Hadith Representative
Wasiat Az Zubair pada perang Jamal agar utangnya dilunasi
Imam Bukhari : 2897حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ قَالَ قُلْتُ لِأَبِي أُسَامَةَ أَحَدَّثَكُمْ هِشَامُ بْنُ عُرْوَةَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ قَالَلَمَّا وَقَفَ الزُّبَيْرُ يَوْمَ الْجَمَلِ دَعَانِي فَقُمْتُ إِلَى جَنْبِهِ فَقَالَ يَا بُنَيِّ إِنَّهُ لَا يُقْتَلُ الْيَوْمَ إِلَّا ظَالِمٌ أَوْ مَظْلُومٌ وَإِنِّي لَا أُرَانِي إِلَّا سَأُقْتَلُ الْيَوْمَ مَظْلُومًا وَإِنَّ مِنْ أَكْبَرِ هَمِّي لَدَيْنِي أَفَتُرَى يُبْقِي دَيْنُنَا مِنْ مَالِنَا شَيْئًا فَقَالَ يَا بُنَيِّ بِعْ مَالَنَا فَاقْضِ دَيْنِي وَأَوْصَى بِالثُّلُثِ وَثُلُثِهِ لِبَنِيهِ يَعْنِي بَنِي عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ يَقُولُ ثُلُثُ الثُّلُثِ فَإِنْ فَضَلَ مِنْ مَالِنَا فَضْلٌ بَعْدَ قَضَاءِ الدَّيْنِ شَيْءٌ فَثُلُثُهُ لِوَلَدِكَ قَالَ هِشَامٌ وَكَانَ بَعْضُ وَلَدِ عَبْدِ اللَّهِ قَدْ وَازَى بَعْضَ بَنِي الزُّبَيْرِ خُبَيْبٌ وَعَبَّادٌ وَلَهُ يَوْمَئِذٍ تِسْعَةُ بَنِينَ وَتِسْعُ بَنَاتٍ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ فَجَعَلَ يُوصِينِي بِدَيْنِهِ وَيَقُولُ يَا بُنَيِّ إِنْ عَجَزْتَ عَنْهُ فِي شَيْءٍ فَاسْتَعِنْ عَلَيْهِ مَوْلَايَ قَالَ فَوَاللَّهِ مَا دَرَيْتُ مَا أَرَادَ حَتَّى قُلْتُ يَا أَبَةِ مَنْ مَوْلَاكَ قَالَ اللَّهُ قَالَ فَوَاللَّهِ مَا وَقَعْتُ فِي كُرْبَةٍ مِنْ دَيْنِهِ إِلَّا قُلْتُ يَا مَوْلَى الزُّبَيْرِ اقْضِ عَنْهُ دَيْنَهُ فَيَقْضِيهِ فَقُتِلَ الزُّبَيْرُ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ وَلَمْ يَدَعْ دِينَارًا وَلَا دِرْهَمًا إِلَّا أَرَضِينَ مِنْهَا الْغَابَةُ وَإِحْدَى عَشْرَةَ دَارًا بِالْمَدِينَةِ وَدَارَيْنِ بِالْبَصْرَةِ وَدَارًا بِالْكُوفَةِ وَدَارًا بِمِصْرَ قَالَ وَإِنَّمَا كَانَ دَيْنُهُ الَّذِي عَلَيْهِ أَنَّ الرَّجُلَ كَانَ يَأْتِيهِ بِالْمَالِ فَيَسْتَوْدِعُهُ إِيَّاهُ فَيَقُولُ الزُّبَيْرُ لَا وَلَكِنَّهُ سَلَفٌ فَإِنِّي أَخْشَى عَلَيْهِ الضَّيْعَةَ وَمَا وَلِيَ إِمَارَةً قَطُّ وَلَا جِبَايَةَ خَرَاجٍ وَلَا شَيْئًا إِلَّا أَنْ يَكُونَ فِي غَزْوَةٍ مَعَ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَوْ مَعَ أَبِي بَكْرٍ وَعُمَرَ وَعُثْمَانَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الزُّبَيْرِ فَحَسَبْتُ مَا عَلَيْهِ مِنْ الدَّيْنِ فَوَجَدْتُهُ أَلْفَيْ أَلْفٍ وَمِائَتَيْ أَلْفٍ قَالَ فَلَقِيَ حَكِيمُ بْنُ حِزَامٍ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ الزُّبَيْرِ فَقَالَ يَا ابْنَ أَخِي كَمْ عَلَى أَخِي مِنْ الدَّيْنِ فَكَتَمَهُ فَقَالَ مِائَةُ أَلْفٍ فَقَالَ حَكِيمٌ وَاللَّهِ مَا أُرَى أَمْوَالَكُمْ تَسَعُ لِهَذِهِ فَقَالَ لَهُ عَبْدُ اللَّهِ أَفَرَأَيْتَكَ إِنْ كَانَتْ أَلْفَيْ أَلْفٍ وَمِائَتَيْ أَلْفٍ قَالَ مَا أُرَاكُمْ تُطِيقُونَ هَذَا فَإِنْ عَجَزْتُمْ عَنْ شَيْءٍ مِنْهُ فَاسْتَعِينُوا بِي قَالَ وَكَانَ الزُّبَيْرُ اشْتَرَى الْغَابَةَ بِسَبْعِينَ وَمِائَةِ أَلْفٍ فَبَاعَهَا عَبْدُ اللَّهِ بِأَلْفِ أَلْفٍ وَسِتِّ مِائَةِ أَلْفٍ ثُمَّ قَامَ فَقَالَ مَنْ كَانَ لَهُ عَلَى الزُّبَيْرِ حَقٌّ فَلْيُوَافِنَا بِالْغَابَةِ فَأَتَاهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ وَكَانَ لَهُ عَلَى الزُّبَيْرِ أَرْبَعُ مِائَةِ أَلْفٍ فَقَالَ لِعَبْدِ اللَّهِ إِنْ شِئْتُمْ تَرَكْتُهَا لَكُمْ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ لَا قَالَ فَإِنْ شِئْتُمْ جَعَلْتُمُوهَا فِيمَا تُؤَخِّرُونَ إِنْ أَخَّرْتُمْ فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ لَا قَالَ قَالَ فَاقْطَعُوا لِي قِطْعَةً فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ لَكَ مِنْ هَاهُنَا إِلَى هَاهُنَا قَالَ فَبَاعَ مِنْهَا فَقَضَى دَيْنَهُ فَأَوْفَاهُ وَبَقِيَ مِنْهَا أَرْبَعَةُ أَسْهُمٍ وَنِصْفٌ فَقَدِمَ عَلَى مُعَاوِيَةَ وَعِنْدَهُ عَمْرُو بْنُ عُثْمَانَ وَالْمُنْذِرُ بْنُ الزُّبَيْرِ وَابْنُ زَمْعَةَ فَقَالَ لَهُ مُعَاوِيَةُ كَمْ قُوِّمَتْ الْغَابَةُ قَالَ كُلُّ سَهْمٍ مِائَةَ أَلْفٍ قَالَ كَمْ بَقِيَ قَالَ أَرْبَعَةُ أَسْهُمٍ وَنِصْفٌ قَالَ الْمُنْذِرُ بْنُ الزُّبَيْرِ قَدْ أَخَذْتُ سَهْمًا بِمِائَةِ أَلْفٍ قَالَ عَمْرُو بْنُ عُثْمَانَ قَدْ أَخَذْتُ سَهْمًا بِمِائَةِ أَلْفٍ وَقَالَ ابْنُ زَمْعَةَ قَدْ أَخَذْتُ سَهْمًا بِمِائَةِ أَلْفٍ فَقَالَ مُعَاوِيَةُ كَمْ بَقِيَ فَقَالَ سَهْمٌ وَنِصْفٌ قَالَ قَدْ أَخَذْتُهُ بِخَمْسِينَ وَمِائَةِ أَلْفٍ قَالَ وَبَاعَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ نَصِيبَهُ مِنْ مُعَاوِيَةَ بِسِتِّ مِائَةِ أَلْفٍ فَلَمَّا فَرَغَ ابْنُ الزُّبَيْرِ مِنْ قَضَاءِ دَيْنِهِ قَالَ بَنُو الزُّبَيْرِ اقْسِمْ بَيْنَنَا مِيرَاثَنَا قَالَ لَا وَاللَّهِ لَا أَقْسِمُ بَيْنَكُمْ حَتَّى أُنَادِيَ بِالْمَوْسِمِ أَرْبَعَ سِنِينَ أَلَا مَنْ كَانَ لَهُ عَلَى الزُّبَيْرِ دَيْنٌ فَلْيَأْتِنَا فَلْنَقْضِهِ قَالَ فَجَعَلَ كُلَّ سَنَةٍ يُنَادِي بِالْمَوْسِمِ فَلَمَّا مَضَى أَرْبَعُ سِنِينَ قَسَمَ بَيْنَهُمْ قَالَ فَكَانَ لِلزُّبَيْرِ أَرْبَعُ نِسْوَةٍ وَرَفَعَ الثُّلُثَ فَأَصَابَ كُلَّ امْرَأَةٍ أَلْفُ أَلْفٍ وَمِائَتَا أَلْفٍ فَجَمِيعُ مَالِهِ خَمْسُونَ أَلْفَ أَلْفٍ وَمِائَتَا أَلْفٍ
Беҙгә [Исхаҡ бин Ибраһим] әйткәс, мин [Әбү Усамахтан] һораным; «[Хисем бин Үрүә] һеҙгә [Атаһынан] [Ғабдулла бин Әз Зөбәйерҙән] бер хикәйә һөйләнеме, шунан һуң ул әйтте; — Әҙ Зөбәйер Дөйә яуына эләккәндә мине саҡырҙы, шуға мин уның эргәһенә баҫтым. Ул әйтә; — Эй, улым, бел: бөгөн бер кем дә үлтерелмәй, ә ул залим йәки золомға дусар булған кеше. Ысынлап та, мин үҙемде бөгөн үлтерелгән кеүек күрмәйем, ә ғәҙелһеҙлеккә дусар булған кеше булараҡ һәм ысынлап та, мине иң борсоған нәмә – бурыс, тип, минең бар, күрәһеңме, шул бурыстан һаман да беҙгә байлыҡ ҡалдырған кеше буласаҡ?'. Ул дауам итте; — Эй, улым, шуға күрә беҙҙең мөлкәтте һат, шунан бурыстарымды түлә. Әз Зөбәйер малының өстән бер өлөшөн, ә өстән бер өлөшөн балаларына, атап әйткәндә, Бәни Ғабдуллаһ бин Әз Зөбәйергә васыят ҡалдырған. Ул тағы ла әйтте; — Өстән бер өлөшө. Әгәр ҙә бурыстарҙы түләгәндән һуң беҙҙең активтарҙан күберәк булһа, тимәк, өстән бер өлөшө һеҙҙең балағыҙға китә’. Хишам әйтте; Ә Ғабдулланың ҡайһы бер балалары Әз Зөбәйерҙең ҡайһы бер балалары менән бер йәштә булғандар, йәғни Хөбәйб менән Ғәббәд. Ул ваҡытта Әз Зөбәйерҙең туғыҙ улы һәм туғыҙ ҡыҙы була. Ғабдулла әйтте; Ул - Әз Зөбәйер - миңә бурыстары тураһында васыят яҙған һәм әйткән; — Эй, улым, әгәр ҙә һин минең бурысымды түләй алмаһаң, хужамдан ярҙам һора. Ғабдулла әйтте; «Аллаһ менән ант итәм, мин уның нимә әйтергә теләгәнен, эй атайым, һинең хужаң кем?» Ул әйтә; 'Аллаһ'. Ғабдулла әйтте; «Аллаһ менән ант итәм, намаҙ уҡығандан һуң бурысты түләүҙә әҙ генә лә ҡыйынлыҡ күрмәнем; 'ЭЙЕ МӘҮЛӘ ЗӨБӘЙЕР, ИҠДИ 'ӘНҺУ ДӘЙНӘХУ' Эй Раббым Әз Зөбәйер, бурысты түләгеҙ'. Шулай итеп, Аллаһ уны түләне. -Артабан Ғабдулла әйтте-; — Шунан һуң Әз Зөбәйер, Аллаһ унан риза булһын, үлтерелде һәм ике ер участкаһынан башҡа бер динар ҙа, дирһәм дә ҡалдырманы, уларҙың береһе урман һәм Мәҙинәлә ун бер йорт, ике йорт Басрала, бер йорт Куфала, икенсе йорт Мысырҙа. Ғабдулла әйтте; — Ул яуаплы булған бурыс уға ышанып тапшырырға һәм ҡарарға мөлкәт менән кемдер килгәндә килеп сыҡты, ти Әҙ Зөбәйер; — Юҡ, әммә уны үҙемдең кредитым итеп ҡуй – уны һуңыраҡ түләйәсәкмен – сөнки мин уның әҙ генә көсөм булмаһа ла, хатта уңыш йыйыусы ла булмаһам да, һалым йәки башҡа көс йыйыусы булмаһам да, юғалыуҙан ҡурҡам, әммә һәр ваҡыт Пәйғәмбәребеҙ саллаллааһүғәләйһиссәләм, Әбү Бәкер, Ғүмәр йәки Ғүмәр менән һуғышҡа сығам. Ғабдулла бин Әз Зөбәйер әйтте; — Шунан уның бурысын иҫәпләп сығарҙым да, ике миллион ике йөҙ егерме мең һум алыуым асыҡланды. Уруа әйтте; Хәким бин Хизәм Ғабдулла бин Әз Зөбәйер менән осрашып, былай тигән; — Эй, ағайымдың улы, ағайымдың күпме бурысы бар? Ғабдулла быны сер итеп һаҡланы һәм әйтте; 'Ике йөҙ мең'. Шулай итеп, Судья әйтте; — Аллаһ менән ант итәм, һинең байлығың был бурыстарҙы түләргә етмәҫ тип уйланым. Шулай итеп, Ғабдуллаһ уға; — Әгәр ҙә һинең активтарың ике миллион ике йөҙ мең булһа, нимә уйлар инең? Судья әйтте; — Һеҙ, егеттәр, һаман да түләй алмаҫһығыҙ тип уйлағайным. Әгәр ҙә мөмкинлегең булмаһа, минән ярҙам һора», — тине. Уруа әйтте; — Элек Әз Зөбәйер урманды йөҙ етмеш меңгә һатып алған, унан Ғабдулла уны бер миллион алты йөҙ меңгә һатҡан, шунан тороп әйткән; — Әз Зөбәйергә хоҡуғы булған кешенең был урмандан беҙҙән үҙ хоҡуғын талап итһен. Шулай итеп, Әз Зөбәйер уға дүрт йөҙ мең бурысы булғанға, Ғабдулла бин Джәғфәр уның янына килә һәм Ғабдуллаға; — Теләһәң, һинең өсөн бурысты азат итәм. Ғабдулла әйтте; 'Юҡ'. Ғабдулла бин Джәғфәр тағы ла әйтте; 'Йәки әгәр һеҙ теләйһегеҙ, һеҙ уны түләргә генә мөмкин аҙағында -кисектереп-'. ' Абдулла әйтте; 'Юҡ'. Ғабдулла бин Джәғфәр тағы ла әйтте; — Шунан минең уң өлөшөмдө үлсәп ҡара. Ғабдулла әйтте; — Һинең хоҡуҡтарың бынан унда тиклем. -'Урва- тигән; Шулай итеп, Ғабдулла бурысын түләй алһын өсөн урман ерҙәренең бер өлөшөн һата һәм әле дүрт ярым өлөшө ҡала, шунан Мөғәвиә менән осраша, ул ваҡытта уның менән Әмру бин Ғосман, Әл Мөндзир бин Әз Зөбәйер һәм Ибнү Зәмғә була. Мөғәвиә унан һораны; — Урмандың ҡәҙере нимәлә? '. Ғабдулла яуап бирҙе; — Һәр өлөшө йөҙ меңгә торошло. Мөғәвиә тағы ла һораны; — Күпме ҡалды? Ғабдулла әйтте; — Дүрт ярым өлөш. Әл Мундзир бин Әз Зөбәйер әйткән; — Йөҙ меңлек өлөшөмдө алдым. Әмру бин Усман әйтте; — Йөҙ меңлек өлөшөмдө алдым. Һәм Ибн Зәмғә әйтте; — Мин дә йөҙ меңдән үҙ өлөшөмдө алам. Шулай итеп, Мөғәвиә әйтте; — Тимәк, күпме ҡалды? Ғабдулла әйтте; 'Бер ярым өлөш'. Мөғәвиә әйтте; — Йөҙ илле мең түләп алдым. Уруа әйтте; «Шулай итеп, Ғабдулла бин Джәғфәр үҙ өлөшөн Мөғәвиәгә алты йөҙ меңгә һатты». -Ғабдулла- Ибн Әз Зөбәйер атаһының бурысын түләп бөткәс, Әз Зөбәйерҙең балалары -ҡалғандары- әйтте; 'Беҙҙең мираҫ хоҡуҡтарын бүлешергә'. Ғабдулла әйтте; — Аллаһ менән ант итәм, хаж миҙгеленең дүрт миҙгелен, йәғни Әз Зөбәйерҙән кемдең хоҡуғы бар, шул беҙгә килһен, беҙ уны түләй алһын өсөн, һеҙгә бүлешмәйем. Уруа әйтте; — Абдулла һәр хаж миҙгелендә шулай иғлан итә торғайны. Дүрт миҙгел үткәс, ул уны уларға - Әз Зөбәйер балаларына - тарата. Уруа әйтте; Әз Зөбәйер дүрт ҡатын ҡалдырған, шуға күрә «Ғабдулла атаһының мөлкәтенең өстән бер өлөшөн атаһының васыяты итеп айырып ҡуйған, Әз Зөбәйер ҡатындарының һәр береһе бер миллион ике йөҙ мең ала, ә Әз Зөбәйерҙең дөйөм мөлкәте илле миллион ике йөҙ мең тәшкил итә».