازَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ حَتَّى أَتَى عَرَفَةَ فَوَجَدَ الْقُبَّةَ قَدْ ضُرِبَتْ لَهُ بِنَمِرَةَ فَنَزَلَ بِهَا حَتَّى إِذَا زَاغَتْ الشَّمْسُ أَمَرَ بِالْقَصْوَاءِ فَرُحِلَتْ لَهُ فَأَتَى بَطْنَ الْوَادِي فَخَطَبَ النَّاسَ وَقَالَ إِنَّ دِمَاءَكُمْ وَأَمْوَالَكُمْ حَرَامٌ عَلَيْكُمْ كَحُرْمَةِ يَوْمِكُمْ هَذَا فِي شَهْرِكُمْ هَذَا فِي بَلَدِكُمْ هَذَا أَلَا كُلُّ شَيْءٍ مِنْ أَمْرِ الْجَاهِلِيَّةِ تَحْتَ قَدَمَيَّ مَوْضُوعٌ وَدِمَاءُ الْجَاهِلِيَّةِ مَوْضُوعَةٌ وَإِنَّ أَوَّلَ دَمٍ أَضَعُ مِنْ دِمَائِنَا دَمُ ابْنِ رَبِيعَةَ بْنِ الْحَارِثِ كَانَ مُسْتَرْضِعًا فِي بَنِي سَعْدٍ فَقَتَلَتْهُ هُذَيْلٌ وَرِبَا الْجَاهِلِيَّةِ مَوْضُوعٌ وَأَوَّلُ رِبًا أَضَعُ رِبَانَا رِبَا عَبَّاسِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ فَإِنَّهُ مَوْضُوعٌ كُلُّهُ فَاتَّقُوا اللَّهَ فِي النِّسَاءِ فَإِنَّكُمْ أَخَذْتُمُوهُنَّ بِأَمَانِ اللَّهِ وَاسْتَحْلَلْتُمْ فُرُوجَهُنَّ بِكَلِمَةِ اللَّهِ وَلَكُمْ عَلَيْهِنَّ أَنْ لَا يُوطِئْنَ فُرُشَكُمْ أَحَدًا تَكْرَهُونَهُ فَإِنْ فَعَلْنَ ذَلِكَ فَاضْرِبُوهُنَّ ضَرْبًا غَيْرَ مُبَرِّحٍ وَلَهُنَّ عَلَيْكُمْ رِزْقُهُنَّ وَكِسْوَتُهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ وَقَدْ تَرَكْتُ فِيكُمْ مَا لَنْ تَضِلُّوا بَعْدَهُ إِنْ اعْتَصَمْتُمْ بِهِ كِتَابُ اللَّهِ وَأَنْتُمْ تُسْأَلُونَ عَنِّي فَمَا أَنْتُمْ قَائِلُونَ قَالُوا نَشْهَدُ أَنَّكَ قَدْ بَلَّغْتَ وَأَدَّيْتَ وَنَصَحْتَ فَقَالَ بِإِصْبَعِهِ السَّبَّابَةِ يَرْفَعُهَا إِلَى السَّمَاءِ وَيَنْكُتُهَا إِلَى النَّاسِ اللَّهُمَّ اشْهَدْ اللَّهُمَّ اشْهَدْ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ ثُمَّ أَذَّنَ ثُمَّ أَقَامَ فَصَلَّى الظُّهْرَ ثُمَّ أَقَامَ فَصَلَّى الْعَصْرَ وَلَمْ يُصَلِّ بَيْنَهُمَا شَيْئًا ثُمَّ رَكِبَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ حَتَّى أَتَى الْمَوْقِفَ فَجَعَلَ بَطْنَ نَاقَتِهِ الْقَصْوَاءِ إِلَى الصَّخَرَاتِ وَجَعَلَ حَبْلَ الْمُشَاةِ بَيْنَ يَدَيْهِ وَاسْتَقْبَلَ الْقِبْلَةَ فَلَمْ يَزَلْ وَاقِفًا حَتَّى غَرَبَتْ الشَّمْسُ وَذَهَبَتْ الصُّفْرَةُ قَلِيلًا حَتَّى غَابَ الْقُرْصُ وَأَرْدَفَ أُسَامَةَ خَلْفَهُ وَدَفَعَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَقَدْ شَنَقَ لِلْقَصْوَاءِ الزِّمَامَ حَتَّى إِنَّ رَأْسَهَا لَيُصِيبُ مَوْرِكَ رَحْلِهِ وَيَقُولُ بِيَدِهِ الْيُمْنَى أَيُّهَا النَّاسُ السَّكِينَةَ السَّكِينَةَ كُلَّمَا أَتَى حَبْلًا مِنْ الْحِبَالِ أَرْخَى لَهَا قَلِيلًا حَتَّى تَصْعَدَ حَتَّى أَتَى الْمُزْدَلِفَةَ فَصَلَّى بِهَا الْمَغْرِبَ وَالْعِشَاءَ بِأَذَانٍ وَاحِدٍ وَإِقَامَتَيْنِ وَلَمْ يُسَبِّحْ بَيْنَهُمَا شَيْئًا ثُمَّ اضْطَجَعَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ حَتَّى طَلَعَ الْفَجْرُ وَصَلَّى الْفَجْرَ حِينَ تَبَيَّنَ لَهُ الصُّبْحُ بِأَذَانٍ وَإِقَامَةٍ ثُمَّ رَكِبَ الْقَصْوَاءَ حَتَّى أَتَى الْمَشْعَرَ الْحَرَامَ فَاسْتَقْبَلَ الْقِبْلَةَ فَدَعَاهُ وَكَبَّرَهُ وَهَلَّلَهُ وَوَحَّدَهُ فَلَمْ يَزَلْ وَاقِفًا حَتَّى أَسْفَرَ جِدًّا فَدَفَعَ قَبْلَ أَنْ تَطْلُعَ الشَّمْسُ وَأَرْدَفَ الْفَضْلَ بْنَ عَبَّاسٍ وَكَانَ رَجُلًا حَسَنَ الشَّعْرِ أَبْيَضَ وَسِيمًا فَلَمَّا دَفَعَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْ
[ابوبڪر بن ابو شيبه] ۽ [اسحاق بن ابراهيم] اسان سڀني کي [حاتم] کان روايت ڪئي آهي، هن چيو؛ - [ابوبڪر] چيو - [حاتم بن اسماعيل المدني] اسان کي [جعفر بن محمد] کان [پنهنجي پيءُ] کان روايت ڪئي آهي، هن چيو؛ اسان [جابر بن عبدالله] جي گهر آياسين، پوءِ هن اسان کان هڪ هڪ ڪري پڇيو ته اسان جا نالا ڇا آهن. جيستائين منهنجي باري نه آئي، مون چيو ته منهنجو نالو محمد بن علي بن حسين آهي. پوءِ هن منهنجي قميص جا مٿيان ۽ هيٺيان بٽڻ کوليا. پوءِ هن پنهنجي هٿ منهنجي سينن جي وچ ۾ رکيا. ان وقت، مان اڃا ننڍو هوس. پوءِ هن چيو؛ 'ڀلي ڪري آيا، منهنجي ڀاءُ جا پٽ، پڇو جيڪو پڇڻ چاهين ٿا'. تنهن ڪري مون هن کان پڇيو. هو انڌو هو. جڏهن نماز جو وقت آيو، هو هڪ نماز جي جاءِ تي بيٺو جيڪو هو هميشه کڻندو هو. هر ڀيري جڏهن هو نماز جي جاءِ کي پنهنجي ڪلهي تي رکندو هو، ته ڪنارا هميشه ان جي ننڍڙي سائيز جي ڪري هن سان چنبڙيل هوندا هئا. مون کانئس پڇيو، 'مون کي ٻڌاءِ ته رسول الله ﷺ حج ڪيئن ڪيو؟' پوءِ هن پنهنجي نو آڱرين کي جهلي هٿ جي اشارن سان ڳالهايو. هن چيو؛ هو نو سال مديني ۾ رهيو، پر اڃا تائين حج نه ڪيو هو. پوءِ هن اعلان ڪيو ته ڏهين سال ۾ هو حج تي ويندو. ان ڪري، ماڻهو ٽولن ۾ مديني ۾ آيا، ۽ رسول الله ﷺ سان شامل ٿيڻ چاهيندا هئا ته جيئن سندس عملن وانگر نيڪ ڪم ڪري سگهن. پوءِ اسان گڏجي ساڻس گڏ وياسين. جڏهن هوءَ ذوالحلیفه پهتي، ته اسماء بنت حميس پنهنجي پٽ، محمد بن ابوبڪر کي جنم ڏنو. هن کيس چيو ته رسول الله ﷺ کان پڇ ته کيس ڇا ڪرڻ گهرجي - ٻار پيدا ٿيڻ جي ڪري -. تنهن ڪري هن چيو؛ 'غسل ڪر ۽ پنهنجو سينيٽري رومال پائي. پوءِ پنهنجا احرام جا ڪپڙا ٻيهر پائي.' رسول الله صلي الله عليه وسلم مسجد ذوالحلیفہ ۾ ٻه رڪعتون نماز پڙهي، پوءِ پنهنجي اُٺ تي سوار ٿيا جنهن کي قشوا سڏيو ويندو هو. بيدع ۾ پهچڻ کان پوءِ، مون پنهنجي چوڌاري ڏٺو، ڪيترا ماڻهو ساڻس گڏ هئا، سواري ڪري رهيا هئا ۽ پيادل، ٻنهي پاسن ۽ پويان. ان وقت، قرآن نازل ٿيو، جتي رسول الله صلي الله عليه وسلم ان جي معنيٰ سمجهي، يعني انهن ڪمن جي هدايتن جي طور تي جيڪي اسان کي ڪرڻ گهرجن. پوءِ هن بلند آواز سان تلبيه پڙهي؛ 'لبّيكَ اللهُمَّ لَبّيكَ لَبّيكَ لا شريكَ لَبّيكَ انّ الحمده وان نِعْمَتَ لَكَ والملكُ لا شريكَ لَكَ - مان توهان جي حڪمن جي اطاعت ڪريان ٿو، اي الله، مان اطاعت ڪريان ٿو، مان اطاعت ڪريان ٿو. تنهنجو ڪو به ساٿي ناهي، مان توهان جي حڪمن جي اطاعت ڪريان ٿو؛ بيشڪ تعريف ۽ احسان توهان لاءِ آهن، جيئن بادشاهت آهي، توهان جو ڪو به شريڪ ناهي، مان توهان جي حڪمن جي اطاعت ڪريان ٿو-'. ڪيترن ئي ماڻهن وٽ رسول الله صلي الله عليه وسلم جي تلبيه وانگر تلبيه به آهي. رسول الله صلي الله عليه وسلم انهن کي ان کي پڙهڻ کان منع نه ڪيو، حقيقت ۾ اهي ان کي مسلسل پڙهندا آهن. اسان جو ارادو صرف حج ڪرڻ آهي، ۽ اسان کي اڃا تائين عمري جي خبر ناهي. بيت الله تي پهچڻ کان پوءِ، هن ان جي هڪ ڪنڊ - حجر اسود - کي چميو، پوءِ طواف ڪيو، ٽي ڀيرا جاگنگ ڪئي ۽ چار ڀيرا معمول مطابق هلڻ لڳو. پوءِ هو مقام ڏانهن هليو ويو. ابراهيم عليه السلام، پوءِ هن آيت پڙهي؛ 'ابراهيم جي مقام کي نماز جي جاءِ بڻايو. .'. -البقره؛ 125-. پوءِ هن مقام کي بيت الله جي وچ ۾ رکيو. انهي دوران منهنجي پيءُ چيو ته رسول الله صلي الله عليه وسلم پنهنجي نماز ۾ پڙهندا هئا؛ 'قل هوالله احد...' -الخلاص؛ 1-4-. ۽؛ 'قل يا ايو الحلال كافرون.'. -الكافرون؛ 1-6-. پوءِ هو بيت الله جي ڪنڊ ڏانهن موٽيو - اسود کي ماريو - ۽ ان کي به چمي ڏني. پوءِ دروازي مان، هو شفا ڏانهن ويو. صفا ٽڪري جي ويجهو پهچڻ کان پوءِ هن آيت پڙهي؛ 'بيشڪ، شفا ۽ مروه جي وچ ۾ سعي الله جي دين جي عظمت جي علامت آهن. .'. -البقره؛ 1589-. پوءِ هن خدا جي حڪمن تي عمل ڪرڻ شروع ڪيو. تنهن ڪري هو شفا جي ٽڪري تي چڙهندو رهيو. بيت الله کي ڏسڻ کان پوءِ، هن قبلي ڏانهن منهن ڪيو جڏهن ته الله کي توحيد ۽ تسبيح ڪندي. ۽ هن پڙهيو؛ 'لا اِلا اِلا اِلا الله وحده لا شَرِيڪَ لَهُ لَهُ مُلْكُ وَلاَ هُمْ عَلَى ڪُلِّ شَيْعِين قديرَ لا اِلا اِلا الله وحدهُ انجازَا وَدَهُ وَنَشَرَ عَبْدَهُ وَحَزَّمَل احزَابَ وحده - الله کان سواءِ ڪو به عبادت جي لائق ناهي، ان جو ڪو به ساٿي ناهي، ان جي بادشاهي ۽ سڀ تعريفون آهن، جڏهن ته هو هر شيءِ تي قادر آهي. الله کان سواءِ ڪو به عبادت جو حقدار ناهي، جيڪو پنهنجا واعدا پورا ڪري ٿو ۽ پنهنجن بندن جي مدد ڪري ٿو ۽ پنهنجن دشمنن کي تباهه ڪري ٿو. پوءِ دعا ڪيائين. ٽي ڀيرا تحليل ورجائي. پوءِ مروه تي لهي ويو. جڏهن هو وادي تي پهتو، ته ڊوڙندو رهيو. ۽ ان کان پوءِ، هو واپس هلندي مروه ٽڪريءَ ڏانهن هليو ويو. مروه ٽڪريءَ تي پهچڻ کان پوءِ، هن اهو ڪيو جيڪو هن صفا ٽڪريءَ تي ڪيو هو. جڏهن هن مروه ٽڪريءَ تي پنهنجي سعي ختم ڪئي، ته هن چيو؛ 'جيڪڏهن مون اهو نه ڪيو هجي ها جيڪو مون ڪيو آهي، ته مان هديه کي نه آڻيان ها ۽ ان کي عمرو نه ڪريان ها'. پوءِ سراقہ بن مالڪ بن جعثيوم، 'ها، رسول الله! ڇا اهو صرف هن سال لاءِ آهي يا هميشه لاءِ؟' رسول الله صلي الله عليه وسلم پنهنجي ٻئي هٿ جون آڱريون ڊگھيون ڪندي چيو؛ 'عمري کي حج ۾ شامل ڪرڻ. عمري کي حج ۾ شامل ڪرڻ، نه! هميشه لاءِ به'. انهيءَ دوران علي يمن کان پيغمبر صلي الله عليه وسلم وٽ قرباني جا جانور کڻي آيو. هن ڏٺو ته فاطمه هڪ تحلل واري شخص هئي؛ هوءَ رنگيل ڪپڙا پائي ٿي ۽ اکين تي پٽي ٻڌل آهي. علي کيس ائين ڪرڻ کان منع ڪيو. فاطمه جواب ڏنو، 'منهنجي پيءُ پاڻ مون کي اهو ڪرڻ لاءِ چيو هو'. علي چيو؛ تنهنڪري مان رسول الله صلي الله عليه وسلم وٽ فاطمه جي عملن بابت فتويٰ گهرڻ لاءِ ويس. مون کيس وضاحت ڪئي ته مون کيس ائين ڪرڻ کان روڪيو هو. هن اهو به چيو؛ 'فاطمه صحيح آهي'. پوءِ هن پڇيو؛ 'حج ڪرڻ وقت توهان ڇا پڙهندا آهيو؟' علي چيو؛ مون جواب ڏنو؛ 'اي الله، مان توهان جي رسول جي مثال مطابق حج ڪرڻ جو ارادو ڪريان ٿو'. پوءِ علي پڇيو، 'پر مان حنقربن کڻي آيو آهيان، اهو ڪيئن؟' هن جواب ڏنو؛ 'تحلول نه ڪر'. جعفر چيو؛ علي يمن کان جيڪو هديو آندو ۽ جيڪو رسول الله صلي الله عليه وسلم آندو ان جو تعداد هڪ سؤ هو. جماعت ۾ هر ڪنهن تي تحول ڪيو ۽ منڊايو، سواءِ رسول الله صلي الله عليه وسلم ۽ انهن ماڻهن جي جيڪي پاڻ سان گڏ هديو کڻي آيا هئا. جڏهن ترويه جو ڏينهن - ذي الحج جي اٺين تاريخ - آيو، اهي حج ڪرڻ لاءِ منيٰ ڏانهن ويا. رسول الله صلي الله عليه وسلم پنهنجي گاڏي تي سوار ٿيا. اتي ظهر، عصر، مغرب، عشاء ۽ فجر جون نمازون ادا ڪيون. پوءِ ڪجهه دير انتظار ڪيو جيستائين سج اڀريو؛ انهي دوران هن ماڻهن کي پهريان نميره ڏانهن موڪليو ته اتي ڪئمپ لڳائين. انهيءَ دوران، قريش سوچيو ته هو ضرور مزدلفه ۾ مشعريل حرم - هڪ ٽڪري - تي رڪندو جيئن جاهل ماڻهو عام طور تي ڪندا هئا. پر اهو ظاهر ٿيو ته هو صرف عرفات ڏانهن روانو ٿيو. جڏهن هو نميره پهتو، هن ڏٺو ته ماڻهن خيما لڳائي ڇڏيا آهن. پوءِ هو اتي آرام ڪرڻ لاءِ رڪيو. جڏهن سج لهي ويو، ته هو پنهنجي اٺ تي سوار رهيو. جيستائين مکين جي وچ ۾ هن تقرير ڪئي؛ 'يقيناً، خون وهائڻ ۽ پنهنجي پاڙيسري جي ملڪيت تي قبضو ڪرڻ حرام آهي، جيئن هن ڏينهن، هن مهيني ۽ هن ملڪ ۾ وڙهڻ حرام آهي. مهرباني ڪري ڄاڻو، هر شيءِ جيڪا جاهليت جي بوءِ آڻيندي آهي، منهنجي قانون تحت ختم ڪئي وئي آهي، جنهن ۾ جاهليت جي دور جو خون فديو به شامل آهي. خون فديو جيڪو مون پهريون ڀيرو ختم ڪيو هو اهو ابن ربيعة بن حارث جو خون هو جنهن کي بني سعد کارايو هو، پوءِ هن کي حزيل قتل ڪيو. ساڳئي طرح، مون جاهليت سود کي ختم ڪيو آهي؛ جيڪو مون پهريون ڀيرو ختم ڪيو هو اهو سود هو جيڪو عباس بن عبدالمطلب مقرر ڪيو هو. بيشڪ، مان سڀ سود کي ختم ڪندس. پوءِ عورتن کان نه ڊڄو. توهان انهن کي الله جي امانت طور وٺي سگهو ٿا، ۽ اهي الله جي حڪمن جي پيروي ڪندي توهان لاءِ حلال آهن. ان کان پوءِ، توهان جا انهن تي حق آهن، يعني اهي ٻين ماڻهن کي توهان جي بستري تي قبضو ڪرڻ جي اجازت نه ڏين. جيڪڏهن اهي ڀڃڪڙي ڪن ٿا، ته انهن کي غير نقصانڪار طريقي سان ماريو. ان جي بدران انهن جا توهان تي حق آهن. يعني رزق ۽ مناسب لباس. مان توهان سڀني کي زندگي جي هدايت جي وصيت ڪريان ٿو، جيڪو، جيڪڏهن توهان ان تي عمل ڪندا، ته قرآن آهي. توهان سڀني کان منهنجي باري ۾ پڇيو ويندو، ته پوءِ توهان ڪيئن جواب ڏيندا؟' انهن جواب ڏنو؛ 'اسين شاهدي ڏيون ٿا ته توهان واقعي پيغام پهچايو آهي، توهان پنهنجا فرض پورا ڪيا آهن ۽ اسان کي نصيحت ڏني آهي'. پوءِ هن پنهنجي اشاري جي آڱر آسمان ڏانهن بلند ڪندي ۽ ميڙ ڏانهن اشارو ڪندي چيو؛ 'ها، الله، شاهد، اي الله، شاهد، اي الله، شاهد'. ان کان پوءِ، هن نماز لاءِ آواز ڏنو، پوءِ قامت، پوءِ ظهر جي نماز پڙهي. پوءِ ٻيهر قامت ۽ ٻنهي جي وچ ۾ سنت جي نماز کان سواءِ عصر جي نماز پڙهي. ان کان پوءِ، هن وقوف واري جاءِ ڏانهن پنهنجو سفر جاري رکيو. اتي پهچي، قشوا جو اُٺ هڪ پٿريلي جاءِ تي بيهي رهيو ۽ ماڻهو جيڪي پيادل هلي رهيا هئا، اهي سندس اڳيان هئا. هن قبلي ڏانهن منهن ڪيو، ۽ سج لهڻ تائين بيٺو رهيو ۽ ڳاڙهو ميگا فون غائب ٿي ويو. پوءِ هن پنهنجو سفر جاري رکيو، اسامه کي پنهنجي پٺيان کڻي ويو، جڏهن ته هو پاڻ قابو ۾ هو. هن قشوا اوٺ جي لغام کي ڇڪيو، جيستائين ان جو مٿو زين جي گدي کي لڳ ڀڳ نه ڇهيو. هن پنهنجي هٿ جي اشاري سان چيو؛ 'ڀائرو، آرام ڪريو، آرام ڪريو'. هر ڀيري جڏهن هو ڪنهن ٽڪريءَ تي پهتو، ته هن اُٺ جي رسيءَ کي ٿورو ڍلو ڪيو، ته جيئن چڙهڻ آسان ٿي وڃي. مزدلفه پهچي هن مغرب ۽ عشاء جون نمازون هڪ اذان ۽ ٻن قماتن جي وچ ۾ سنتن جي نمازن کان سواءِ پڙهيون. پوءِ هو فجر تائين سمهي رهيو. جڏهن فجر جو وقت آيو، ته هن فجر جي نماز هڪ آذان ۽ هڪ قامت سان ادا ڪئي. پوءِ هن قسوا جي اُٺ تي سوار ٿي مشعريل حرم ڏانهن پنهنجو سفر جاري رکيو. اتي پهچڻ کان پوءِ هن قبلي ڏانهن منهن ڪيو، نماز، تڪبير، تحليل ۽ توحيد جو جملو پڙهيو. هو اتي رهيو جيستائين آسمان پيلو ٿي ويو ۽ سج اڀرڻ کان اڳ هليو ويو، فضل بن عباس کي کڻي. فضل هڪ خوبصورت وار ۽ سفيد چهري وارو ماڻهو آهي. جڏهن هو هليو ويو ته ماڻهو به ساڻس گڏ هليا ويا. فضل انهن ڏانهن ڏٺو، پوءِ رسول الله صلي الله عليه وسلم پنهنجو چهرو پنهنجن هٿن سان ڍڪيو. پر فضل پنهنجو مٿو ٻئي طرف ڏسڻ لاءِ ڦيرايو. رسول الله صلي الله عليه وسلم به پنهنجي ٻئي هٿ سان پنهنجو چهرو ڍڪيو، ته جيئن فضل پنهنجي نظر ٻئي طرف ڪري. محسر وادي جي وچ ۾ پهچي، هن پنهنجي اٺ کي وچين رستي ذريعي تيز ڪيو جيڪو سڌو جمرات الڪبريٰ ڏانهن ويندو هو. جمره ۾ هڪ وڻ جي ويجهو پهچي، هن هر هڪ ڌڪ سان تڪبير پڙهندي ست ڪنڪريون اڇلايون. پوءِ هو ان جاءِ ڏانهن هليو ويو جتي قرباني ذبح ڪئي پئي وڃي. اتي هن پنهنجي هٿن سان ٽيهٺ قرباني جا جانور ذبح ڪيا ۽ باقي علي کي ذبح ڪرڻ لاءِ ڏنا، يعني قرباني جا جانور جماعت جي ٻين ميمبرن سان گڏ. پوءِ هن کيس چيو ته هر قرباني جي جانور مان هڪ ننڍڙو ٽڪرو کڻي، پوءِ هن کيس چيو ته ان کي پچائي ۽ پوءِ هن گوشت کاڌو ۽ شوربو پيتو. ان کان پوءِ، هو پنهنجي گاڏي تي سوار ٿيو ۽ طواف لاءِ بيت الله ڏانهن روانو ٿيو. هن مڪي ۾ ظهر جي نماز پڙهي. ان کان پوءِ، هو بني عبدالمطلب وٽ ويو جيڪو زمزم جو کوهه ڪڍي رهيو هو. هن انهن کي چيو؛ 'اي بني عبدالمطلب، اسان کي پاڻي پيارو. جيڪڏهن ميڙ غلط نه سمجهي، يقيناً مان توهان کي گڏ ڪرڻ ۾ مدد ڪندس'. پوءِ انهن هڪ بالٽي اڇلائي، ۽ هن ان مان پيتو. ۽ اسان کي ٻڌايو آهي [عمر بن حفش بن غياث] اسان کي ٻڌايو آهي [منهنجي پيءُ] اسان کي ٻڌايو آهي [جعفر بن محمد] مون کي ٻڌايو آهي [منهنجي پيءُ] چيو آهي ته؛ مان [جابر بن عبدالله] وٽ ويس ۽ ان کان رسول الله صلي الله عليه وسلم جي حج بابت پڇيو. پوءِ هن هڪ حديث بيان ڪئي جيڪا حاتم بن اسماعيل جي حديث سان ملندڙ جلندڙ هئي، ۽ هن ان ۾ اضافو ڪيو؛ اڳئين زماني ۾، ابو سياره ماڻهن کي حِمر تي ننگا چڙهڻ جو حڪم ڏيندو هو. ۽ جڏهن رسول الله صلي الله عليه وسلم مشعريل حرم ۾ مزدلفه کان گذريا، ته قريش جي ماڻهن کي ذرو به شڪ نه هو ته هو اتي رڪندو ۽ اهو بعد ۾ سندس رڪجڻ جي جاءِ هوندي. پر هو ان کان رڪيو ۽ عرفات تائين نه پهتو ۽ اتي رڪيو.