-

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ أَخْبَرَنَا مَالِكٌ عَنْ ابْنِ شِهَابٍ عَنْ عَبْدِ الْحَمِيدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ زَيْدِ بْنِ الْخَطَّابِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الحَارِثِ بْنِ نَوْفَلٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍأَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ خَرَجَ إِلَى الشَّأْمِ حَتَّى إِذَا كَانَ بِسَرْغَ لَقِيَهُ أُمَرَاءُ الْأَجْنَادِ أَبُو عُبَيْدَةَ بْنُ الْجَرَّاحِ وَأَصْحَابُهُ فَأَخْبَرُوهُ أَنَّ الْوَبَاءَ قَدْ وَقَعَ بِأَرْضِ الشَّأْمِ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ فَقَالَ عُمَرُ ادْعُ لِي الْمُهَاجِرِينَ الْأَوَّلِينَ فَدَعَاهُمْ فَاسْتَشَارَهُمْ وَأَخْبَرَهُمْ أَنَّ الْوَبَاءَ قَدْ وَقَعَ بِالشَّأْمِ فَاخْتَلَفُوا فَقَالَ بَعْضُهُمْ قَدْ خَرَجْتَ لِأَمْرٍ وَلَا نَرَى أَنْ تَرْجِعَ عَنْهُ وَقَالَ بَعْضُهُمْ مَعَكَ بَقِيَّةُ النَّاسِ وَأَصْحَابُ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَلَا نَرَى أَنْ تُقْدِمَهُمْ عَلَى هَذَا الْوَبَاءِ فَقَالَ ارْتَفِعُوا عَنِّي ثُمَّ قَالَ ادْعُوا لِي الْأَنْصَارَ فَدَعَوْتُهُمْ فَاسْتَشَارَهُمْ فَسَلَكُوا سَبِيلَ الْمُهَاجِرِينَ وَاخْتَلَفُوا كَاخْتِلَافِهِمْ فَقَالَ ارْتَفِعُوا عَنِّي ثُمَّ قَالَ ادْعُ لِي مَنْ كَانَ هَا هُنَا مِنْ مَشْيَخَةِ قُرَيْشٍ مِنْ مُهَاجِرَةِ الْفَتْحِ فَدَعَوْتُهُمْ فَلَمْ يَخْتَلِفْ مِنْهُمْ عَلَيْهِ رَجُلَانِ فَقَالُوا نَرَى أَنْ تَرْجِعَ بِالنَّاسِ وَلَا تُقْدِمَهُمْ عَلَى هَذَا الْوَبَاءِ فَنَادَى عُمَرُ فِي النَّاسِ إِنِّي مُصَبِّحٌ عَلَى ظَهْرٍ فَأَصْبِحُوا عَلَيْهِ قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ بْنُ الْجَرَّاحِ أَفِرَارًا مِنْ قَدَرِ اللَّهِ فَقَالَ عُمَرُ لَوْ غَيْرُكَ قَالَهَا يَا أَبَا عُبَيْدَةَ نَعَمْ نَفِرُّ مِنْ قَدَرِ اللَّهِ إِلَى قَدَرِ اللَّهِ أَرَأَيْتَ لَوْ كَانَ لَكَ إِبِلٌ هَبَطَتْ وَادِيًا لَهُ عُدْوَتَانِ إِحْدَاهُمَا خَصِبَةٌ وَالْأُخْرَى جَدْبَةٌ أَلَيْسَ إِنْ رَعَيْتَ الْخَصْبَةَ رَعَيْتَهَا بِقَدَرِ اللَّهِ وَإِنْ رَعَيْتَ الْجَدْبَةَ رَعَيْتَهَا بِقَدَرِ اللَّهِ قَالَ فَجَاءَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَوْفٍ وَكَانَ مُتَغَيِّبًا فِي بَعْضِ حَاجَتِهِ فَقَالَ إِنَّ عِنْدِي فِي هَذَا عِلْمًا سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَقُولُ إِذَا سَمِعْتُمْ بِهِ بِأَرْضٍ فَلَا تَقْدَمُوا عَلَيْهِ وَإِذَا وَقَعَ بِأَرْضٍ وَأَنْتُمْ بِهَا فَلَا تَخْرُجُوا فِرَارًا مِنْهُ قَالَ فَحَمِدَ اللَّهَ عُمَرُ ثُمَّ انْصَرَفَ

[ਅਬਦੁੱਲਾ ਬਿਨ ਯੂਸਫ਼] ਨੇ ਸਾਨੂੰ [ਮਲਿਕ] [ਇਬਨ ਸਿਹਾਬ] ਤੋਂ [ਅਬਦੁਲ ਹਾਮਿਦ ਬਿਨ ਅਬਦੁਰਰਹਿਮਾਨ ਬਿਨ ਜ਼ੈਦ ਬਿਨ ਅਲ ਖਤਾਬ] ਤੋਂ [ਅਬਦੁੱਲਾ ਬਿਨ ਅਬਦੁੱਲਾ ਬਿਨ ਅਲ ਹਰੀਥ ਬਿਨ ਨੌਫਲ] ਤੋਂ [ਅਬਦੁੱਲਾ ਬਿਨ ਅੱਬਾਸ] ਤੋਂ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉਮਰ ਬਿਨ ਖਤਾਬ ਇੱਕ ਵਾਰ ਸੀਰੀਆ ਦੀ ਯਾਤਰਾ 'ਤੇ ਗਏ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਰਘਾ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਫੌਜ ਦੇ ਕਮਾਂਡਰ ਅਬੂ 'ਉਬੈਦਾਹ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਸੀਰੀਆ ਦੀ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਇੱਕ ਮਹਾਂਮਾਰੀ ਦਾ ਹਮਲਾ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਬਨ ਅੱਬਾਸ ਨੇ ਕਿਹਾ; "ਫਿਰ ਉਮਰ ਬਿਨ ਖਤਾਬ ਨੇ ਕਿਹਾ; 'ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਵਾਸੀਆਂ (ਪ੍ਰਵਾਸੀਆਂ) ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਬੁਲਾਓ,' ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ ਗਿਆ, ਫਿਰ ਉਸਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸਲਾਹ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਸੀਰੀਆ ਦੀ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਇੱਕ ਮਹਾਂਮਾਰੀ ਦਾ ਹਮਲਾ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਾਇ ਵੀ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਨੇ ਕਿਹਾ; 'ਤੁਸੀਂ ਕਿਸੇ ਲੋੜ ਲਈ ਬਾਹਰ ਗਏ ਹੋ, ਸਾਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਹਟਣ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਨਹੀਂ ਹੈ।' ਦੂਜਿਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਤੁਸੀਂ ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਅੱਲ੍ਹਾ ਦੇ ਰਸੂਲ (ਅੱਲ੍ਹਾ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਅਸੀਸਾਂ ਉਸ ਉੱਤੇ ਹੋਣ) ਦੇ ਕੁਝ ਸਾਥੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੋ।" ਸਾਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਤੁਹਾਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਬਿਪਤਾ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਪਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।" ਉਮਰ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਬਾਹਰ ਜਾਓ।" ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ, "ਮੇਰੇ ਲਈ ਅੰਸਾਰਾਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾਓ।" ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸਲਾਹ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਮੁਹਾਜਰੀਨਾਂ ਵਾਂਗ ਸਨ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਰਾਇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਸਨ ਜਿਵੇਂ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਸਨ। ਉਮਰ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਬਾਹਰ ਜਾਓ।" ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ, "ਇੱਥੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਬੁਲਾਓ ਜੋ ਕੁਰੈਸ਼ ਦਾ ਆਗੂ ਸੀ ਅਤੇ ਜੋ ਮੱਕਾ ਦੀ ਜਿੱਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹਿਜਰਤ ਕਰ ਗਿਆ ਸੀ।" ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਦੋ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕਿਸੇ ਨੇ ਵੀ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਨਹੀਂ ਕੀਤੇ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਸਾਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਤੁਹਾਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਵਾਪਸ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਬਿਪਤਾ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਪਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।" ਉਮਰ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ: 'ਸੱਚਮੁੱਚ, ਮੈਂ ਸਵੇਰੇ ਜਲਦੀ ਉੱਠਾਂਗਾ (ਭਾਵ ਸਵੇਰੇ ਘਰ ਲਈ ਰਵਾਨਾ ਹੋਣਾ), ਜਲਦੀ ਉੱਠੋ,' ਅਬੂ ਉਬੈਦਾਹ ਬਿਨ ਜਰਾਹ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ; 'ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਅੱਲ੍ਹਾ ਦੀ ਕਿਸਮਤ ਤੋਂ ਭੱਜ ਜਾਓਗੇ?' ਫਿਰ ਉਮਰ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ: 'ਕਾਸ਼ ਉਹ ਜਿਸਨੇ ਇਹ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਨਾ ਹੁੰਦੇ, ਹੇ ਅਬੂ 'ਉਬੈਦਾਹ! ਹਾਂ, ਅਸੀਂ ਅੱਲ੍ਹਾ ਦੀ ਕਿਸਮਤ ਤੋਂ ਅੱਲ੍ਹਾ ਦੀ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਕਿਸਮਤ ਵੱਲ ਭੱਜਦੇ ਹਾਂ। ਤੁਹਾਡਾ ਕੀ ਖਿਆਲ ਹੈ, ਜੇਕਰ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ ਇੱਕ ਊਠ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਇੱਕ ਵਾਦੀ ਵਿੱਚ ਆਓ ਜਿਸਦੇ ਦੋ ਖੇਤਰ ਹਨ, ਇੱਕ ਉਪਜਾਊ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਸੁੱਕਾ, ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹੋ ਕਿ ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਇਸਨੂੰ ਉਪਜਾਊ ਜਗ੍ਹਾ ਤੇ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਇਸਨੂੰ ਅੱਲ੍ਹਾ ਦੀ ਕਿਸਮਤ ਨਾਲ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹੋ। ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਇਸਨੂੰ ਸੁੱਕੀ ਜਗ੍ਹਾ ਤੇ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਇਸਨੂੰ ਅੱਲ੍ਹਾ ਦੀ ਕਿਸਮਤ ਨਾਲ ਵੀ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹੋ।' ਇਬਨ ਅੱਬਾਸ ਨੇ ਕਿਹਾ: "ਫਿਰ [ਅਬਦੁਰਰਹਿਮਾਨ ਬਿਨ 'ਔਫ] ਆਇਆ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਜ਼ਰੂਰਤ ਕਾਰਨ (ਵਿਚਾਰ-ਵਟਾਂਦਰੇ) ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ; "ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਬਾਰੇ ਅੱਲ੍ਹਾ ਦੇ ਰਸੂਲ (ਅੱਲ੍ਹਾ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਅਸੀਸਾਂ ਉਸ ਉੱਤੇ ਹੋਣ) ਤੋਂ ਖ਼ਬਰ ਮਿਲੀ ਹੈ ਜਿਸਨੇ ਕਿਹਾ: "ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਸੁਣਦੇ ਹੋ ਕਿ ਕਿਸੇ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਪਲੇਗ ਫੈਲ ਗਈ ਹੈ, ਤਾਂ ਉੱਥੇ ਨਾ ਜਾਓ, ਪਰ ਜੇ ਇਹ ਕਿਸੇ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਜਾਵੇ ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਉੱਥੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਇਸਨੂੰ ਨਾ ਛੱਡੋ ਅਤੇ ਉੱਥੋਂ ਭੱਜੋ।" ਇਬਨ ਅੱਬਾਸ ਨੇ ਕਿਹਾ: "ਫਿਰ ਉਮਰ ਅੱਲ੍ਹਾ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਚਲਾ ਗਿਆ।"