Hadith Representative
Utusan yang membawa surat Rasulullah diusir dari majelis
Imam Bukhari : 2723حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ حَمْزَةَ حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعْدٍ عَنْ صَالِحِ بْنِ كَيْسَانَ عَنْ ابْنِ شِهَابٍ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمَا أَنَّهُ أَخْبَرَهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ كَتَبَ إِلَى قَيْصَرَ يَدْعُوهُ إِلَى الْإِسْلَامِ وَبَعَثَ بِكِتَابِهِ إِلَيْهِ مَعَ دِحْيَةَ الْكَلْبِيِّ وَأَمَرَهُ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَنْ يَدْفَعَهُ إِلَى عَظِيمِ بُصْرَى لِيَدْفَعَهُ إِلَى قَيْصَرَ وَكَانَ قَيْصَرُ لَمَّا كَشَفَ اللَّهُ عَنْهُ جُنُودَ فَارِسَ مَشَى مِنْ حِمْصَ إِلَى إِيلِيَاءَ شُكْرًا لِمَا أَبْلَاهُ اللَّهُ فَلَمَّا جَاءَ قَيْصَرَ كِتَابُ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ حِينَ قَرَأَهُ الْتَمِسُوا لِي هَا هُنَا أَحَدًا مِنْ قَوْمِهِ لِأَسْأَلَهُمْ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ فَأَخْبَرَنِي أَبُو سُفْيَانَ بْنُ حَرْبٍأَنَّهُ كَانَ بِالشَّأْمِ فِي رِجَالٍ مِنْ قُرَيْشٍ قَدِمُوا تِجَارًا فِي الْمُدَّةِ الَّتِي كَانَتْ بَيْنَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَبَيْنَ كُفَّارِ قُرَيْشٍ قَالَ أَبُو سُفْيَانَ فَوَجَدَنَا رَسُولُ قَيْصَرَ بِبَعْضِ الشَّأْمِ فَانْطُلِقَ بِي وَبِأَصْحَابِي حَتَّى قَدِمْنَا إِيلِيَاءَ فَأُدْخِلْنَا عَلَيْهِ فَإِذَا هُوَ جَالِسٌ فِي مَجْلِسِ مُلْكِهِ وَعَلَيْهِ التَّاجُ وَإِذَا حَوْلَهُ عُظَمَاءُ الرُّومِ فَقَالَ لِتَرْجُمَانِهِ سَلْهُمْ أَيُّهُمْ أَقْرَبُ نَسَبًا إِلَى هَذَا الرَّجُلِ الَّذِي يَزْعُمُ أَنَّهُ نَبِيٌّ قَالَ أَبُو سُفْيَانَ فَقُلْتُ أَنَا أَقْرَبُهُمْ إِلَيْهِ نَسَبًا قَالَ مَا قَرَابَةُ مَا بَيْنَكَ وَبَيْنَهُ فَقُلْتُ هُوَ ابْنُ عَمِّي وَلَيْسَ فِي الرَّكْبِ يَوْمَئِذٍ أَحَدٌ مِنْ بَنِي عَبْدِ مَنَافٍ غَيْرِي فَقَالَ قَيْصَرُ أَدْنُوهُ وَأَمَرَ بِأَصْحَابِي فَجُعِلُوا خَلْفَ ظَهْرِي عِنْدَ كَتِفِي ثُمَّ قَالَ لِتَرْجُمَانِهِ قُلْ لِأَصْحَابِهِ إِنِّي سَائِلٌ هَذَا الرَّجُلَ عَنْ الَّذِي يَزْعُمُ أَنَّهُ نَبِيٌّ فَإِنْ كَذَبَ فَكَذِّبُوهُ قَالَ أَبُو سُفْيَانَ وَاللَّهِ لَوْلَا الْحَيَاءُ يَوْمَئِذٍ مِنْ أَنْ يَأْثُرَ أَصْحَابِي عَنِّي الْكَذِبَ لَكَذَبْتُهُ حِينَ سَأَلَنِي عَنْهُ وَلَكِنِّي اسْتَحْيَيْتُ أَنْ يَأْثُرُوا الْكَذِبَ عَنِّي فَصَدَقْتُهُ ثُمَّ قَالَ لِتَرْجُمَانِهِ قُلْ لَهُ كَيْفَ نَسَبُ هَذَا الرَّجُلِ فِيكُمْ قُلْتُ هُوَ فِينَا ذُو نَسَبٍ قَالَ فَهَلْ قَالَ هَذَا الْقَوْلَ أَحَدٌ مِنْكُمْ قَبْلَهُ قُلْتُ لَا فَقَالَ كُنْتُمْ تَتَّهِمُونَهُ عَلَى الْكَذِبِ قَبْلَ أَنْ يَقُولَ مَا قَالَ قُلْتُ لَا قَالَ فَهَلْ كَانَ مِنْ آبَائِهِ مِنْ مَلِكٍ قُلْتُ لَا قَالَ فَأَشْرَافُ النَّاسِ يَتَّبِعُونَهُ أَمْ ضُعَفَاؤُهُمْ قُلْتُ بَلْ ضُعَفَاؤُهُمْ قَالَ فَيَزِيدُونَ أَوْ يَنْقُصُونَ قُلْتُ بَلْ يَزِيدُونَ قَالَ فَهَلْ يَرْتَدُّ أَحَدٌ سَخْطَةً لِدِينِهِ بَعْدَ أَنْ يَدْخُلَ فِيهِ قُلْتُ لَا قَالَ فَهَلْ يَغْدِرُ قُلْتُ لَا وَنَحْنُ الْآنَ مِنْهُ فِي مُدَّةٍ نَحْنُ نَخَافُ أَنْ يَغْدِرَ قَالَ أَبُو سُفْيَانَ وَلَمْ يُمْكِنِّي كَلِمَةٌ أُدْخِلُ فِيهَا شَيْئًا أَنْتَقِصُهُ بِهِ لَا أَخَافُ أَنْ تُؤْثَرَ عَنِّي غَيْرُهَا قَالَ فَهَلْ قَاتَلْتُمُوهُ أَوْ قَاتَلَكُمْ قُلْتُ نَعَمْ قَالَ فَكَيْفَ كَانَتْ حَرْبُهُ وَحَرْبُكُمْ قُلْتُ كَانَتْ دُوَلًا وَسِجَالًا يُدَالُ عَلَيْنَا الْمَرَّةَ وَنُدَالُ عَلَيْهِ الْأُخْرَى قَالَ فَمَاذَا يَأْمُرُكُمْ بِهِ قَالَ يَأْمُرُنَا أَنْ نَعْبُدَ اللَّهَ وَحْدَهُ لَا نُشْرِكُ بِهِ شَيْئًا وَيَنْهَانَا عَمَّا كَانَ يَعْبُدُ آبَاؤُنَا وَيَأْمُرُنَا بِالصَّلَاةِ وَالصَّدَقَةِ وَالْعَفَافِ وَالْوَفَاءِ بِالْعَهْدِ وَأَدَاءِ الْأَمَانَةِ فَقَالَ لِتَرْجُمَانِهِ حِينَ قُلْتُ ذَلِكَ لَهُ قُلْ لَهُ إِنِّي سَأَلْتُكَ عَنْ نَسَبِهِ فِيكُمْ فَزَعَمْتَ أَنَّهُ ذُو نَسَبٍ وَكَذَلِكَ الرُّسُلُ تُبْعَثُ فِي نَسَبِ قَوْمِهَا وَسَأَلْتُكَ هَلْ قَالَ أَحَدٌ مِنْكُمْ هَذَا الْقَوْلَ قَبْلَهُ فَزَعَمْتَ أَنْ لَا فَقُلْتُ لَوْ كَانَ أَحَدٌ مِنْكُمْ قَالَ هَذَا الْقَوْلَ قَبْلَهُ قُلْتُ رَجُلٌ يَأْتَمُّ بِقَوْلٍ قَدْ قِيلَ قَبْلَهُ وَسَأَلْتُكَ هَلْ كُنْتُمْ تَتَّهِمُونَهُ بِالْكَذِبِ قَبْلَ أَنْ يَقُولَ مَا قَالَ فَزَعَمْتَ أَنْ لَا فَعَرَفْتُ أَنَّهُ لَمْ يَكُنْ لِيَدَعَ الْكَذِبَ عَلَى النَّاسِ وَيَكْذِبَ عَلَى اللَّهِ وَسَأَلْتُكَ هَلْ كَانَ مِنْ آبَائِهِ مِنْ مَلِكٍ فَزَعَمْتَ أَنْ لَا فَقُلْتُ لَوْ كَانَ مِنْ آبَائِهِ مَلِكٌ قُلْتُ يَطْلُبُ مُلْكَ آبَائِهِ وَسَأَلْتُكَ أَشْرَافُ النَّاسِ يَتَّبِعُونَهُ أَمْ ضُعَفَاؤُهُمْ فَزَعَمْتَ أَنَّ ضُعَفَاءَهُمْ اتَّبَعُوهُ وَهُمْ أَتْبَاعُ الرُّسُلِ وَسَأَلْتُكَ هَلْ يَزِيدُونَ أَوْ يَنْقُصُونَ فَزَعَمْتَ أَنَّهُمْ يَزِيدُونَ وَكَذَلِكَ الْإِيمَانُ حَتَّى يَتِمَّ وَسَأَلْتُكَ هَلْ يَرْتَدُّ أَحَدٌ سَخْطَةً لِدِينِهِ بَعْدَ أَنْ يَدْخُلَ فِيهِ فَزَعَمْتَ أَنْ لَا فَكَذَلِكَ الْإِيمَانُ حِينَ تَخْلِطُ بَشَاشَتُهُ الْقُلُوبَ لَا يَسْخَطُهُ أَحَدٌ وَسَأَلْتُكَ هَلْ يَغْدِرُ فَزَعَمْتَ أَنْ لَا وَكَذَلِكَ الرُّسُلُ لَا يَغْدِرُونَ وَسَأَلْتُكَ هَلْ قَاتَلْتُمُوهُ وَقَاتَلَكُمْ فَزَعَمْتَ أَنْ قَدْ فَعَلَ وَأَنَّ حَرْبَكُمْ وَحَرْبَهُ تَكُونُ دُوَلًا وَيُدَالُ عَلَيْكُمْ الْمَرَّةَ وَتُدَالُونَ عَلَيْهِ الْأُخْرَى وَكَذَلِكَ الرُّسُلُ تُبْتَلَى وَتَكُونُ لَهَا الْعَاقِبَةُ وَسَأَلْتُكَ بِمَاذَا يَأْمُرُكُمْ فَزَعَمْتَ أَنَّهُ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تَعْبُدُوا اللَّهَ وَلَا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا وَيَنْهَاكُمْ عَمَّا كَانَ يَعْبُدُ آبَاؤُكُمْ وَيَأْمُرُكُمْ بِالصَّلَاةِ وَالصَّدَقَةِ وَالْعَفَافِ وَالْوَفَاءِ بِالْعَهْدِ وَأَدَاءِ الْأَمَانَةِ قَالَ وَهَذِهِ صِفَةُ النَّبِيِّ قَدْ كُنْتُ أَعْلَمُ أَنَّهُ خَارِجٌ وَلَكِنْ لَمْ أَظُنَّ أَنَّهُ مِنْكُمْ وَإِنْ يَكُ مَا قُلْتَ حَقًّا فَيُوشِكُ أَنْ يَمْلِكَ مَوْضِعَ قَدَمَيَّ هَاتَيْنِ وَلَوْ أَرْجُو أَنْ أَخْلُصَ إِلَيْهِ لَتَجَشَّمْتُ لُقِيَّهُ وَلَوْ كُنْتُ عِنْدَهُ لَغَسَلْتُ قَدَمَيْهِ قَالَ أَبُو سُفْيَانَ ثُمَّ دَعَا بِكِتَابِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَقُرِئَ فَإِذَا فِيهِ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ مِنْ مُحَمَّدٍ عَبْدِ اللَّهِ وَرَسُولِهِ إِلَى هِرَقْلَ عَظِيمِ الرُّومِ سَلَامٌ عَلَى مَنْ اتَّبَعَ الْهُدَى أَمَّا بَعْدُ فَإِنِّي أَدْعُوكَ بِدِعَايَةِ الْإِسْلَامِ أَسْلِمْ تَسْلَمْ وَأَسْلِمْ يُؤْتِكَ اللَّهُ أَجْرَكَ مَرَّتَيْنِ فَإِنْ تَوَلَّيْتَ فَعَلَيْكَ إِثْمُ الْأَرِيسِيِّينَ وَ{ يَا أَهْلَ الْكِتَابِ تَعَالَوْا إِلَى كَلِمَةٍ سَوَاءٍ بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمْ أَلَّا نَعْبُدَ إِلَّا اللَّهَ وَلَا نُشْرِكَ بِهِ شَيْئًا وَلَا يَتَّخِذَ بَعْضُنَا بَعْضًا أَرْبَابًا مِنْ دُونِ اللَّهِ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُولُوا اشْهَدُوا بِأَنَّا مُسْلِمُونَ }قَالَ أَبُو سُفْيَانَ فَلَمَّا أَنْ قَضَى مَقَالَتَهُ عَلَتْ أَصْوَاتُ الَّذِينَ حَوْلَهُ مِنْ عُظَمَاءِ الرُّومِ وَكَثُرَ لَغَطُهُمْ فَلَا أَدْرِي مَاذَا قَالُوا وَأُمِرَ بِنَا فَأُخْرِجْنَا فَلَمَّا أَنْ خَرَجْتُ مَعَ أَصْحَابِي وَخَلَوْتُ بِهِمْ قُلْتُ لَهُمْ لَقَدْ أَمِرَ أَمْرُ ابْنِ أَبِي كَبْشَةَ هَذَا مَلِكُ بَنِي الْأَصْفَرِ يَخَافُهُ قَالَ أَبُو سُفْيَانَ وَاللَّهِ مَا زِلْتُ ذَلِيلًا مُسْتَيْقِنًا بِأَنَّ أَمْرَهُ سَيَظْهَرُ حَتَّى أَدْخَلَ اللَّهُ قَلْبِي الْإِسْلَامَ وَأَنَا كَارِهٌ
Nutti himee jira [Ibrahim bin Hamzah] [Ibrahim bin Sa’ad] irraa [Salih bin Kaisan] irraa [Ibn Shihab] irraa [’Ubaidullah bin Abdullah bin Utbah] irraa [‘Abdullah bin ‘Abbas radliallahu ‘anhuma] irraa akka inni Rasulullah shallallahu ‘alaihi wasallam wrote a xalayaa Qaishaar -Mootii Roomaa- kan of keessaa qabu Islaamummaa akka fudhatu isa afeere. Kanaaf Dihyah Al Kalbiy xalayaa isaa wajjiin itti ergee Rasulullah sallallaahu aleihi wasallam dursee aanga'oota Bushraaf kennee booda Qaayishaar akka kennu ajaje. Qaayishaar immoo yeroo Rabbiin loltoota Faarsi irratti isa injifate, injifannoo Rabbiin isaaf kenneef galata jechuuf magaalaa Himsh gidduutti gara magaalaa Iyliyaatti deeme. Xalayaan Rasulullah shallallahu ‘alaihi wasallam gara Qaishaar yeroo dhuftu erga dubbisee booda akkana jedhe: ‘Waa’ee Rasulullah shallallahu ‘alaihi wasallam akkan isaan gaafadhuuf nama ummata isaa keessaa na dura fidaa’. [Ibnu Abbaas] radliallahu anhu akkana jedhe; [Abu Sufyan bin Harb] akka natti himanitti yeroo sana ummata Qureeyshiin biyya sana daawwatan waliin yeroo nagaa/rawwii Nabi sallallaahu aleeyhi wasallam fi kaafiroota Qureeshii jidduutti daldaluuf jecha, Abuu Sufyaan akkana jedhe: 'Kanaaf ergamaan Qaayishaar yeroo Sooriyaa keessa turre nu qunname sana booda hanga gaafa nuti naaf hiriyyoota koo affeeruuf deeme biyya Iyliyaa gahe’ jedheen. Qaayishaar isa yeroo sanatti gonfoo uffatee yaa’ii mootii isaa keessa taa’ee osoo naannoo isaa kabajamtoonni mootummaa Roomaa jiranii wal arguuf akka seennu affeeramne. Kanaaf hiikkaa isaatiin akkana jedhe: 'Isaan keessaa kamtu nama Nabiyyidha ofiin jedhutti nasab -hariiroo dhiigaa- dhiyeenya qabu isaan gaafadhu'. Abuu Sufyaan akkana jedhan; kanaaf: 'Ani nama hidda dhalootaatiin hunda caalaa dhiyoodha' jedheen. Innis akkas jedhee gaafate: ‘Hariiroon ati isa wajjin qabdu maali?’ jedhee gaafate. Anis akkas jedheen deebiseef: 'Inni ilma adeera kooti'. Yeroo sanatti immoo sanyii Banii Abduu Manaaf keessaa ana malee namni hin turre. Sana booda Qaayishaar ammas: 'Natti dhiheessaa' jedhe. Sana booda hiriyyoota koo ajajee na duubaan tarreedhaan naannoo garba kootti akka dhaabbatan godhe. Ergasii hiikkaa isaatin akkana jedhe: ‘Namicha kana waa’ee nama Nabiyyidha ofiin jedhu akkan gaafadhe hiriyyoota isaatti himi. Yoo inni sobe garuu ati isa sobda'. Abuu Sufyaan akkana jedhe: “Rabbiin waaqayyoo, osoon sobe salphina osoon sobaan sahaaboota kiyya irratti dhiibbaa hamaa geessisu ta’uu baatee, waa’ee Nabiyyii s.a.w yeroo na gaafatu soba ture.Garuu fakkii sobaa badaa isaaniif kennuuf nan qaana’e, kanaaf mirkaneesse.” Achiis nama hiikuun isaa akkana jedhe: “Hiddi dhaloota nama kanaa isin keessaa maali?” Anis akkana jedheen deebiseef: “Nu gidduutti, inni nama hidda sanyii gaarii dha” jedheen. Ammas akkana jedhee gaafate: “Isin keessaa namni isa dura akkas Nabiyyii ta’ee waa’ee isaa dubbatee beekaa?” Anis: “Eenyullee hin qabu” jedheen deebiseef. Ammas akkas jedhee gaafate: “Dhimma kana utuu hin dubbatin dura soba jettee isa himattee beektaa?” Anis: “Tasumaa” jedheen deebiseef. Ammas akkas jedhee gaafate: “Abboota isaa keessaa tokko mootii taʼee beekaa?” Anis: “Hin jiru” jedheen deebiseef. Ammas: ‘Namoonni isa duukaa buʼan namoota beekamoo keessaa moo warra dadhaboo keessaadhaa?’ jedhee gaafate. Anis akkana jedheen deebiseef: 'Warri isa hordofan illee namoota dadhaboodha'. Ammas akkana jedhee gaafate: ‘Duddoonni isaa baay’achaa jiru moo hir’achaa jiru? ''. Anis akkas jedheen deebiseef: 'Dhugaa dubbachuuf dabalaa jira'. Ammas akkana jedhee gaafate: ‘Barumsi amantii isaa erga fudhatee booda waan jibuuf deebi’ee gantuu ta’e jiraa?’ jedhee gaafate. Anis: 'Homaa' jedheen deebiseef. Ammas: ‘Gantee beekaa?’ jedhee gaafate. Anis akkas jedheen deebiseef: ‘Tasumaa. Ammas bara nagaa keessa jirra nu gana jennee yaaddoo keessa jirra. Abuu Sufyaan akkana jedhe: 'Mootichi akkan isa qeequuf jecha tokkollee akkan kaa'uuf carraa xiqqoo naaf hin kennine - Nabiyyii sallallaahu aleeyhi wasallam - bakka jechoonni sun namoota biroo irratti yaada - badaa - naaf kennu jedhee hin sodaanneetti'. Ammas akkana jedhee gaafate: ‘Ati isa loltuu moo inni si lolaa?’ jedhee gaafate. Anis: 'Eeyyee' jedheen deebiseef. Itti fufees, ‘Waraanni keessan akkamitti xumurame?’ jedheera. Anis akkana jedheen deebiseef: ‘Injifannoo fi mo’amuun wal jijjiirra. Yeroo tokko tokko nu reeba yeroo kaan immoo nuti isa reebna'. Ammas: ‘Egaa maal akka gootu si ajaje?’ jedhee gaafate. Anis akkana jedheen deebiseef: ‘Rabbiin tokkicha gabbaruu fi homaa isaaf akka hin sharkeessinu nu ajajee waan abbootiin keenya gabbaran akka hin gabbarre nu dhoowweera. Akkasumas salaata akka raawwannu, shadaqa akka kenninu, amanamoo akka taanu, waadaa akka raawwannu fi ajaja akka raawwannu nu ajaje'. Kana hundumaa osoon deebisaa jiruu hiikkaa isaatiin akkana jedhe: ‘Waa’ee hidda dhaloota isaa isin gidduu jiru yeroon isin gaafadhu, nama hidda dhaloota gaarii qabu ta’uu isaa akka deebistan itti himaa’ jedheen. Sunis dhugumatti Ergamaa yeroo hunda hidda isaa - sanyii - saba isaa gidduutti ergamu ture. Isin keessaa namni isa duratti waadaa kana himate jiraa jedhee yommuun isin gaafadhu, isin namni tokkollee akka hin jirre deebiste. Kanaaf ani akkas jedheen, isin keessaa namni isa dura akkas jedhe yoo jiraate, namni kun jecha warra isa dura turan qofa hordofaa ture. Akkasumas osoo inni himannaa kana hin godhin dura soba jettee himattee beektaa jedhee yeroon si gaafadhu lakki jette. Kanaaf san irraan namootatti soba dubbachuu irraa fagaatee ergasii Rabbiin irratti sobuuf ija jabaachuun akka hin danda’amne hubadhe. Abbootiin isaa keessaa tokko mootii ta'uu isaa yeroon si gaafadhu immoo lakki jette. Anis, abbootiin isaa keessaa tokko mootota yoo ta’e, namni kun mootummaa abbootii isaa barbaadaa jira—deebifachaa jira— jedheen. Warri isa duukaa bu'an immoo warra gurguddoo keessaa moo warra dadhaboo keessaa ta'uu yommuun si gaafadhu, ati dadhabaan isa duukaa bu'e jette. Dhugumatti immoo isaan hordoftoota Ergamaa turan. Hordoftoonni isaa dabalaa jiru moo hir'achaa jiru jedhee yeroon si gaafadhu immoo dabalaa jiru jette. Dhugumatti immoo amantiin hamma fiixaan bahutti dabaluu itti fufa. Akkasumas namni barsiisa amantii isaa erga fudhatee booda jibba irraa kan ka’e gantuu ta’uu isaa yeroon si gaafadhu lakki jette. Amantiin immoo akkas jechuudha, erga gadi fageenya qalbii seenee booda eenyullee hin jibbu - barsiisa amantii ofii ilaalchisee -. Akkasumas si gantee beekaa jedhee yeroon si gaafadhu gonkumaa jettee deebisteef. Akkasittis Ergamtoonni hin gantu turan. Akkasumas ati isa lolaa jirtaa inni immoo si lolaa jira jedhee yeroon si gaafadhu, lola yeroo baay’ee akka turee fi waraanni kee fi isaa akka jijjiirame deebiste. Yeroo tokko tokko si reeba yeroo tokko tokko immoo yeroo biraa isa rukutuu dandeessa. Akkasittis Ergamtoonni qoramanii dhumarratti injifannoon kan isaanii ta’uun isaa hin oolu. Akkasumas maal akka gootu si ajaje yoon si gaafadhu, ati immoo Rabbiin gabbaruuf waan kamiinuu shariika isatti hin hirmaachifnee fi waan abbootiin kee gabbaran irraa si dhoowwuun si ajaje jedhee deebisteef, salaata akka raawwattu, shadaqa akka kennitu, amanamummaa akka qabaattu, waadaa kee guutuu fi ajaja kee akka raawwattu si ajaje'. Mootichi akkana jedhe: ‘Sun amaloota Nabiyyii tokkooti. Dhugumatti, Nabiyyiin dhumaa akka mul’ate dursee beeka ture, garuu isin keessaa - Qureeysh - irraa ni dhufa jedhee yaadee hin beeku. Wanti ati jettu dhugaa yoo ta’e, dhuguma lafa amma miila koo jala jirtu ni bulcha, osoon isa qunnamuuf abdii qabaadhees isa qunnamuuf dirqama akkan qabu beekamaadha. Osoon fuuldura isaa taʼee immoo, miila isaa akkan dhiqadhu hin shakkisiisu’ jedhee deebiseef. Abuu Sufyaan akkana jedhe: ‘Ergasii xalayaa Nabiyyii sallallaahu aleeyhi wasallam irraa gaafatee itti dubbise, qabiyyeen isaa; 'Bismillahir rahmaanir rahim. Muhaammad gabricha Rabbii fi Ergamaa Isaa irraa kaasee hanga Heraclius Mootii Roomaa, Nageenya warra qajeelfama hordofaniif. Duuba sana irraa, dhuguma waamicha Islaamaa siin waama. Islaamummaa seena nagaa argatta. Islaamummaa seena Rabbiin dachaa lama siif kafala. Haa ta'u malee, yoo duubatti deebite ta'e cubbuu Arisiyyiin -Erapa- nation ni baatta. Fi; -Xalayaa sana keessatti jecha Rabbii QS Alu 'Imraan keeyyata 63- hiikni isaas: -'Yaa ummata kitaabichaa kottaa -qabadhaa- jecha -labsii- nuu fi isin jidduutti walii galuu dhabuun hin jiru, Rabbiin malee kan biraa akka hin gabbarree fi homaa Isatti hin maxxansinu akkasumas gariin keenya Rabbiin alatti namoota biroo akka gooftaa hin fudhanne. Yoo garagalchan sana booda akkana isaaniin jedhi: 'Ragaa ba'aa, nuti warra -Rabbiif- bitamneedha'. Abuu Sufyaan akkana jedhe: ‘Mootichi ibsa isaa yommuu xumuru akka tasaa namoota naannoo isaa jiran irraa sagalee guddaan namoota kabajamoo Roomaa irraa dhaga’amee sagaleen isaanii baay’achaa waan dhufeef waan isaan jedhan naaf hin galle. Sana booda akka deemnu ajajame. Yeroon hiriyyoota koo waliin deemuuf jedhu fi yaa’ii isaanii irraa fagaadhee ture hiriyyoota kootiin akkana jedheen: ‘Dhimmi ilma Abuu Kabsiyaa kanaa dhuguma guddaadha. Kun Mootii Banii Asfaar - saba gogaa keelloo/Roomaa - kan innillee yaadda'udha'. Abuu Sufyaan ammas akkana jedhe: 'Rabbiin wajjiin yeroo hunda salphinni natti dhagahama ture, dhimmi isaa - amantiin isaa - akka milkaa'u baay'ee ofitti amanamummaa guddaan qaba ture, hanga dhumarratti Rabbiin kanaan dura jibbullee Islaamummaa fudhachuuf onnee koo banetti'.